КИЦА Б. КОЛБЕ

„СНЕГОТ ВО КАЗАБЛАНКА“

      
      Јас сум совршен набљудувач на туѓите животи. Заради мојата силна дарба за изедначување со нив, понекогаш ми се присторува дека имам сила да го вратам времето. Во мислите можам да ја избришам сегашноста и, за миг, на пример, да се најдам во времето на Ботичели. Него го избрав случајно. Затоа што токму сега гледам во неговите слики во најчудесниот музеј под сводов небески, Galleria degli Uffizi, во Фиренца. Се разбира, можеше да биде и Веронезе или Леонардо да Винчи или Пјеро дела Франческа. Тоа зависи само од одајата на музејот во која седам на столчево, во аголот, како чуварка на делата на големите мајстори. Ги чувам од очите, рацете, телата, здивот, психата, проекциите, фиксациите, валканите фантазии на поклониците на уметноста на ренесансата. Ги чувам од овие милиони души, жедни и гладни за допир со нив. Ваква жед познава само оној што во пустината со денови го бара патот до најблиската оаза. За волја на вистината, не ми се допаѓа многу кога во мојата смена ги чувам ремек-делата во малечкиве, во лето крајно задушливи простории. Воздухот овде е презагреан и леплив. Тежи на градите како плоча. Тоа е затоа што во овие свети ренесансни долапи нема многу кислород. Преполни се со мирисот на боите, на варта на ѕидовите. Во воздухот виси потта и здивот на милионите тела што се тркалаат низ нив во трансот на вечната адорација. Под тежината на нивните нозе стенкаат небаре со човечки глас вековните штици на подот. А сега е едно долго и топло италијанско лето. Дваесет и трети јули, двеилјади и четврта. Во јули и август е врвот на походите на туристичките орди во градов на Арно. Верувајте ми, во последниве десетина години сум живеела во сите убави градови во Западна Европа, но ниту еден од нив не е како овој неземски бисер. Фиренца не е само град. Таа е отелотворена уметничка визија. Тоа го повторувам секој ден додека одам по неговите улици. Ова е слика од уметничката фантазија која можела да стане стварност во град само со чудото на творештвото. Град, со цркви, изградени од најетеричниот мермер. Од оној розовиот. И од оној со белозеленикава боја. Недофатлива, ефемерна обоеност на патината. Исчезнување и вечност, сплотени во едно здание. Обединети во композицијата на бојата. Не на една слика. Туку на еден цел град. Идентичен со сликата на Пјеро дела Франческа за идеалниот град. Значи, нема потреба од долго образложение. Верувајте ми, навистина, се работи за најубавиот град на светот. И во тој град смеам веќе цела година да чекорам секој ден како негов обичен граѓанин! Како негов најобичен обичен граѓанин! Смеам да се будам во него, да заспивам во него! А тоа за мене не е најприродното нешто, како што е за сите луѓе кои знаат каде припаѓаат. Откако талкам низ светот, понекогаш се случува да се разбудам во еден, а да заспам во друг град. Одамна сум талкач низ Западот на Европа. А сега можам да си пржам македонски пинџур со поглед на Понте Векио! Има ли нешто понеобично и пообично од таа слика! Вистинско чудо! А, освен тоа, во ова чудо на уметноста смеам да бидам чуварка во најубавиот музеј! Заради оваа привилегија, понекогаш, забележувам како од радост на рамената ми раснат невидливи крилја. Само затоа лебдам, не ја допирам земјата кога одам по улиците во правец на музејот. А пред него секој ден има редица долга од стотици метри. Минувајќи крај нив, постојано ги набљудувам маченициве на восхитот. Не, јас нив не ги презирам. Од дното на душата сочувствувам со нив. Ја знам јас таа болест. Таа е неизлечива! Тие, кутрите, изгладнетите во пустината, чекаат со часови да ги пуштат во оазата на ремек-делата. Притоа се потат и препотуваат и на најскришните места на телото. Облеката им е залепена на кожата како некој огромен фластер. Пред да стигнат на местото на нивниот копнеж, само душата им била лута рана. Сега, на ова јулско сонце, и телото им страда во судни маки. Им се слошува. Тие, кутрите, пребледуваат од слабост, а уште не стигнале до возвишените порти на палатата на уметноста. Околу музејот, а најмногу на Пјаца дела Сињориа, заради силното сонце, возилата на овдешната брза помош, Мизерикордиа, се постојано во акција. Припаднуваат, кутрите луѓе. Доаѓаат на работ на бесвест. Седнуваат на студените камења. Други, пак, од мака, неподвижно лежат на широкиот симс на древното здание. Како да се некои безимени Ромеовци, умрени од љубов. Трети пијат изворска вода од пластичните шишиња со израз на блаженство. Такво блаженство не може да се види ни кај оној што пие лековита вода од чудотворни извори. 
      Само и во овој рај на земјата има искушенија. Најголемото од нив е она на убавината која почнува да ме заморува. Кога вака седам со часови на столчево, напати ми е стравотно здодевно. За среќа, тука е Аделина, Италијанката. Ене ја, онаму, во другиот агол на задушливиов долап со ренесансни драгоцености, па, така, барем можеме да си даваме сигнали низ нозете или во процепот меѓу главите на посетителите. Инаку, таа е сликарка. Работи веќе неколку години во музејов. Освен тоа предава уметност во некој американски колеџ, а дава и приватни часови по цртање на средовечни госпоѓи со богати сопрузи. Ја запознав во вилата на фондацијата. Во убавото станче во поткровјето на старата вила живеам повеќе од половина година. Првите месеци овде бев сместена во некоја многу грда зграда, близу до станицата. Грди згради има, за жал, и во најубавите градови на светот. Убаво беше само тоа што од прозорецот ја гледав базиликата Santa Maria Novella. Во неа и сега седам со часови пред фреските на Доменико Гирландајо. Тогашниот дечко на Аделина, грузискиот писател Валериан Таверунзе, ми беше сосед во вилата. Нему пред три месеци му заврши престојот во Фиренца. Слушнав, отишол во Финска. Таму, се разбира, тој не £ е повеќе дечко на мојата драга Аделина. Сега имал голема љубов со некоја финска антропологинка, која, од своја страна, била вљубена во големите, стари култури на малечките земји, а, особено, во нивните млади мажи. Тој ја љубел и понатаму само Аделина. Само што љубовната врска со жената од студената Финска ќе била од голема полза за неговата кутра, од сиот свет заборавена Грузија. Како поинаку на татковината би можел да £ помогне нејзиниот син Валериан, освен со тоа што на прочуената научничка во антропологијата би £ ја преближил тајната на грузиската душа и тело. Така, барем, тој £ објаснил на Аделина. Најчудно е што Аделина му верува дека тој и понатаму ја сакал само неа. Љубовта, навистина, е слепа. Ама, јас морам да му се заблагодарам на Валериан за неговата неверност, затоа што, ако не беше таа, Аделина немаше да ми стане најдобрата другарка во Фиренца. Откако си замина нејзиниот пламен Грузиец, таа постојано доаѓаше кај мене, најнапред за да се потсети на ноќите поминати во соседниот стан, а потоа и за да дискутира со мене за психологијата на љубовниците од Југоисточна Европа. За волја на вистината, таа во мене беше избрала многу неинформиран дискутант. Меѓутоа, сепак, се обидував колку што можев да £ помогнам во толкувањето на парадоксалната логика во однесувањето на некои машки суштества на далечниот Југоисток. А тоа пак за просечната западна Европејка значи од онаа страна на доброто и злото. Патем, таа ми помогна да ја најдам оваа работа. Два дена во неделата ја заменувам нејзината колешка Ирина, Русинката. Мажена е со Италијанец и има малечко дете. Сега, очекува второ дете. Затоа смеам да ја заменувам во следните шест месеци. Мојата надеж е дека таа во идниве години почесто ќе очекува дете. Најмногу би сакала да останам во Фиренца и по истекот на стипендијата. Ако ми успее мојот план, тогаш работата како чуварка на ремек-делата би ми била добредојдена. Веќе реков дека, за волја на вистината, таа е многу здодевна. Да ми речеше некој пред десет години, кога јас тргнав на поклонение во светот кај моите роднини по дух, дека е толку здодевно да бидеш чувар на оние уметнички дела, на кои им се одушевува сето човештво, немаше да му верувам за жива глава. Ќе мислев дека тоа го вели од возгордеаност и презаситеност. Знаете, како оној што секој ден јаде кавијар, па, кога ќе го прашате, восхитени, и, каков е вкусот, тој со презрива насмевка ќе замавне со раката. Ах, толку е здодевен, секој ден едно и исто. Ми се смачува од него. Неблагодарник! Си нашол, па си зашол, ќе му извикаше, бездруго, порано, онаа Дина Аспрова која беше во состојба да ја жртвува својата младост за ваквите речиси најинтимни мигови во животот, како овој денешниов, со часови да седи на малечкото столче под прочуената, чудесно убава студија на Леонардо на Марија Магдалена или со рабовите на рамото да го допира позлатеното дрво на рамката со сликата на Ботичели, портретот на младиот убавец со медалот, на италијански, Ritratto di giovane con medaglia. Ах, како само звучи овој наслов! Пуризам. Врвно хаику. Чиста поезија. Имам среќа два дена во неделата пред носот да ми виси оваа етерична духовна храна, послатка од кавијар. За неа јас бев подготвена да одам и на крајот на светот. Не за да ја вкусам! Не сум јас канибал. Јас сум естет во сите пори на моето тело и душа! Се хранам исклучиво од ефемерни етерични мириси на сликите во спомените. И од мирисите на овие чудесни слики! Доста ми е само да ги помирисам. Дури и низ заштитно стакло. Се заситувам доволно за да гладувам цел месец. Заради подарокот на судбината во ликот на верната пријателка Аделина, која ми ги отвори старите порти на музејот за да ја доживеам блажената состојба на интимност со славните дела, сега ми се чини дека го знам секој агол во сликата на Ботичели. Ако си дозволам малку смелост, би рекла, дури до некоја метафизичка мачнина. Не сакам да прозвучам неблагодарно. Само, навистина. Толку се загледувам во некои детали, што тие почнуваат да ги губат реалните димензии. Како гимназијалка, во Скопје, постојано сонував за овие тогаш за мене свети простори, големите европски музеи. Си мислев дека, во тој миг, кога ќе се најдам во нив, ќе мора по сите неприродни, но, исто толку, неумоливи закони на уметничкото поклонение и восхит, да се случи некое чудо. Кога ќе стапнев таму, за мене мораше да застане времето. Барем, за половина час. А тоа требаше да може да се докаже и во броењето на времето. На сите требаше да им застанат часовниците, кога јас ќе се најдев во овој простор на сонот. Или ќе мораше да чујам некоја порака изговорена од глас што ќе ми говореше само мене. Добредојде во семејството на твоите роднини по дух, драга Дина Аспрова. На тебе чекавме долго. Каде беше досега, што те задржа толку долго? Тоа ќе беше како да имав невидлив микрофон во увото или во срцето. Навистина, со сиот ум очекував на тие места со мене да се случи некој таков надсетилен, за егзактната наука необјаснив феномен. Во најсреќниот случај, тоа би требало да биде некое мистично доживување. Ќе се задоволев и само со некој знак. Нека беше дури и најситниот знак, само тој да ми покажеше дека сум стигнала кај своите. Сепак, би било најдобро тој да е видлив, барем и за секунда, за сите околу мене. Оти, јас пекав по тоа, на чудесен начин, за околниот свет да се потврди роднинството по избор со самоизбраните претци на Дина Аспрова, идниот литерат во Западна Европа, по потекло од Македонија. Само што, за жал, барем досега, оти не се знае никогаш што ќе донесе иднината, не се случи такво чудо. Напротив, колку повеќе одев на тие прославени места, толку повеќе во мене раснеше и некој вид мачнина од сопствениот восхит. За тој восхит долго мислев дека е моето сопствено откритие. И ничие друго! Затоа тој мораше да биде автентичен! Тој восхит беше од искона во мене. Уште од раното детство. Се беше вгнездил во мојата душа, срце, очи, уши, бели дробови. Дишев со него, мислев со него, сонував со него. За тоа се подготвував во големиот ботанички стакленик за одгледување ретки, лековити билки против омразата меѓу народите и за етерични уметнички орхидеи, кој порано постоеше под едно сега антиквирано име, Југославија. 
      А сега сум овде. Седам во светиот простор на моето духовно поклонение. И не можам да си поверувам на сопствените очи! Катадневно го препознавам оној мој најличен восхит во очагорениве очи, во начулениве уши на овие здодевни суштества што се туркаат овде, пред моиве нозе. Постојано си велам. Можеби истата глад по допир со невидливите светови на моите уметнички предци ја имаат и овие дебели мажи, во куси панталони и чудни капчиња, натоварени со фотографски апарати? Тие со нив изгледаат онака како што во минатиот век изгледале оние ботаничарите, товарени со мрежите, во кои ги ловеле најубавите примероци на пеперутките. Ги фаќале кревките суштества во мрежите на нивната божемна љубов за пеперутките. А само за да можат после, кај себе дома, ги забодат со најострата игла на светот, онаа на љубовта. И тоа во малечкото срце пеперуткино! А, потоа, да ги овековечат како свои трофеи. Таков бодеж во срцето, како оној што го чувствувала кутрата пеперутка на ѕидот на ботаничарот, ме прободува секогаш кога ќе видам колку е прозаична стварноста во моиве свети места. Еве, и денес, на надворешна температура од повеќе од четириесет степени, крај мене минува река од измачени, препотени, изгладнети поклоници на убавата уметност. Седам овде вака стуткана на столчево, под сликите на Ботичели, а во мене бучи порој од прашања. Зошто нема повеќе чуда за мене? Се истрошија ли? Да не сум дошла премногу доцна? Каде се моите духовни роднини? Зошто никој од нив не ме препознава? Не гледаат ли дека сум нивна? Нели сме од истиот сој? Да не добиле амнезија од овие силни орди на воини на восхитот? Зошто не ми се јавува духот на Ботичели по овие долги сеанси пред неговите слики? Барем еднаш да ми се заблагодари за внимателното надгледување на неговата генијалност. Од славните ѕидови ми одговара само длабок, вековен, генијален молк. Чекајќи да проговорат моите молчаливи роднини по дух, барам чаре против здодевноста. Се вежбам во совршенството на набљудувањето на туѓите животи со постојано пишување скици за романи. За големи романи. Секогаш, само за големи романи. Практикувам, исто така, како впрочем и мајсторите чии дела ги чувам, класични студии на антомијата на човечкото тело. Напати ги фиксирам илјадниците голи, влакнести и мазни, дебели и тенки, стари и млади, машки и женски потколеници во правливи сандали. Потоа, оние божемно лесните и лежерни стапала во удобните спортски чевли. Тие минуваат крај мене со особена арогантност кога се од американско потекло. Најљубезни се малечките чевлички, а во нив, уште помалечките стапалца од јапонски или кинески произлез. Тие не одат. Тие лебдат, нечујно летаат од слика до слика, како шарените пеперутки од цвет до цвет! И тие мора да имаат крилја на восхитот, како оние моите, си велам. Како невидливите ангели над овие олтари на уметноста. Потоа, инспирирана од јапонските поклоници, си ги замислувам долгите патешествија на милиониве стапала дури стигнале довде. Следат оние делови на телото, што ја брануваат само бизарноста на мојата фантазија. Човечките задници, мевови и гради. Одејќи нагоре во телата, во анатомски студии ги вклучувам само стотиците носеви, чии носошуплини се начулуваат, лесно, но, лакомо, додека стојат пред сликите. Кутрите, се надеваат, како и јас, да доживеат синестезија. Сакаат да го помирисаат мирисот на убавата жена од сликата. Имало и такви посетители, вели Аделина, што £ кажувале дека им се случила таква синестетска сеанса додека стоеле во транс пред ангелот на Леонардо. Некои, навистина, почувствувале допир на врвот од носот. Аделина, пак, и покрај здодевноста, постојано е насмеана. Таа вистински им стои на располагање на поклониците за сите прашања. Се чудам. Од каде кај неа таа ревност во популаризацијата на ренесансната уметност? Можеби, тоа е само најпрефинетиот локалпатриотизам. Впрочем, таа е Италијанка. Тоа би било како јас да морам да им одговарам на светските поклоници, заинтересирани за ангелите во Курбиново. Се разбира! Ќе им раскажев цели романи. Ќе имаше во моите очи уште поблажено зрачење од она на Аделина. Таа, за волја на вистината, почнува веднаш да зрачи со блаженство, штом ќе почне да раскажува за своите ренесансни претци. Признавам, јас не сум многу љубезна со посетителите. Можеби причината за тоа не е само во моето постојано конфронтирање со опачината на мојот животен стремеж. Мислам дека е и заради самиот поим на чуварот. Јас, имено, сè што правам во животот, правам со ужасен, речиси болен перфекционизам. Ако некој ми рече, ајде, Дина, глуми сега, да речеме, учителка, и тоа за прво одделение. Јас тогаш нема само да ја одглумам најстрогата учителка. Јас ќе бидам во тој момент, со тело и душа, вистинска најстрога, најздодевна учителка, онаква Бабарога, каква што немало ни во најстрогите училишта во детските домови во земјите на сега исчезнатиот источен лагер, кадешто пораснал татко ми Дамјан Аспров. Јасно ми е. Тоа е заради моето совршенство во набљудувањето на туѓите животи. Јас, всушност, сум еден непостоечки астролошки знак. Црвенокос камелеон. Имам несекојдневна дарба да се претопам во околината, што е навистина од полза кога се учат странски јазици. Најмногу се претопувам во зададената задача. Тоа е остаток од моето ненадминато митолошко социјалистичко минато. Совршено да се исполни зададената задача! Тоа е оној сладок еликсир, со кој нè опиваа љубените учителки во ботаничката градина под стакленикот Југославија! Уште го чувствувам на јазикот неговиот сладок, рајски вкус. Така, сега сум вредна, ревносна чуварка. Заради тоа, во истиот миг, од длабочините на социјалистичката, додуша, разурната, но неисчезната југословенска потсвест, оти ништо не исчезнува толку лесно дури и кога е невидливо за другите, излегува на виделина упатството, чуварите се секогаш строги. Затоа, неколкупати се фатив себе си како, штом седнам на столчево, веднаш почнувам кон посетителите да се однесувам небаре оваа Галерија Уфици да била од дедо ми, како да била моја, сопственост на династијата Аспрови. Аделина, постојано, ми вели, Дина, твојот намуртен израз ти го расипува убавото лице. Со тоа мисли на мојот многу бел тен, што не бил типичен за луѓе од Казабланка, мислам, Македонија, а и на жар црвената коса, за која и пријателките на мајка ми прашуваа, од каде кај детево ваква коса, како да не е наше, Македонче. Мајка ми одговараше, како да се правдаше, не знам, и ние се чудиме, барем досега немавме, ни во едниот ни во другиот сој, некој со олку црвена коса. Кога ме запозна кај Валериан, Аделина ме праша да не сум имала нешто италијанско во потеклото. Сум £ личела на некои ренесансни модели на жени. Добро, ја разбирам. Аделина, навистина, сè гледа низ призмата на модели. Така ги запознава и мажите што £ се допаѓаат. Во доцните часови во флорентинските кафеани, во кои одат само уметници и музичари, таа ќе му пријде на најубавиот младич, ќе се претстави како сликарка и ќе го праша дали би сакал да £ послужи како модел. Имал, навистина, божествено тело, како она на Давид, на Пјаца дела Сињориа, ќе му рече со мечтателен блесок во големите зелени очи. На ваквата покана за уметничка сеанса мажите реагират со истиот блажен израз на лицето, со кој таа овде, на посетителиве во музејот, им раскажува за ангелите на Леонардо. Понекогаш вели, во нејзиното творештво четките биле потрајни од мажите. Овие доаѓале, легнувале на канабето и, откако таа доволно долго ќе го студирала нивното тело, одлетувале, овековечени во нејзините скици. А и во модринките, кои на вратот и деколтето ти ги оставил некој премногу жесток бакнеж на моделот, ја потсетувам, кикотејќи се. Ах, Дина, тоа не значи ништо, затоа што се бакнавме само еднаш, од благодарност, кога се разделивме! А таа сè говори со толкава леснотија, што некој, кој не ја познава, може и да £ поверува. Затоа, кога од здодевност во долапите со ренесансни дела во музејот ги правам моите рефлексивни, ниту малку еротски анатомски студии, како оние на Аделина, таа, оддалеку, ми прави секакви гримаси, за да ме засмее, секогаш кога ќе забележи дека моето лице повторно западнало во сликата за чуварот од пропаднатиот социјализам во Југославија. Така никој нема да се вљуби во тебе, ми пишува на пусулчињата што ми ги фрла како бели авиончиња или им ги подава на посетителите, а тие ми ги положуваат во скутот со најслатката насмевка на усните. И ангелите морале да бидат насмеани кога им приоѓале на луѓето, ако не сакале да ги исплашат, па, луѓето да помислеле дека се зли духови, стои во последното пусулче, напишано со многу убав ракопис, оти Аделина е и поетеса. Меѓу чуварите на музејот има најмногу поети. Обично, моите студии завршуваат кај женските коси или кај ќелавите глави на мажите. Над нив нема ништо друго. Само сферата на етерот на вековната уметност, во која летаат духовите на моите претци по дух, кои сè уште, и покрај сите напори, барем кога се работи за мене, за жива глава не сакаат да го признаат нивното татковство. И така, си останувам кутро вонбрачно дете на европските роднини по дух, родено во далечната европска Казабланка, во градот Јустинијана, на полуостровот Балканија. 
      Денес, некако, ми е најнајздодевно. Стравотно ми е здодевно да го гледам овој незаситлив восхит кај посетителиве. Откаде оваа глад да се јаде, да се голта уметноста? Откаде оваа идолатрија? Што не си седат дома? Што тргнале на олкав пат? И тоа на ваква неподнослива горештина? И што не одат најнапред да се искапат? Нека не ја внесуваат во овие свети одаи потта и крвта од маките на нивното патешествие. Тоа ли е доказот за големината на нивната љубов за уметноста? Јас имам уште посилен доказ за неа. Па, јас целиот живот £ го посветив на таа љубов! А тие, очигледно, не се способни ни за тоа да го препознаат нивниот восхит кај мене. Не гледаат ли дека сум сострадалник? Гледаат само дека седам на столчево и тоа им е доволно. Гледаат дека пишувам некои писанија во малечково црвено бележниче. И, веднаш, си замислуваат дека сум морала да бидам кустос. Сигурно сум си ги запишувала оригиналните идеи, што ми долетале токму во овој миг, наменети за мојата длабокоумна студија за валерите на бојата кај Ботичели. Некои, оние најдрските, дури не ме перцепираат како самостојна личност. Јас сум за нив само инвентар на музејот. Приврзок на тесните, задушливи простории. Само машките вљубеници во убавината минуваат крај мене со достоен восхит. Ме гледаат долго и длабокоумно. Како и јас да сум дел од ренесансните слики зад мене. Може мислат дека сум производ на нивниот транс и на синестетската раздразнетост на сетилата. Еден симпатичен постар господин, татковски нежно ми ја погали долгата црвена коса со крупни кадрици. Аделина, дури, веднаш скокна од столчето. Мислеше дека господинов, со дебел дијамантски прстен и мирис на парфемот Поло од Ралф Лорен, имал валкани намери. И тоа сред одајата на Леонардо! Еден Полјак, пак, дури му рече на својот придружник, ох, погледај, вистински жив ангел на Леонардо! Притоа, тој повеќе гледаше во моите гради отколку во ангелското лице. Уф, си реков, еве уште еден како мене, воспитан во социјалистичкиот култ на просветата и уметноста. Овој живите луѓе би ги жртвувал за етеричниот ангел на Леонардо! Дрско го фиксирав со погледот, сè дури тој не се вцрви. Брзо се сврте со грбот кон мене, изложувајќи ми го неговиот здодевен задник во кафени панталони за да го анализирам одблизу составот на ткаенината. Тој не можеше да знае дека јас како апокрифна Македонка во светов ги разбирам сите словенски јазици, и тоа во нивниот корен. Па, така, и неговиот полски. Епигони, си велам во себе, кога ги гледам поклониците како со жед и восхит ја милуваат кваката на тешките врати на музејот. За волја на вистината, во што се разликувам јас од нив? Во ништо. Беше само случајност што во Галерија Уфици јас седам на столчето на Русинката, додека другите анонимни поклоници на уметноста дефилираат пред мене. Во другите музеи на овој свет, јас сум во таа река од безимени, безлични, преморени, прегладнети восхитувачи, совршени уметници во гладување, како кај мојот драг маченик Франтишек од Прага, кои нема никогаш да најдат храна што ќе ја ублажи таа глад без дно. Боже, си велам, па јас сум најефтината копија на илјаднициве поклоници! Во тој миг, ми се смачува од сета цивилизација и култура. Сакам да избегам од сиот европски Запад, некаде многу далеку. Особено од неговото грандиозно минато. Сакам да фатам усвет. Да исчезнам некаде. Во некоја пустелија. Без луѓе. Без книги. Без музеи. Без идеални градови. Посакувам да се најдам во скромната одаја на прабаба ми Ангелина. Сакам околу мене да има само бело варосани празни ѕидови. Сакам силно да мириса на македонска, проста вар. Онаа од пред Велигден, кога во моето детство се варосуваа одаите. Да, знам, ова е реакцијата на возрасна жена што сака да регресира во дете. И тоа се должи на моите ненадминати фиксации од најраното детство. Знам. Импулс на бегство, како первертирана преголема желба за љубов и заштита. Го знам и тоа. Затоа, само затоа јас талкам низ светов. Ме разбирате ли сега? Тоа е најстрашното. Јас знам сè! Ги знам и моите прашања и моите одговори. Јас сум си самата на себе и испитаник и испитувач. Лежам на каучот и, во исто време, седам на фотелјата на психијатарот. Да, признавам. Сакам понекогаш во моментите на мачнина, на длабока, егзистенцијална мачнина, како оваа што ја чувствувам денес, да регресирам во незнајко. Само не поради некоја мачнина како онаа на Сартр, од немање смисла. Туку, напротив. Мачнина од премногу смисла. Јас сум поклоник на убавата смисла. Гледам премногу смисла во најдребните нешта во овој свет. 
      И за сите тие, и за најситните нешта, сакам, кога-тогаш, да напишам голем роман. Преполна сум со мисли и смисли. Затоа, понекогаш, ми се чини дека веќе немам тело. Иако другите, особено погледите на мажите, потврдуваат дека сум имала и дека тоа било убаво. Разбудувало голема страст во него, вели колегата чувар во галеријава, Рафаело, кога одлучно, но, учтиво, ја тргнувам неговата испотена, малечка, дебела рака со куси прсти, што, така, небаре случајно, се залепила за мојот колк. Однатре, со моите очи на умот, јас го гледам моето тело само како огромен балон, пренадуен од такви рефлексивни вистини и поетски метафори, готови во секое време, во инстант форма, да се вклопат во најдлабокоумниот роман. Кога веќе посакувам да регресирам во незнајко, тогаш, сепак, во мудар незнајко. Знам! Знам! Преполните мевови со светска мудрост не може, туку така, да се заменат со целосна амнезија. За нив треба да се најде соодветната замена. Се разбира, на повиско ниво! Затоа, сонувам да станам мудар незнајко како прабаба ми Ангелина. За неа најмалото беше сè. И доволно! За еден цел човечки живот! Мене не ми достигаат илјада зборови за да го изразам чувството, за кое таа наоѓаше едно, најмало, најдребно зборче. Само што тоа секогаш беше вистинското. Имаше нозе, раце, глава и срце. Беше од крв и месо. Моите зборови се страшила за в бостан. Тие се празни како испразнети тикви. Затоа од нив бегаат чувствата што сакам да ги изразам. Тогаш, подобро аналфабет, отколку епигон! Што е ползата од просечен пишувач на непотребни писанија? Кому му требаат тие писанија? Само мене. Само заради мојата фиксација дека морам да се вредам во редот на овие призраци во музеите. Кој ќе ме ослободи од овој товар што сака да ме залепи на подот? Тој сака да станам само трага на поклоненито на светите места!! Викнав во себе толку силно, што се сепнав. Се вртам, погледнувам околу мене. Да не ме чул некој? Никој не ме чул во галеријава. Никој не ме слуша, никаде. Никој не го слуша тој крик за спас, од мене самата, ниту во турканицата пред тесните врати, низ кои се стигнува во осветените простори на литературните читања на Франкфуртскиот саем на книгата. Прабаба ми не знаеше ништо за Бетовен и Пруст, им сугерирам со упорен поглед на оние што стојат до мене во редицата. Се надевам, дека тие во мојот поглед, барем антрополошки, ќе ја препознаат мојата Другост за нив. Затоа што знам дека тие припаѓаат на западноевропските поклоници на естетската Другост. Нели, знаете, тие поседуваат особена ревност во испитувањето на Другоста од секаков вид. Никаква реакција во нивните погледи, како воопшто да не ме регистрирале. Ама, тој зрак на блаженство, што бликаше од нејзините очи, не го видов никогаш повторно, викам во себе силно, сугерирајќи им го стојачите до мене мојот очај со уште поупорен, долг поглед во секој од нив поединечно. Ниту најмала реакција кај некого од нив, во редот. Не го видов ниту во едни и од овие вашите очи, им велам со плачлив нечувлив глас во мене. А најмалку во моите. Кај стојачите во редицата и понатаму само молк и учтиво, неосетно туркање, налево и надесно. Како легитимна желба за пробив кон напред. Во моите очи има само меланхолија во која може да се удави целиот свет, си почнувам пак да си говорам само со самата себе си. 
      Еве сум, пак, овде, во Фиренца. Се враќам кај себеси. Во такви мигови на мачнина од цивилизацијата посакувам да живеам осамено. Најдобро во некој напуштен манастир на врвот на Пелистер. Сакам да заборавам сè што знам! Сакам со сета сила на душата да станам мудар неписменко како баба Гина. Каде да ја најдам нејзината тајна на животот? Јас, за волја на вистината, веќе одамна живеам осамено. Цели дванаесет години. Откако ја напуштив Македонија. Нема ништо поосамено од немажена, перфекционирана писателка во егзил, со виртуелна биографија од Казабланка. Таа е супстратот на творечката самотија. Аделина вели дека кај мене ја привлекла токму мојата видлива одбивност кон светот. Сум ја потсетила на некој чуден аутист. Предаден на сопствената тајна одаја на душата. Без врати, ја дополнив. А со очи како прозорци. Големи, гладни за уметност. Различна од монадите на Лајбниц, што се без прозорци. Никој досега не ми погледнал толку длабоко во душата како што тоа го стори оваа навидум површна Аделина, со најубавата долга руса коса од италијанско потекло. А таа, навистина, е сосем различна од мене. Бескрајно го љуби светот. Ужива да биде во срцето на неговата врева и бркотница. Таа сè во светот голта, испива со жедта на човек што гори во душата. Не само машките тела. И убавите фустани. Вкусните вина и јадења. Естетизираните простори. Музиката, на пример, таа ја доживува телесно. Плаче кога го слуша Бетовен. Липа, телото £ се тресе како во вистински транс. Јас ја гледам молчејќи, додека разговарам со себе, и само си велам. И јас сум жедна за сето тоа. Само пасивно. Кај мене, со години, сè се случува само внатре, во мене. И кај неа телесната глад се одигрувала во неа, се шегува Аделина. Мојата е рефлексивна глад, си велам. Глад на очите и на умот. Јас сум набљудувач на туѓите, најмногу, на изминатите животи. Трагач, нуркач сум во мојата и во туѓата свест и потсвест. Кај мене тлеел тивок пламен, вели Аделина. Кога тој ќе се распламтел, тогаш можело да биде опасно по живот и за мене и за оној што со неговата страст ќе го разбудел огнот во мене. Личност? Неопределива. Дете? Зрела жена? Ниту едното, ниту другото во целост. Телесно? Убаво женско тело. Сликарски гледано. Сензуални усни. Топли, кафени очи. Огромни. Тркалезни. Горешти костени. Меланхолични. Кога не се намуртени. Очи на идеален чувар на ремек дела. Подобри од алармни направи. Боја на косата? Ренесансна. Пламено црвена, со големи, тешки кадрици. Ботичели. Бледо ангелско лице. Малку, без живот. Внимание, кршливо! Орхидеја. Јапонска гејша. Замрен оган. Многу пепел. Спомени, спомени, спомени. Малку оган. Душевно? Сопствен затвореник. Студенило и топлина. Оган и мраз. Глад за светот во душата и ситост од него во очите. Неиспишан лист. Постојано на половина пат. Во исчекување на нешто значајно. Еремит на уметноста, женски. Вака, во доцните часови, во една флорентинска кафеана, во игра со погодување личности, ме опиша Аделина. Го славеше триесет и првиот роденден со многу пријатели. Никој од нејзините пријатели не ја погоди личноста. А и откаде? Тие не ме познаваат. Дина! Извика Аделина. Зрачеше од радост заради својата дарба за загадочност. Другите ме гледаа со јасно изразено сожалување. Кутрото девојче! Аделина ме бакна во образот. Треба да £ најдеме некој убав Флорентинец! Како оној убавецот со медалот, оној на Ботичели! Таа не ме разбира. Сега таа само нејзината желба ја претставува како моја фантазија. За да ги привлече мажите за себе. Па, нели, сите ние сме сопствени затвореници? И таа самата, колку и да се противи да го признае тоа. По ноќите поминати со мажите, понекогаш, таа ми се јавува во мугрите. Знам дека е таа. Иако, не зборува. Плаче на глас, како мало дете. Липа, се тресе од болка во душата. Нема поголема празнотија од онаа на многуте машки тела, признава, но многу ретко. Ја разбирам, дури и во она во кое немам никакво искуство, машките тела. И јас не зборувам. Само ја слушам, како плаче. Долго. Ама, она, по што јас копнеам, е нешто друго. Сакам да има сила што може да ми ги избрише од главата сите проекции, за тоа дека морам да станам како овие сликиве на Ботичели. Барам лек за болеста која досега ме тераше, ако треба, да го жртвувам и животот, и љубовта, да го изгорам моево заборавено женско тело, само, кога и да е, да ме допре една невидлива искра од славниот пламен на големата уметност. И сè додека тој иљач не се измисли, јас ќе чувствувам ваква мачнина како оваа што сè повеќе ме обзема. Аделина предлага вечерва да сме оделе во некоја нова кафеана, а, потоа, можеби, кај неа, во ателјето. Така, барем за миг, ќе ја заборавам мачнината од мене самата, вонбрачното дете од Казабланка во палатата на роднините по дух на Запад. Само што, за среќа, тие мигови на мачнина од моето огромно светско семејство по избор се многу куси. Имам забележано дека тие се случуваат само кога и самата не сум во најдобра форма. Навистина, тоа апокалиптичко чувство ме обзема најсилно при високи температури, во лето, како денес. Еднаш, во вакво мачно расположение, на една изложба на египетската уметност во Париз, во една вистинска гробница, добив толку страшен напад на паника и срцева аритмија, што почнав да се гушам. Со оџагорени очи, се држев за градите. Мислев дека, во истиот миг, ќе испуштам душа. Мојот живот ќе заврши на најбаналниот начин, си реков. Адио, славни роднини по дух! Нема да има и за мене одаја во вашата палата! А зошто банално? Оти не бев баш некој пламен поклоник на египетската уметност. На изложбата отидов случајно. Со еден пријател. Французин. Кусо време, порано, имавме кратка љубовна врска. Всушност, платонска врска, ниту малку телесна, оти усните се надворешноста на телото. Кардиологот, кај кого отидов уште изутрината, признавам, повеќе затоа што Французинот настојуваше да одам, бидејќи се беше извадил од памет при мојот напад на страв, ужас и панични чувства од задушување во воздухот на египетската уметност, ми рече дека тие тегоби немале врска со моето срце. Тие биле во врска со мојот ум. Или со мојата женска природа. Некоја привремена експлозија во хормоналниот пејзаж на телото. Имате ли здрав сексуален живот? Како може да праша такво нешто? Не знае ли дека етеричните орхидеи како мене немаат потреба од директна врска со тело и земја? Уште помалку имат таква потреба женските духовни еремити во храмот на уметноста. Немам, одговорив. Никаков. Тоа беше вистината. Ништо, рече. Помислив дека го коментира мојот одговор. Нападот бил некој благ симптом на клаустрофобичност во затворени простории кои имаат силно симболичко значење. Пирамида. Гробница. Да бидеш закопана жива. Стравот на жените на фараонот. Архетипски страв кај секоја модерна жена. Потсвесно, страв од тоа да се предаде целосно на мажот. Страв, дека нема да се оствари во животот. Да сум ги избегнувала, по можност, тие простори. Добро, си реков. Ќе ги избегнувам египетските гробници. Ама, што е со другите музеи и тесни одаи на уметноста во кои со голема жар и глад се туркам низ целиот свет? Ако не можете да ги избегнете, тогаш, барем, не одете таму кога нема доволно воздух. Избегнувајте ги турканиците. Вежбајте јога. Или самосугестија. Шетајте повеќе во природа, а не низ музеите. Обидете се да живеете здраво. И не пишувајте повеќе романи ноќе! Ноќта е создадена за љубов, знаете, се наведна лекарот, ми шепна на увото и ми препиша некој хомеопатски лек против вегетативна дистонија. Симпатичниот кардиолог на возраст на татко ми, постојано се смешкаше. Ме гледаше притоа, долго и загадочно. Како да сакаше да каже, е, драга моја, така е тоа, за сè мора да се плати цената. Тоа беше кулминацијата на мојата мачнина од духот на поклонението на уметноста. Потоа, морав да преземам заштитни мерки. Почнав да не одам на местата поврзани со делото и животот на моите љубени писатели или сликари во летните горештини. Знаев, за мене е невозможно во целост да се откажам од таа животна навика. 
      Само што Господ ми е милостив, секогаш кога ми се присторува дека сум стигнала близу до очајот на неостварениот уметник. Тој тогаш ми помага со некој знак на благодат. Иако, признавам, јас, најчесто, на почетокот не го препознавам како таков. Верувам дека е искушение. Затоа што небаре ми се поматува умот. Вчера вечерта заглавивме со Аделина во некоја од нејзините уметнички кафеани. Потоа бевме долго кај неа во ателјето. Испивме едно буре вино. Така барем ми се чини сега, изутринава, затоа што се разбудив со ужасна главоболка. Сепак, и покрај главоболката, седам пред нотбукот, впрочем, како и секој ден во девет часот наутро. Творечка дисциплина. Пишувам секој ден. Четири часа претпладне и четири часа попладне. Биолошки ритам на моето виртуелно творештво. Нели, сè уште никој не прочитал ниту еден ред од мојот голем роман. Во сиве изминати години, во кои талкам низ Западот на Европа, имам започнато десетина поголеми раскази, новели, драми. Неколкупати започнувам да пишувам и роман. Само што не можам да престанам постојано да го видоизменувам она што сум го напишала еден или два дена пред тоа. Напати, го оставам започнатиот роман и, за истата идеја, започнувам да пишувам нов. Имам четири недовршени варијанти на романот на којшто работам во последно време. Тоа го чинам сè дури не напишам толку многу варијанти на истата тема, кои, потоа, почнуваат да ми создаваат толкава мачнина што или ги уништувам или никогаш повеќе не ги читам. Сега е лесно да се биде таков неостварен писател кој со себе, низ светот, постојано влече каменолом или отпад со недовршени дела. Затоа што сега тие воопшто не тежат. Сите недовршени романи се во еден фајл во мојот нотбук под име отпадоци и парчиња. Во истиов миг знам дека тој е во собата. Го сетив неговото студено присуство. Од него во јули се прават рози од мраз на прозорското стакло. Тука е, чувствувам, ми диши во тилот. Оној, студениот господин со тркалезно мазно лице како острица на жилет и огромни црни очи. Без израз. Глава, тиква, мазна како светилките. Црн костум. Фрак. Еден од судиите во Процес на Кафка. Најстудениот и најстрогиот. Сугестивно, од тилот, што ми го има зграпчено со својот студен здив, студенилото оди надолу. Најнапред ми го смрзнува умот. Сега веќе ми го смрзна и срцето. Ми го закатанчува протокот на мислите. Само прстите ми ги преобразува во игриви гуми за бришење. Ме чешаат. Тие, одеднаш, стануваат жедни да го избришат секој збор што го имав напишано во изминатите денови. Имам само презир за секој збор што излегол од мојов збркан ум. Бриши! Ми наредува безгласно судијата во тилот. А на тоа ме тера со прелага. Ми ја познава љубовта за маченикот Франтишек од Прага! Ме прелажува дека бришењето на моето писание било прочуениот чин на кафкијанско самоуништување. Кафка со тестамент наредил сите негови генијални дела да бидат уништени. Згрешиле неговите неверни верни пријатели што не ги предале неговите изливи на ноќните кошмари на силата на огнот, ми шепотат мразулците од стаклото на прозорецот. А што останува за твоите просечни писанија? Уште повеќе, што не мораш да ги палиш во застарен манир! Твоите писанија се раѓаат во белината на мониторот. Небаре од ништо. Само едно клик! Само едно клик! Само едно кликнување со маусот! И тие ќе престанат да те мачат и дење и ноќе! Слушај ме ти мене! Јас сум царот на ноќните кошмари! Кликни! И тие пак ќе исчезнат во ништо! Без трага и глас. Не можат да речат ниту едно леле, кога ќе ги ликвидираш. Толку е брз потегот на малечково црно глувче, кое, за волја на вистината, повеќе ми личи на оној твојот омилен, голем бумбар на твојот маченик Франтишек! И како навистина невидлива, нечиста сила да ми ја води раката, имам силна желба за бесконечно кликнување. Сакам да избришам сè што сум напишала. Не само во последните денови. Во сите дванаесет години талкање низ Европа. Светителите велат, злото било трева непосеана, ми блеснува низ главата. Се прекрстувам со растреперена рака, додека студени морници ми минуваат низ вратот. Фала Ти, Боже! Во тој миг се изгуби студенилото. Без трага и глас. Како што тоа сакаше да се изгубат моите кутри писанија. Липам. Плачам, гласно и горчливо. На судни маки сум. Како оние на Аделина кога во никое време ми се јавува да се исплаче на моето уво. Знам дека тој судија во црниот костум ми клечи во тилот само затоа што јас му дозволувам. Затоа што немам сила да го фрлам и да го залепам на ѕидот. Тој е трева непосеана. Пие невидлива крв од мојот расцеп, што минува низ мене, од главата до петите. Тој се храни од храната во невидливиот куфер, преполн со моите дамнешни роднини Супереговци. И тој е од семејството на Супереговци! Да имам вера како невидливото делче од оваа ситна прашина на мониторот, ќе можев да го фрлам од тилот студениов судија дури и преку Јадранското море. Плачам. Долго. Малечко, изгубено дете сум. Смирувајќи се од плачењето, седнувам крај отворениот прозорецот и ја гледам спокојната слика на улицата. На прозорецот во спротивната куќа една многу стара жена го чешла мажот. Тој ја милува со раката по образот. Слика на верна љубов, а тие се сигурно осумдесетгодишни. Потоа, седат мирно. Пијат кафе. Спокојно појадуваат. Блесок на обично јулско претпладне. Вечност. Од која се шири срцето. На долниот кат, некој се вселува во нов стан. Една жена. Завртена со грб. Се свртува. Ме здогледува. Насмевка. Топла. Во душата ми се вселува небото. Лебдам од милина и животна радост. Погоре, балкон. Полуотворена врата. Бела завеса. Се лелее низ решетките на оградата. Мириса на пржени јајца. Мирисот на појадокот. На балконот над него, две девојки. Седат во спокој. Пијат нешто зелено, некој освежителен пијалак. Со кренати нозе на оградата. Однекаде се наслушнува тивка музика. Некој свири клавир. Ерик Сати. Боже, по оваа тајна трагам! Кажи ми, премилостив Боже, каде е формулата на таа тајна? Сакам за неа да напишам роман! Викам во себе со сиот глас за помош. Викам во мојата молитва од длабочината на душата. Лежам во најдлабоката јама на очајот. Боже, мојата душа копнее по Твојот благ збор! Кажи ми премилостив Боже, каде да го најдам овој еликсир на животот? Кажи ми го мојот пат, Господе, оној што Ти си го избрал за мене. Немам сила веќе да талкам! Побрзај, Боже, помогни ми. Моите сили се на крајот, мојата душа е најсувата пустина. Нема во мене љубов. Само страв. Многу страв! Страв од животот! Ми станува јасно дека мојот проблем е многу длабок. Кога работата би била толку едноставна, како што сакам јас да ја претставам! Кога сè би се решило со тоа да му се дерам на татко ми, да му префрлувам дека тој бил виновен, затоа што ме заразил со оваа неизлечива болест. Јас си знам дека за тоа се виновни и сите библиотеки на светот. Затоа што тие толку широкоградо ми ги отворија своите врати. Виновни се сите славни љубовни романи. На камелеонот Дина Аспрова не £ беше доволно само да ги проголта. Виновна за моите судни маки е блажената состојба на духот, што сè уште ме обзема кога ќе ја прочитам првата реченицата со која почнуваат големите романи. Споредено со нив, сите твои реченици се како мрсул, вели оној строг судија во мојот тил. Него требало, итно, од хигиенски причини, да го избришам со влажно марамче. И да го дезинфицирам местото каде што паднал. Тоа е мојот ритуал на катарза на душата. Вечното враќање на истото. Пиши-бриши. Ритуален чин. Усовршен од компјутерската индустрија до триумфализам на негаторскиот дух. Само едно клик! Само едно кликнување! И сè е ново, сака да ме прелаже студениот судија. Нема повеќе страв од просечност. Прелага! Лажна е твојата формула, ти трево непосеана, викам на цел глас, а од тоа пука мразот во воздухот околу мене, на надворешна температура од четириесет степени. Формулата треба да гласи поинаку. Како онаа блага реч на баба ми. Кога ќе одев кај неа со вакви јанзи, за било што. Сè е добро, велеше. Сè е од Бога. Слава Богу! 
      Некој тропа на влезната врата. Сињора Роселини, жената на домарот. Писмо. Препорачано. Вчера дошло. Не сум била дома. Таа потпишала. Ме гледа во расплаканите очи. Љубопитен, прашален поглед. Претпоставува дека имам љубовни страданија. Грацие, сињора. Си оди малку разочарана. Не разбра од кого е писмото. Не £ открив зошто сум плачела. Писмото е од Канада. Од мајка ми. Ми пишува дека чуварката на нашиот празен стан во Скопје, соседката Рада, одлучила, најдоцна на почетокот на септември, да оди на операција на коленото во Бугарија. Рада £ беше напишала уште пред три месеци дека во последните две години коленото £ правело сè поголеми тешкотии. Сега £ напишала дека, конечно, се решила да оди на операција во некоја бугарска бања, каде ќе £ всаделе вештачко колено. Операцијата ќе била на крајот на септември. Мајка ми, Дафина, требала да се потруди да најде некого кој, во отсуство на тетка Рада, ќе ги палел светилките во празниот стан. Ми пишува, надолго и нашироко, колку ја загрижила веста дека станот привремено ќе бил без заштита, без чуварка. Само, проблемот со станот и Рада ќе ми го објаснела подробно кога ќе ми се јавеле на телефон, идната недела, кога ќе се врателе од одморот кај некои роднини, што имале куќа на некое убаво канадско езеро. Ми напишала писмо повеќе за да ми ги испрати најновите фотографии од неа и од татко ми. Се сликале на некоја свадба на моја трета братучетка во Америка, која не сум ја видела никогаш во животот. Прашува, дали да ми пратела и едно дивиди од свадбата. Не би било лошо и јас да сум им испратела најнови фотографии од мене во Фиренца. Од Македонија моите се преселија во Канада во декември, деведесет и третата. Тогаш имав дваесет и пет години. Останав со нив во Торонто само половина година. Оттаму аплицирав со проекти за грантови кај европските фондации. Сакав по секоја цена да се префрлам во Европа. По половина година добив грант за Франција. Оттогаш моите живеат во Торонто, а јас, насекаде, низ сите убави градови во Европа, прочуени или поради биографијата на некој од моите омилени писатели или поради прекрасните музеи, како овој во Фиренца. Откако си отидов од Скопје живеев периодично во Париз, Рим, па, пак, во Париз, во Брисел, во Женева, кусо време, половина година, повторно во Рим, во Болоња, конечно, во последнава година, во Фиренца. А зошто избегавме од Македонија? Заради уверувањето на татко ми, според кое важи правилото, еднаш бегалец, секогаш бегалец! Можеби затоа што родителите на мајка ми со бегањето во Граѓанската војна од Грција во Југославија беа изгубиле сè што имаа, таа, пред заминување од Скопје, ја заклучи вратата и се прекрсти. Клучот £ го довери на првата сосетка Рада. А нејзе £ остави само еден аманет. Секоја вечер кога таа ќе го запали светлото во својот стан, да го стори тоа и во нашиот. Така, луѓето со зли намери немало да се осмелат да го ограбат. Знам јас. Сите стравови на мајка ми потекнуваат од нејзината биографија. Дедо ми и баба ми, пред да избегаат, го скриле клучот од куќата на она скришно место, што го знаеле само членовите на семејството. И, избегале во шумите. Никогаш не се вратиле. Ниту од шумите, ниту од Југославија. Клучот, сепак, го нашле оние од соседните села. Тие само по неколку дена откако завршиле бомбардирањата, се пуштиле во грабеж во куќите на бегалците. Мајка ми сакаше да се осигури. Друго било кога се имало свој човек што ќе се грижел за напуштениот дом. Тетка Рада постојано £ даваше извештаи за состојбата на станот. Таа редовно бришела прашина. Ги проветрувала секојдневно просториите. Секоја пролет и есен ги перела завесите. Понекогаш, кога имала гости од друг град, таа преспивала во нашиот стан. Или ги сместувала гостите во него. Мајка ми во таквите случаи чувствуваше голема радост. Фала Богу! Во станот ни наш, напуштен, има живот, ќе речеше. На тетка Рада, како знак на благодарност, мајка ми неколкупати во годината £ испраќа пакет со лекови и кафе. Но, и со сè што ќе £ дојде в рака, дури го подготвува пакетот. Од најлон чорапи до сламени шапки и креми за сончање. Сите тие бесполезни нешта за тетка Рада, мајка ми ги собира на добротворните балови во дијаспората. Во кафето, напати, конспиративно крие понекое доларче. Го завиткува во пластична ќеса, прелепена неколкупати со самолеплива лента. Тоа не го чини за да не дознае татко ми. Туку, многу просто. Затоа што не знае да се снајде во банката и да испрати чек со истата сума. Рада секогаш посебно се заблагодарува за специјалното кафе. Тогаш, нејзината сосетка на другиот крај на земјината топка знае дека никој од цариниците или поштарите не ја открил скришната пратка. Помислата дека некој се грижи за станот, ја успокојува мајка ми кога ќе ја спопаднат параноичните слики дека, бездруго, орди од крадци секоја вечер го демнат нејзиниот мил, напуштен дом во егејските згради во Скопје, преполн со драгоцени спомени. Таа заради тие драгоцени спомени не сакаше, а не сака и денденес, да го продадеме станот. Куќа и стан не се продава! Дури ни во војна, се брани таа пред роднините во Канада. Тие ги издржуваат неа и тато со тоа што повремено им нудат работа во нивниот македонски ресторан. Мајка ми таму сука македонски пити и готви сарма од кисела зелка и винова лоза. Во Канада тие немаат свој стан. Живеат во сутеренските простории во куќата на оној братучед на татко ми, по име Атанас, кој, кога почнаа војните во Југославија, мораше најитно да испрати гарантни писма за целото семејство Аспрови. Значи, за нас тројцата. Се разбира, парите од продажбата на станот би им биле добредојдени во канадскиот егзил. Само што скромните средства од пензијата на татко ми и понижувањето поради постојаната финансиска зависност од роднините за гордата Дафина Аспрова не се толку трагични, колку што за неа би била продажбата на станот. Се чинеше дека системот на мајка ми функционира беспрекорно. Така, значи, тие можеа да спијат мирно во Канада цели дванаесет години. Сè до овој непредвиден заплет на настаните. Признавам, јас него не го сметам за трагичен заплет. Затоа, веднаш го заборавам. Една недела подоцна ми се јавува и татко ми на телефон. Од некоја телефонска говорница. Уште биле на одмор крај езерото. Не било толку убаво. Ниту оддалеку како Охрид! Болката на преселниците! Ништо не може да е поубаво од напуштената татковина! Иако живееме на големи растојанија еден од друг, ние, сепак, многу често телефонираме. Во разговорот само патемно го споменуваме непријатниот заплет со станот. Тато верува дека Рада немала да оди на операција во Бугарија. Сигурно ќе ја разуверел некој од нејзините роднини. Каква разлика имало меѓу хирурзите таму и во Македонија? И едните и другите го научиле занаетот во социјализмот. Поарно да си седела во Скопје. Дома побрзо ќе се опоравела од операцијата. Тој говорел од лично искуство. Нели, за време југословенско, тој два пати се оперирал во Москва. Ама, тоа било, навистина, на времето советско. Кога Русија сè уште во светот била симбол за наука и техника, а не за криминал, како сега. Само што мајка ми не сакала да му верува дека работите ќе се сределе, на најдобриот начин, и тоа самите од себе. Така е целово лето. Станот е хроничното кризно подрачје во нашите телефонски разговори. Инаку, летото е многу убаво. За волја на вистината, во пишувањето на мојот голем роман не сум се помрднала од она место кога за последен пат ме нападна студениот бран на строгиот судија од романот на Кафка. Само што, сепак, работам на студии на личности, во галеријата и во кафеаните на Фиренца. Ноќите под ѕвезденото небо се чудесни. А има премногу вљубени во тие ноќи! Со нив се преполни сите темни и светли агли на улиците. Талкам низ овој сон од град со мака во душата. Јас сум најосамениот човек на светот. Најдобро е да напишам голем роман за мојата меланхолија. Неа ја знам во сите нејзини нијанси. Затоа не го познавам животот, а трагам по неговата тајна. Кој ќе ме спаси од мене самата? Во главата ми скока една слика. Девојчето во бел фустан, кое скока на една нога на променадите во скопските лета? Скопските лета? Кога беа тие? За мене нема повеќе ниту Скопје. Сега тој град се вика Јустинијана. Боже, колку ми е смачено од сиот овој блесок! Има право студениот Иван Карамазов! Ова се најблескавите гробишта! Знаел тој! И тој како мене бил поклоник на жедта по светска култура! Скапоцени гробници! Осветлени со илјадниците светилки на нашиот восхит! А јас токму овде трагам по тајната на животот?!! 
      Мина горештиот август. Први септември. Онаму, во Јустинијана, сега децата одат на училиште. Плачам, од жед по мирисот на пластелинот. Ми преостанува уште половина година од студискиот престој во Фиренца. Каде ќе талкам потоа? Којзнае. Сè зависи од фондациите, си велам. Лежам мрзливо во креветот. Не ми се станува. Ќе продолжам да спијам. Јас не го сакам само Аљоша Карамазов, туку и Обломов, на Гончаров. Со иста силина можам да се пренесам и во неговата душевна состојба на мачнина од животот. Зошто да станам? Секој ден е ист. Стани, легни. Стани. Легни. Јади. Пиши. Бриши. Ритамот на мојата самотија. Затоа ја сакам музиката на Ерик Сати. Таа е молитвата на мојата самотија. Нема подлабока самотија од женската самотија во најубавите години од животот. Низ прозороцот чрчори вревата на градот, како да сака да ме скокотка по телото. Телефонот. Мајка ми од Канада. Рада навистина ќе заминела, по две недели, на операција во Бугарија. Дури имала намера да остане таму малку подолго, месец-два, кај некоја своја роднина. Барем, дури не се опоравела. Мајка ми е пред нервна криза. Од страв, затоа што повеќе не може да најде мир. Уверена е дека тоа што во овој момент сум во Италија било најсреќната случајност во трагедијата со станот. Меѓу Фиренца и Скопје имало растојание од неколку метри. Ете каде било Скопје, речиси на дофат, преку наше море, Јадранското, ниту два часа лет. Да сум ги спасела, оти таа и татко ми не биле за долги патишта. Се разбира, јас тоа го знам без таа да ми каже. Впрочем, тоа е мојата присилна невроза, слична на нејзината со празниот стан. Имено, дека може да им се случи нешто, а јас да не сум кај нив. Вели, дека таму, на тој северен пол уште повеќе ја мачела реумата. А да не сме зборувале за шеќерот! Згора на тоа, татко ми има висок притисок и вештачки срцеви залисци. Ги прашале тамошните лекари и тие најстрого му забраниле да лета со авион. Залисците биле од советско производство. Канадските лекари не можеле да им гарантираат дали материјалот немал да попушти на промената на притисокот. Модерните авиони летале многу високо. Се сеќаваш, Дина, му велев тогаш на татко ти, Дамјане, оди во Швајцарија или во Германија! Таму, барем, знаеш. Тоа што ќе ти го вградат во срцето, тоа ќе трае со векови. Нивната пластика не е како онаа, советската. Ама, ти знаеш каков беше тогаш татко ти. Русија, па, Русија, симбол на наука и техника! Знаеш, инаку, ние ќе се вратевме, вели таа, и тоа некако чудно помирливо, што е несвојствено за нејзиниот борбен дух. Да не било така немале да ми ги расипуваат плановите. Ама, двајцата биле инвалиди, половина луѓе. Немало друго чаре. Сум морала јас да одам привремено таму. Оди, сине, дома! И тоа најитно! Отседни во станот! На кратко! Дури да се врати тетка ти Рада од Бугарија. Ќе видиш, убаво ќе си поминеш. Како на одмор. Дома. Ах, таа пуста дома! Ти не знаеш што се случува со напуштени станови и куќи во немирни времиња. Гласно липа. Смири се, мамо. Тогаш, во Грција, кај дедо и баба, било друго. Граѓанска војна. Сега е мир. Никој нема да го ограби станот ако не го чува тетка Рада. Знаеш ли колку станови, овде, на Запад, се празни со месеци и години? Илјадници! Да, ама затоа постојано гледаме на вестите колку од нив се ограбени! Не ми раскажувај ти мене за Западот, Дина! Го видов! Го искусив јас Западот. Доста ми е од него. Кажувај му на друг, што не го знае. Само што за нас нема назад. Тука ќе си умреме, од мака по дома. Ќе нè закопаат во туѓа земја. Мамо, што ти станало? Смири се малку. Што те фатила ваква паника? Стварно нема потреба од паника. Ти имаш фобија од крадци. Не, Дина, јас имам претчуство дека ќе нè спопадне некоја голема неволја ако го оставиме станот празен. Сè што имаме е тој стан! Сè ќе изгубиме. И ние ќе станеме без корен, како баба ти и дедо ти. Те молам, дете, немој сега да ме оставиш на цедило! Што да правам овде од оваа пустелија во Канада? Ах, да бев славеј пиле да прелетам преку океанот! Мајка ми љуби да употребува фолклорни архаизми. Тие се нејзината врска со духот на родниот крај. Порано тоа беше Костур, сега е Скопје. Ама, кога тие се завршница во низата катастрофобични слики, тогаш тие немаат само декоративна функција во говорот. Тие, тогаш, се сигнално светло, аларм за паника во моите мозочни бразди. Јасно ми е, таа е во тешка нервна криза. Еден од симптомите е постојаното плачење. Вториот е мешање на просторот и времето. Канада е пустелија, Северен пол, а Фиренца е зад аголот на Скопје, како да одиш од Карпош во Чаир. Мајка ми и без тоа, веќе подолго време функционира само со таблети против депресија. Кога роднините во Канада ќе £ речат да не ги пие тие дејнџерез пилс, таа одговара лаконски, ах, како да не, па, нив ги пијат и сите мои другарки во Скопје. А и тоа е точно. Тие £ ги испраќаат во Канада. Не оди, од принцип, на лекар. Таа најдобро знаела што му требало на нејзиното тело. Пред да се омажи за татко ми, учела средно медицинско училиште во Скопје. Не го завршила. На осумнаесет години останала бремена со мене. Сега, во Канада, таа ги сече од весниците сите медицински совети. Ги собира во папка. Таа, во меѓувреме, е толку дебела, што од неа може да се состави солиден медицински прирачник. Знае добро дека анамнезата на нејзините и на болестите на татко ми има ефект кај мене. Тоа е полн погодок во моите психози и фиксидеи за тоа дека ќе бидам казнета, што сум ги оставила, со тоа што Бог ќе ми ги земе, пред да успеам да ги видам барем уште еднаш. Последен пат бев во Канада пред четири години. Ми се чини дека не сум ги видела цела вечност. Постојано се измачувам со тоа дека, ако ненадејно им се случи нешто, јас целиот живот ќе си префрлувам, заради тоа што јас, детето, за кое жртвувале сè во животот, сум ги оставила на цедило таму, во дијаспората, само за да талкам по светот по некои свети места за кои сум читала во литературата. Откако водиме прекуокеански семеен живот, мојата непрекината грижа за нив станува сè поголема. Ние, тројката Аспрови, моите и јас, единственото нивно дете, и син и ќерка, како што велат постојано, отсекогаш бевме мајстори на уметноста на саможртвување за другите. Мајка ми ја владее таа уметност до совршенство. Има мир само кога го држи под постојана контрола животот на нејзините најљубени. Тоа е синдромот за контрола на поранешно социјалистичките мајки, секогаш загрижени за своите деца. Само што мене чувството на вина не ми дава спокој и без нејзините пророштва. Таа ја знае болката на својата ќерка. Ние, Аспрови, како со волшепство сме врзани во нашите стравови, фиксации и проекции. Секој од нас, кога избега натил-наглава од Македонија, си понесе со куферите со облека уште еден, уште поголем невидлив куфер, преполн, модерно кажано, со психотерапевтски необработени неврози, психози, паранои и фобии. Во мојот има најмногу слики на великодостојни господа од сојот на Супереговци од сите земји и нации. Тие се викаат класици на литературата, великани на поезијата, прочуени писатели. Нивните слики ми се чинат позначајни од оние на моите претци во Северна Грција. Од нив немам слики. Ама, сепак. Никогаш нема да ми падне на памет да направам сè, за да ги испитам матичните книги на родените во Костур. Што не побарам грант за проект, за да истражувам во Костур како се викал прапрадедо ми по мајка? Не, никогаш нема да го сторам тоа. Оти нивниот гроб не е во блескавите гробишта на Западна Европа. Ама, затоа ги студирам со грантови матичните книги на родените во париските квартови, во потрага по словенските имиња на славните писатели. Вистинските наши слики, фотографиите, документите, мајка ми и татко ми ги оставија во станот. Затворени се во ковчеже што го чува тетка Рада, соседката. Под креветот. Во спалната на моите. Тие, моите родители, оние, еднаш бегалци, секогаш бегалци, го повторија она што го направиле и нивните родители кога бегале. И тие сè закопале во ковчези, во подрумите. 
      Затоа мајка ми сега се плаши дека како и тогаш, во Граѓанската војна во Грција, низ Скопје, сигурно, одат орди од крадци што ги ограбуваат становите на оние што избегале. Затоа што има и ден денес чувство на вина што избрзано избегала. А кое бегство не е избрзано? Таа во тие параночни слики што не £ даваат мир во ноќта, гледа заслужена казна за себе. Затоа што го оставила она што ја означувало нејзината биографија. Тројцата сме товарени, како елките со новогодишни украси, со секакви ненадминати синдроми на жртви и џелати. Нив, нанадвор, ги прикажуваме како наши доблести. Јас го обвинувам татко ми затоа што постојано ми проповедаше дека мора да станам уметник, творец, славна поетеса или писателка. Тој би требало да го обвинува авторитарниот режим на Советскиот сојуз, кој во детскиот дом, во кој го спасиле од Граѓанската војна, вовел толку строга дисциплина, која одредувала дури и кој што ќе студира. Тие, раководителите на детскот дом, на татко ми му ја одзеле најголемата љубов, онаа за театарот и поезијата. Му ја пренасочиле енергијата на фантазијата во егзактноста на физиката. Онака како што се пренасочува текот на реката во вештачко езеро. Тој за поезијата сега е како некое исушено водено корито. Затоа, можеби, сакаше токму јас со мојата творечка дарба да му помогнам, еден ден неговото исушено корито да го преплави, барем за миг, радоста поради тоа што неговата умна ќерка го остварила она, што нему му го откраднале идеолозите на комунистичката партија. Додуша, тој е во најтешката ситуација од нас тројцата. Тој сè уште го брани неговиот виновник. Има разбирање за она што му го направиле. Мајка ми, пак, најверојатно, не е ни свесна дека кога ќе почне да ги реди поплаките за тоа, за кого таа го жртвувала целиот нејзин живот, младоста, можноста да направи кариера, да стане надежен млад лекар, таа, всушност, нè обвинува мене и татко ми. Ние сме виновниците за нејзиниот пораз на сите животни полиња, како што љуби патетично да истакне. Заради моето раѓање не ја завршила матурата. А вината на татко ми е што се вљубил во неа и што бил пламен љубовник, инаку немала да остане бремена уште првот месец по нивното запознавање. Татко ми и сега е вљубен во неа до уши. Всушност, сите гориме од бесконечна љубов еден за друг. Јас, затоа, ја научив љубовта на дистанца и во вечност. Затоа и сиве овие долги години љубам еден човек, од кого нема ни трага, ни глас. Понекогаш мислам дека и тој беше само плод на мојата пребогата фантазија. Тоа е љубовта на Аспрови, способна да го избрише и времето и местото. Само, исто така, и секогаш неспособна да го стави целиот влог на коцка, за да го оствари својот сон. Бил тој, притоа, матура, медицински факултет, театарот на татко ми, моите илјадници проекти за романи или животот со љубениот човек. Кај мене, се разбира, како кај сите послушни ученици, мораше да дојде до целосно совршенство на мешавината од слабостите и ненадминатите стравови и фиксации на моите родители. Мојот мираз е мојот товар. Мојот сон да напишам таков роман, од кој на некое девојче во Кина, на девет години, ќе му застане здивот исто како мене, кога бев дете, и го прочитав првиот голем роман за љубовта. И таа како мене треба целиот живот во сите мажи да трага по таа слика што £ го ранила детското срце со првата болка на љубовта за литературниот јунак. Јас се вљубував посилно во јунаците од романите отколку во младичите од месо и крв. Тие, телесните јунаци во мојот живот, но, особено, во раната младост, ми пречеа со нивните желби. Сакаа целосно да им припаѓам само ним и никому друг. Тие со тоа не сакаа ништо друго, освен да ми ја врзат фантазијата, да не £ дозволат да лета. Сакаа жива да ме закопаат во нивната пирамида. Да ми ги скастрат прво крилјата. Сакаа да ме врзат како што се врзува див вранец, со дебели јажиња и Гордиеви јазли, а самите не се викаа Александар Македонски. Јас од нив бегав толку подалеку во литературата или во светот, колку тие посилно ќе посакаа да ме поседуваат, да ме натераат на обичниот, нормален живот, како оној на мајка ми, што нејзе £ оставил само горчина на вечна жртва. Само кога го видов за прв пат тој единствен маж во мојот живот, во тој еден миг, кога ги здогледав неговите очи, се случи чудото, во кое сликата по која трагав, се поклопи во едно неповторливо единство со еден непознат, но чудесно убав човек, од крв и месо. За неговата љубов бев еден единствен пат во животот подготвена да не живеам повеќе за идејата на големата писателка. А јас, потоа, наклоноста за бегство на моите родители ја перфекционирав во систем на мојот живот. Бегството стана мојот животен пат. Знам само да бегам од оние што ги љубам. И тоа, секогаш, од преголема љубов за нив. Од страв дека, ако останам со нив, ако дозволам среќата да стане нормалност, тогаш, сигурно, ќе ја изгубам. Затоа што верувам дека сè што станува секојдневност се преобразува во просечност. Ние, тројцата Аспрови, фрлени во светот на две толку оддалечени точки, како со тоа да означуваме некоја шифрирана географска констелација, сме затвореници на нашите неостварени желби и ненадминати порази. Татко ми во социјализмот, во Русија, го воспитувале со тоа што главата му ја полнеле со идеи. А кој може да оствари идеи во еден обичен човечки живот? Во социјализмот сите многу добро ја има научено лекцијата. Сите повторуваа во хор дека се живеело само за идеја. Се работело само за идеја. Се разбира, тогаш не може поинаку, освен, да ги разочараме тие идеи. Ама, тие идеи како вампири и понатаму ни ја пијат крвта. Дури и откако големиот ботанички стакленик за непотребни идеи, социјалистичка Југославија, се струполи, како некоја пропадната Атлантида, во ништавилото на заборавот, оставајќи зад себе долги траги на уништување, крв, геноциди и логори, идеите од нејзиниот стакленик на културата сè уште се кошмарот на нејзините етерични билки, расфрлани низ светот како парталите што пливаат на површината на водата, откако бродот потонал. Јас сум еден од тие партали. Талкам низ Западот на Европа, без цел и без компас. Тие крвави траги на војната, кои татко ми го шастисаа во една ноќ дотаму, што посака да фати усвет, се случија во оној стакленик, во кој цутеа најнежните и најчистите цветови на духот. Нè уверуваа дека во него одгледувале само такви етерични орхидеи како што сум јас и сите мои другари од порано, кои беа толку ранливи, што сега се плашат да излезат од дома. Оти, орхидеите не можат да го поднесат силното сонце на реалниот свет. Тие ретки цветови на духот сега ги јаде црвецот на алкохолизмот, зависноста од дрогата и очајот. И јас сум таква орхидеја. Црвена, ретка. Нејзе не £ треба цврст корен со некоја земја. Напротив, сè повеќе се плашам од тоа да имам корен. А ако и имам некаква врска со некоја земја, тогаш нејзината функција е онаа на земјата во стаклениците. Мене татковината ми треба онака како што земјата им треба на билките, за да растат. Секоја земја е добра за нив, само ако има доволно хранливи состојки. Така сум одгледувана и воспитана. Воздухот што го вдишав кога дојдов на овој свет беше оној под огромниот стакленик на југословенскиот модел. Градинари беа моите родители, учители, гимназиски наставници, факултетски професори, докторски ментори, библиотекари, книжари, примерни интелектуалци, љубени писатели и големи уметници. Само што мене веќе одамна не ме одгледува преголемата грижа на родителите. Сакав, отсекогаш, да излезам од стакленикот на мојата земја. Како сите билки, и јас можев да се скријам само во некој друг стакленик. Се скрив во еден огромен стакленик, што е невидлив за сите што не £ се предадени на уметноста. Знаев, литератите се како поклониците. Имаат свои свети места. Сега, самата ја одржувам вештачката клима, светлина и стаклениот ѕид околу себе. Под него виреам како да сум во тропскиот предел и кога сум во Скандинавија. Татко ми со голем патос ми пренесе само празни, но, толку заводнички идеи. Ме исполнуваше со нив како што се дува малечок, убав балон. Сега одам низ светот и, како во сказните, се плашам да не наидам на некое бодило, па да заспијам во стогодишен сон на заборавот. Бодилото, меѓутоа, е во мене. Тоа е сраснато со мојот ум како некој паразит на стеблото на дрвото. Тоа катадневно ми ја пие крвта, однатре. Тоа се храни со моите сокови. Неговата крвна мрежа е во виорот на мојот постојан страв од пораз, од тоа дека нема да ги остварам идеите што ми ги всадија во срцето, додека во стакленикот Југославија ме поливаа секој ден со оние блескави духовни прскалки. Сега, секогаш одново, доаѓам на границата самата да го дупнам однатре тој голем балон во мене. Барем еднаш од него нека излезе сета болка и гној и незацелени рани, што сум ги собирала уште од оној ден, кога ја напишав првата поема за пролетта, за кокичињата и за мајските бумбари. Од оној ден кога учителката одеше од одделение до одделение, држејќи ја во едната рака мојата прва творба, а со другата мене, покажувајќи им на сите, како што се покажува мечка на панаѓур, каква родена поетеса имала таа во нејзиното одделение. А, потоа, татко ми со истата жар го славеше мојот еп за пролетта. Го обзеде еуфоричен напад на восхит за дарбата на својата ќерка. Со часови гласно ја читаше и препрочитуваше скромната детска поетска творба. Нему бездруго му се чинело дека тоа била Хомеровата Одисеја. Тој цела недела, секој ден, ме тераше стихотворбата да им ја читам на сите роднини што случајно ќе наминеа на кафе. Притоа, иако се чувствував посрамено и смешно, ме креваше и ме качуваше на масата за ручање. Ужасно се чувствував кога од таа висока маса морав да рецитирам пред случајните посетители, пред роднините или колегите на татко ми. Верувам дека тој никогаш не забележа колку ми беше непријатен сиот тој театар. Згора на тоа, своеглаво ја испрати мојата творба на уредникот на литературното катче на детскиот весник Наш свет, кого го познаваше од некои политички школи на комунистичката партија. А потоа се лутеше, не претерувам, со денови, што тој дрско се осмелил творбата да не ја објави во целост, туку ги објавил само првите три строфи. Се разбира, во склад со социјалистичкиот дух на химнографијата за пролетта и со големата проекција на татко ми, јас не напишав обична стихотворба. Напишав цел еп во слава на пролетта, на ластовичките и на кокичињата. Цели осум долги строфи! Какво непочитување на достинството на авторот, му викаше татко ми по телефон на познаникот, уредникот. За тоа време, јас се криев на балконот. Си ги покривав ушите со рацете. Не можев да го слушам! Се срамев! Боже, колку се срамев! Знам, тоа се само мои лузни на душата. Тогаш имав девет години. Знам зошто едно утро како во транс го напишав тој смешен еп, којшто мајка ми уште го чува во празниот стан во Скопје под ознака, творби на Дина од основно. За да му импонирам на еден идол, на една идеја, на едно име - Рудин. Оти, којзнае кој социјалистички ѓавол ја натера таа моја учителка, токму мене, на орхидејата со црвена коса и бел тен како некоја Јапонка од Македонија, која, поради семејната биографија веќе беше заразена со поклоничкиот дух за светската култура, за одличен успех и примерно поведение да £ го подари, и тоа на девет години, токму романот Рудин, од Тургењев. Во тоа лето јас него го прочитав илјадници пати. Секој ден се будев со името Рудин и секоја ноќ заспивав со него. Се вљубив во идејата на маж. Потоа, работата беше завршена. Немаше повеќе назад. Балонот беше веќе надуен, врзан со ластиче и леташе високо во облаците. Верував дека ниту една личност од крв и месо нема да говори толку слатки зборови како тој чудесен Рудин. Од тој момент мојата желба за писателствување е проткаена, како конците на килимот, со сите возможни, но скриени утописки и еротски слики за беконечна среќа во љубовта. Виновен ли е татко ми за тоа или оној духот на стаклениот, кој од нас направи орхидеи наменети за изложба која одамна поминала? 
      Долго не знаев што сакаше тој, најважниот човек во мојот живот, да ми каже во онаа најчудесна ноќ, кога постојано говореше, цитирајќи го неговиот, во меѓувреме и мојот, најомилен православен богослов Александар Шмеман, кој вели дека во овој свет е убав само поразот. Тоа, од неодамна, го разбирам сè повеќе и сè појасно. Но, сепак, во исто време, јас тоа познание го потиснувам толку длабоко во душата, за никогаш да не морам да си го признаам и со умот. Оти, нели, Аспрови бегаат од поразот дури на Северниот пол. Затоа избегавме толку далеку еден од друг, тие, моите родители, во Канада, оти се неодвоиви, јас, сама, на мојот Запад на Европа. За да не се видиме еден со друг. За да не се огледаме во другиот. Да не си прочитаме во очите колкав е нашиот кукавичлук. Сега, за волја на вистината, само во вакви бризантни ситуации во кои им се поматува умот од страв за биографијата затворена во празниот стан во Скопје, обајцата се обидуваат со итрина да ме натераат да го направам она, за што тие немаат храбост. Да се вратат назад, онаму, од каде што избегале. А мене ми префрлуваат дека тие не ме учеле на тоа да талкам по светот. Еднаш бегалец, секогаш бегалец важело само за нив. Тие доживеале граѓанска војна. А јас не сум имала војна во мојата биографија. Ако тие биле бегалци од неволја, јас не сум морала да бидам бегалец од слободен избор. Не разбираат, притоа, дека тие се мојата биографија, дека нивниот страв од животот тие ми го задоиле со мајчиното млеко. И јас сум бегалец, ако не реален, тогаш, бездруго, виртуелен. А тие се најстрашните бегалци. Тие се чиста параноја на умот. Затоа што тие никогаш не знаат од кого бегаат. На телефон, на прекуокеанска дистанца, се караме со татко ми, викајќи како налудничави, дали тој кога бев дете постојано ми велел, или втора Марина Цветаева или ништо. За жива глава не сака да признае дека тоа ми го велел и тоа не еднаш, туку постојано. Можам да му ги издиктирам и сега точните датуми кога тој не ми го велел тоа. Во сите останати денови од мојот живот го слушав само тоа. Втора Марина Цветаева не може да се стане во Скопје, во одајчето во егејските згради крај паркот. За тоа треба да се замине во светот, кај роднините по дух. Да, така ми велеше, така ми велеше, му викам прекуокеански. Не е точно, Дина! Никогаш не можам да поверувам дека јас тебе сум ти рекол такво нешто? А што има лошо во тоа да ти речам да станеш втора Марина Цветаева? Еве, и да сум ти рекол? Иако сум сигурен дека никогаш не сум рекол такво нешто. Ама, нејсе. Ти можеше да речеш, не тато, не сакам. Сакам да станам медицинска сестра. Како што сакаше да стане мајка ти. Ако беше по мое, како што сакаш да ме увериш дека било, тогаш требаше да те терам да станеш атомски физичар, како мене. Ама, јас мислев на твоите желби. Не те терав јас на девет години да пишуваш олкави оди на пролетта. Карај се со твојата дарба, а не со мене! Ако некој е виновникот, тогаш тоа е твојата дарба за пишување! Таа не те остава на мира, а не јас. Боже, не гледа ли тој која е мојата неизлечива болест? Јас сум длабоко во душата убедена дека немам никаква дарба! Дека сум си ја всадила таа фиксна идеја в глава, само затоа што сум сакала да го остварам неговиот сон. Верувам дека само од неизмерлива љубов за него, сакав да станам она што тој не смеел. Татко ми, бездруго, има поголема дарба од мене, си велам тогаш, кога самата сум падната со духот. Ако не беше така, тој тогаш немаше да ме зарази со восхитот за творештвото. Моето пламенче е сè уште малечко, тивко, плашливо. Оганот на татко ми за творештвото може да запали цел град, да предизвика шумски пожар. Му поверував дека е лесно да се стане втора Марина Цветаева. Треба да се најде само формулата. Кај татко ми сè се решаваше со формули. А како поинаку би мислел поет што морал да стане атомски физичар? Затоа јас во моето збркано главче под црвената коса си правев големи планови за тоа каде сè може да ја најдам формулата, за да станам многу брзо втора Марина Цветаева. 
      Само затоа талкам по сиве овие гробници западноевропски за да најдам формула како да го направам тоа големо дело што ми го зададоа во гигантскиот стакленик Југославија. Бидејќи, за разлика од моите, мојот живот во Западна Европа, навистина, е и мој избор. Таму сум меѓу своите. Конечно сум кај најблиските роднини. Додуша, не по биолошко роднинство, туку по она самоизбраното, духовното роднинство. Тоа за мене, отсекогаш, беше исто толку значајно колку и биолошкото роднинство. Патем, така, навистина, ми велеше и татко ми, кога бев дете. Иако сега не признава. Така, татино! Оваа слика е мевлем за татините очи, извикуваше, секогаш, кога ќе ме видеше со книга в раце. А, всушност, јас секогаш бев со книга в раце. Ако мајка ми милуваше да игра жртва, тогаш татко ми многукратно повеќе уживаше да држи говори и пред домашните, одејќи, притоа, како некој Наполеон, нагоре-надолу во собата и гледајќи со замислен поглед низ прозорецот, во далечините, во небото над тврдината на скопското Кале. Дина, сине, ти мораш да знаеш едно нешто, ќе извикаше напати толку гласно, што мајка ми мораше да го опомене, оти ќе го чуеле и соседите. Притоа, никогаш не му паѓаше на ум, дека тоа што ми го рекол илјадапати може да ми стане здодевно. А неговите говори ми беа здодевни, до коска. Напамет ги знаев. Уште повеќе што истите говори ни ги трубеа и учителите и наставниците. Така беше во гигантскиот стакленик за лековити билки за поголема љубов меѓу народите и за цветови на духот. Тогаш имаше само една државна религија, верата во силата на науката и уметноста. Така и татко ми, кога ќе го обземеше огнот на говорништвото во пофалба на уметноста на зборот, ниту од педагошки причини, иако тоа беше највисокото правило во неговата идеологија, не ќе помислеше дека тој со тоа би можел да ми пречи во читањето. Восхитено, продолжуваше да проповеда. Да, тоа сигурно е најдобриот опис за него, проповедник на среќната иднина. Тоа е татко ми, Дамјан Аспров. Ако сакаш да постигнеш нешто големо во животот, ти тогаш мораш да ја имаш светската литература во малиот прст, извикуваше. Дастајевскиј, Чехав, Талстој, Шекспир, Балзак, Гете, Шилер! Руските имиња ги изговараше на најчист руски јазик. Се восхитуваше на сè руско. Со мене говореше руски уште од најмала возраст. Иако повеќе не го ползувам рускиот како говорен јазик, тој во детството беше мојот втор јазик. Мајка ми, напротив, ниту малку не се интересираше за восхитот на мажа си за рускиот јазик и уметност. Тие писатели треба да ти бидат блиски како баба ти и дедо ти, ми велеше тој, потоа, шепотејќи, како да ми откриваше конспиративни пароли. Тие треба да ти станат роднини! Ама, по дух! По дух, татино, по големиот дух на уметноста. Во него се роднини сите образовани луѓе на светов. Па, татино, ти имаш само една татковина, светската култура! Космополитизам! Уметност! Наука! Прогрес! Тоа се паролите на иднината! Навистина, во тие пароли за него се содржеше некоја религиозна вера во најправедното општество што било основано врз научни, историски сознанија. Тие, впрочем, не беа само паролите на татко ми. Тие беа дел од владеачкиот дух на историскиот оптимизам што најсилно доаѓаше до израз токму во восхитот за уметноста со кој ги опиваа нашите збркани детски главчиња. Оти тоа беше тогаш кога за мене сите тие имиња, на кои тој бескрајно им се восхитуваше, сè уште беа само непознати знаци на некое тајно писмо. Кога го научив нивното писмо, а тоа е она на големата европска литература, тие, навистина, станаа мои роднини. Затоа јас отсекогаш сакав барем еднаш да им се поклонам на моите литературни идоли. Се заразив со тој восхит уште кога на дванаесет години ги препрочитував светските класици од библиотеката на татко ми. Тој, пак, големата библиотека ја купи за мене, кога наполнив десет години. Сто тома класици на светската литература како подарок за десет години живот! 
      Сега сум, конечно, во мојата љубена Фиренца, си велам секој ден, мислејќи на тие времиња во стакленикот Југославија, што ми се чини дека постоел во исто време со онаа прочуена Атлантида, пропадната во најдлабоките води на заборавот. Тие, моите родители, ме научија на овој восхит за Европа. А наместо да ме остават да уживам во неа, тие ме тераат да се вратам во Скопје. Постојано се расправам со нив за тоа во нашите нормални, секојдневни меѓуконтинентални телефонски разговори. Сега тие можат да ми повторуваат дека повеќе не им било важно дали еден ден ќе сум станела славна писателка. Важно им било да сум била кај нив. Да сум се омажела за некој од богатите братучеди од четврто колено во македонската дијаспора. Братучедите од четврто колено можеле да се земат. Да си лулале внучиња во скутот, тоа сакале. И тоа многу скоро, дури уште се држеле на нозе. Не им текнува дека нашиот живот, нашиот заеднички живот умре во оној момент кога татко ми помисли дека поразот на стакленикот Југославија е и негов личен пораз, иако со него немаше богзнае колкава роднинска врска. Татко ми беше и во срцето и во душата Русин. Сега е готово со тоа, им велам. Кога стомната ќе се скрши, таа не може да се залепи. Јас бегам од идилата на нивните желби како од мечка. Како што за нив нема назад во Македонија, така ни за мене нема назад, ни во Канада, ни во Македонија. Чинам сè, патот никогаш да не ме однесе во близина на мојата земја. Ми нема помош, знам. Тие, моите родители, и сите други што ме одгледуваа во стакленикот Југославија, ме искалемија во орхидеја. Тие сега не може, одеднаш, од мене да барат да бидам обичен каранфил. Тој, патем, одамна е излезен од модата на љубените цветови. Моите одгледувачи ме заразија со оваа неизлечива болест на душата. Творештво! Светска култура! Копнеж по светска култура! Ах, знам јас, сè ќе беше лесно да не ги прочитав истите соништа и во биографиите на Осип Манделштајм, на Иван Карамазов или на онаа, од татко ми толку љубена Марина Цветаева! Знам, знам дека и Чехов и Достоевски овде, по мојава љубена Европа, талкале само низ германските бањи и низ прославените казина. Знам дека тие овде плаќале во готово, со својот капитал и со својот копнеж и осаменост. Знам, сè знам, ама, сепак, оној студениот судија во мене ми вели, поразот е најголемата срамота за творецот што се враќа од Европа во својата татковина. Зарем имаш храброст да се вратиш по дванаесет години талкање без генијалното дело во куферот? Зошто да се враќаш? Ти не си Одисеј? На тебе не чека никој во празниот стан во егејските згради крај Вардар? Седи си овде, на газот, и не мрдај, додека не станеш деведесет години, додека не испариш како исушените орхидеи. Ме обзема гроза од неговиот студен шепот. Ама, немам сила да му се спротивставам. Од неизмерлив страв од животот! Пропаѓам во морето на меланхолијата. И тоа е од мастило! Горчи во грлото. Од него ми стана сина кожата, како да сум жив мртовец. Само мастило и горчило има во моето срце. А родителите, кога сакаат да го зголемат чувството на вина кај мене, што и без тоа не ми дава спокој, бегала јас на крајот на светот од нив, почнуваат со поплаките за нивните болести. И јас сум болна! А тие не сакаат да ми поверуваат дека талкам низ светот за да најдам лек за неизлечливата болест. 
      За да ме натераат да одам во Скопје, сега ми глумат дека таму ќе сум го нашла иљачот. Мајка ми намерно го употреби архаизмот иљач, оти, знае, тој збор во мојата потсвест е сигналот за баба ми Ангелина. Таа правеше народни иљачи. Знае мајка ми како може да ја разбранува мојата фантазија со сеќавањето на мојата премила баба. Се разбира. Во мојот роман, кој го пишувам сиве овие десет години, насекаде низ светот, за волјата на вистината, повеќе бришејќи го и препишувајќи го веќе напишаното, одошто пишувајќи нешто ново, јас пишувам токму за миризмите на одајата на баба Ангелина. И не е баш дека тие немаа успех со овој низок удар! Еве, неколку дена не мислам на ништо друго, освен на Скопје, на бегалската барака и на благиот поглед на баба Ангелина. Успеаа да ми го загорчат најубавиот град на светов со сеќавањето на една бело варосана одаја во ниската барака за бегалци, на крајот на Скопје. Седам, со часови, качена на креветот, крај малечкото прозорче во поткровјето на малечкото станче за стипендисти во вилата Кортини во Фиренца, и липам како мало девојче по мирисот на креденецот на баба Гина. Тука ми е, пред мене, го гледам. Дури можам да седнам врз него и да полетам во небото. Тој лебди над најчудесната глетка врз црвените покриви на флорентински цркви. Јас нив не ги гледам. Го гледам само призракот на прастариот креденец. А во него, најдрагоценото за баба ми, невестинското руво. Кога отец Павле, свештеникот во руската православна црква во Фиренца, каде што одам на Божја служба, ќе го прашам зошто Бог не ги услишува моите молитви и не ми дава некој знак дали сака да го напишам тој мој голем роман, за чие создавање би дала сè, ми вели, секогаш загадочно, како што зборуваат сите длабокоумни, прозорливи свештеници, дека знакот веќе бил во моето срце. Ама, јас не сум го гледала. Оти, не сум разбирала што значи словото Христово, устата говори за она со што е преполно срцето. Мудрата забелешка ја разбрав дури неодамна. Откако почна сè почесто да ме обзема метафизичката мачнина во ренесансите долапи на уметноста. Моето срце е полно со идеи оплодени во него, во стакленикот на науката и уметноста и братството и единството. Нема љубов во моето срце за сите живи луѓе како што имаше кај баба ми Гина, најпобожната жена што ја знаев во тоа време кога сите веруваа само во науката. Убаво, многу убаво, мамо, ми стави, значи, трн в срце. Со игрите што ги играте со мене откако знам за себе, направи да не мислам повеќе на ништо друго, освен на Скопје и на летата крај Вардар. Направи, да се прашувам какво е времето таму. Иако досега со месеци не ми текнуваше ништо од тој свет, за кој мислев дека го оставивме зад нас, засекогаш. Нели, затоа избегавме? Нели, затоа фрлавте камења зад вас? Татко ми се поздрави од Вардар во долга молчалива разделба со едно збогум, за навек. Во меѓувреме, по сиве години поминати овде, во срцето на Европа, јас веќе се навикнав да живеам како модерен номад. Насекаде и никаде постојано. Тие страдаат поради тоа што не сум пуштала никаде корен. Многу повеќе страдаат што немало никого во мојот живот. Немало човек што ќе се грижел за мене како што тоа отсекогаш го чинеа и сè уште го чинат тие. Додуша, сега само преку деноноќна телефонска контрола. Ама, тие ми го отворија патот во светот. Татко ми мораше да избега со сите нас од Македонија кога почнаа војните на илјада километри далечина од Скопје. Затоа што тоа биле војни пред неговата врата. Па и сега мајка ми се плаши, божем, од тоа да не избие војна за време на нејзиниот престој во Македонија, па да не може да се врати назад. Всушност, се плашат од себе си. Од тоа дека, ако се вратат, ќе мораат да се соочат со сите порази и загуби во нашите животи. Ги фаќа ужас од помислата дека може да им стане јасно дека не морале да бегаат. Си велат дека не ќе можат да ја издржат болката поради тоа што се ограбиле самите себе си, одземајќи си дванаесет години од својот нормален, здодевен живот во Македонија. Па, бил тој многу посиромашен, потежок од оној кај роднините во Канада. Татко ми се плаши да не се шлогира како еден негов роднина, кој по триесет години дојде од Австралија во Скопје. Да ја види својата најголема и прва љубов и да побара прошка од човекот, кој, на негово место, по Граѓанската војна во Грција лежеше десет години робија на некој грчки остров. Затоа татко ми вели, да, брачко Филип дојде, го виде тоа по што цел живот го болеше душата. Ама, што имаше од тоа? Си отиде нем во Австралија! Му се фати гласот во татковината, по која копнееше. Сега, си велам, дека, да беше уште жива, баба Ангелина ќе му речеше дека е подобро човек да го изгуби гласот од храброст, затоа што сакал да ги зацели своите долгогодишни рани, па и да умре, потоа, со спокој во душата, како брачкото Филип на татко ми, отколку да му се фати гласот од страв, од кукавичлук пред животот. А нели тоа важи и за мене, бабичке мила? Каде да најдам сила да го победам овој страв од животот? 
      За волја на вистината, јас немам којзнае колкави обврски како стипендист во Фиренца. Ама и самата се плашам да го оставам цел месец празно убавото, малечко станче во поткровјето на ренесансната вила со најчудесниот видик врз реката Арно и врз црвените куполи на прочуените цркви. Престојот во Фиренца за мене е такво чудо, како кога некој долгогодишен сон ненадејно ќе стане стварност. Мечтаев, на пример, отсекогаш, еден ден да отпатувам во Прага. Се разбира, заради Франц Кафка. Таа желба најлесно ми се оствари. Таму отидов уште како гимназијалка. Беше едноставно. Таму имавме роднини. Бегалци од Егејска Македонија, како и моите. Едно лето престојував цел месец кај братучедот на татко ми, стрико Нестор Атанасов. Тој на прашкиот универзитет предаваше византологија. Кога конечно се најдов во Прага на Кафка, како во некој транс, речиси потамина, одев низ нејзините улици, водена само од внатрешниот компас на идентификацијата со него. Дури почнав да ги сакам и чавките во Прага, само заради значењето на неговото име. Знам, сето тоа е смешно, но, не заборавајте, тогаш имав само шеснаесет години и бев прилично занесена, во секоја смисла. Верував, на пример, дека улицата на Кафка би ја нашла според внатрешниот компас на поетската интуиција што ги поврзува сите творци од сите времиња. Да, наивно и смешно, само што ќе речете ако ви кажам дека токму така еден ден патот навистина ме доведе дотаму? Добро, можеби тоа се должи на мојата особина во сè да препознавам некои скриени мистични знаци. Кога се вратив од Прага, ѕидовите на мојата соба ги имав покриено со постери од авангардните прашки театри, како Латерна Магика, од таванот до подот. Во средината на прашкиот колаж беше тој, мојот најомилен роднина по дух, мојот Франц, Франтишек, маченикот од Прага, човекот со најубавите големи уши како школка и со најтажните очи на светот. Отсекогаш сакав, барем еднаш, да ги видам катедралите во Нормандија, на кои им се восхитувал Пруст, а да стапнам и врз подот на родната куќа на Томас Ман во Либек. Ниту малку не ми пречеше тоа што тие, за мене свети простори, повеќе не се тоа што биле некогаш. Можев да си замислам дека сега во нив се наоѓаат продавници или банки, менувачници или фризерски салони. Најдолго мечтаев да живеам барем еден месец во овој најубав град на светот како отсекогаш да сум била негов жител. А сега го живеам тој сон, животот во Фиренца. И тоа веќе година и пол. Кој е глупав да се откаже од такво нешто? Студискиот престој од две години можам, по желба, да го продолжам уште на две години. Значи, сè е во совршен ред! Што барам сега да се враќам дома за да го чувам празниот стан на моите? Ајде, да речеме, да сакам да им ја направам таа услуга. А што ако, во меѓувреме, некој од станарите во вилата го забележи моето отсуство? Што ако некој сомничав дух го пријави тоа во фондацијата? Такво нешто не е параноја. Тоа не е еднакво на стравот на мајка ми, што, навистина, е параноја. Оти, да не беше така таа немаше да разработи таков систем за заштита на празниот стан од фиктивните крадци. А мојот страв е оправдан. И многу реален. Тоа од што јас стравувам е веројатно. Како да нижам бесконечна бисерна низа, постојано ги редам причините, зошто не смеам да заминам од Фиренца, ниту на кратко, ниту на една недела. Во вилата, привремено, живеат стипендисти - литерати од сите страни на светот. Некои од нив се како мене, перманентни уметници стипендисти. Најбројни се оние од Источна Европа. А се знае, секој од нив има некој пријател некаде во светот или дома. Тој како на штрек чека на таква шанса. Нема ништо полошо од егзилирани писатели! Кој вели дека тие имаат чувство на солидарност со другите писатели во егзил? Јас научив во сите овие години дека во егзил никој не ти е пријател. Особено опасни се сите поблиски врски со литерати што се наоѓаат во иста состојба како и ти. Што значи, што се наоѓаат во истата лоша, а неретко и безизлезна состојба. Се плашам дека некому од нив може да му стане сомнително, зошто станот бил толку долго празен. Се разбира, ако се решам да отпатувам. Само некој од нив би можел да ме поткаже во дирекцијата на фондацијата. Секоја сабота во станот доаѓа и чистачка. Ја менува постелнината. Додуша, таа е Романка. Не знае италијански. Еднаш во месецот доаѓа електричарот. Тој ги проверува инсталациите за земен гас и струја. Вилата е многу стара, со многу дрво во градбата. Лесно можело да дојде до пожар, од немарност на станарите или од ненадеен куршлус заради истрошеноста на материјалот. Така пишуваше во договорот што го потпишав кога ја добив стипендијата за оваа вила на литературата. Навистина, електричарот Есад е муслиман од Босна, од Бања Лука. Јас нему можам да му објаснам зошто би морала да отсуствувам некое време. Се разбира, пак, велам, доколку би се решила да отпатувам дома. Кога тој прв пат дојде да го провери станот, јас веднаш разбрав од каде потекнува. Му сварив турско кафе. Средовечниот човек, потоа, долго расправаше за мачното бегство од Босна, прво во Австрија, а потем во Италија. Е, моја Македонке, повторуваше помеѓу секоја голтка турско кафе, раскажувајќи за стравотиите на војната во Босна. Но и за тоа колку убаво си живеел порано со пријателите од сите народи во Југославија. Се прашувам, кои беа тогаш оние што ги водеа војните? Оти, навистина, сите беа пријатели. Тој, Есад од Босна, многу лесно станува сентиментален. Кога првпат дојде кај мене, тој почна да го потпевнува рефренот на песната Македонско девојче. Јас не знаев каде да се скријам од срам пред кичестата ситуација во која се најдов. Заради мојот софистициран вкус, се разбира. Ова не го велам како самофалење. Туку за да го истакнам контрастот. Мене таа песна порано ми одеше на нерви. Особено заради нејзината фолклорна распространетост во сите поранешни југословенски републики. Со истата насмевка и истиот рефрен, при првата средба, ме поздрави и менторот по романска литература на последипломските студии на Филолошкиот факултет во Загреб. Јас на таквите фолклорни изливи на симпатија одговарав со нервозна насмевка и цинични забелешки. Ама, откако живеам во срцето на Европа многу бегалци од поранешна Југославија, како оној Есад од Босна, овде, во Фиренца, го потпевнуваат тој рефрен при случајните средби со мене. Чудно, ама тоа повеќе не ме гневи. Ми се чини дека таа мелодија доаѓа до мене од некое небаре праисториско време. Јас повеќе немам никаква врска со неа. Исто беше и со еден руски Евреин од Санкт Петерсбург. Поет. Сега населен во некој кибуц крај Тел Авив. Го сретнав на една меѓународна конференција за Пруст, во Берлин. Кога му се претставив како Македонка, тој почна да подигрува оро и да ми ја потпевнува истата песна. А ја научил од избеганите сараевски и белградски Евреи. Тие правеле приредби, на кои доселениците во Израел ги изведувале песните и ората на земјите во кои тие порано живееле. Насекаде нè има, нас, Југобегалците. Тоа е и добро и тажно, ми рече Босанецот Есад кој, исто како и чистачката од Романија, не говори италијански. Да, не станува збор дека тој не би имал разбирање за мојата ситуација. Тој сигурно би ме разбрал. Оти и самиот веќе ја извежбал до совршенство полукриминалната стратегија на бегалците. Таа, вели, била неопходна за да се остане на Запад. Но, сепак, во вакви моменти и јас во себе автоматски произведувам вистинска параноја. Иако свесно никогаш не би си го признала тоа. Тоа, впрочем, е особината на целото семејство Аспрови. Затоа, останувам на своето непоколебливо, не. За утеха, £ ветив на мама дека ќе се јавам по телефон кај некоја од моите другарки во Скопје, и ќе ја замолам таа да го надгледува станот. Тоа, пак, воопшто не ги смири духовите во канадската дијаспора. 
      Во следните денови тие наизменично ми се јавуваат на телефон. Де мајка ми, де татко ми. А заради временската разлика тоа го чинат дури и во никое време. Воопшто, откако ја напуштив Канада, јас речиси секој ден разговарам со нив по телефон. Најчесто се јавуваат тие, од телефонот на некој од многубројните роднини. Кај ќе биле поканети на гости, првото што прашувале било, може да се јавиме од кај вас во стариот крај? Стариот крај сум јас, каде и да сум во тој миг во Европа. А сега, за да ме увери во потребата да одам дома, ми се јави дури и некој малку поднапиен и меланхолично настроен братучед на татко ми во Канада. Тоа беше некој си Крис, значи, поранешен Ристо. Не го познавам. Станот бил ковчеже на семејните спомени. Дедо ми Коста Аспров го имал добиено една година пред земјотресот, како заслужен борец во Граѓанската војна. Целиот живот на семејството Аспрови бил во тие ѕидови, ме уверува тато. Мене, сепак, не ми паѓа на ум да попуштам. Правете што сакате, им велам. Мене становите не ми значат ништо. Јас сум вечен стипендист. Најубаво ми е да живеам во туѓи станови. Па, тоа ти е исто, татино, извика радосно татко ми. Оди дома како да одиш на студиски престој, така да се рече, со стипендија за научен проект. Ние ќе ти испратиме малку пари одовде. Немаме многу, ама, ќе присобереме. А каква разлика има меѓу Фиренца и Скопје, мислам, нели, тоа е твојата уметничка Јустинијана? Па, татино, ти и дома можеш да пишуваш на твојот роман. Тато, остави ги парите, те молам. Не е до нив! Не одам од принцип. Ти, барем, знаеш зошто. Ох, пак ти со таа твоја Марина Цветаева! Тато, ајде, сега, те молам, да не се расправаме по телефон за тоа. Многу ќе платите. Не одам! И точка! Ниту како чувар на празниот стан, ниту како стипендист во сопствената земја. Татко ми знае дека, иако многу сакам да им угодам, јас, сепак, понекогаш, и тоа уште од малечка, можам да бидам многу своеглава. Тоа одговара на мојот перфекционизам. И кога одбивам нешто, јас за тоа разработувам цела теорија. Колку повеќе се обидуваат да ме уверат во смисленоста на некоја работа, таа мене толку повеќе ми се чини бесмислена. Но, и обратно. Кога сакаат нешто да постигнат, тогаш, тие престануваат да ме уверуваат по секоја цена. Затоа, знам, само се чини дека тие беа кренале раце од сè и дека ја беа заборавиле сета мака со празниот стан во нивната далечна татковина. Јас не можам ниту во сон да си замислам дека мајка ми, така да се рече, преку ноќ се ослободила од своите фобии. Јас самата не можам да се ослободам од нив. Иако, постојано се самоанализирам. За разлика од неа. Знам дека тие сега, таму, во Канада, чекаат нестрпливо да им се јавам. Знам, чекаат ненадејно пак да ме фати страв дека нешто им се случило. А таков страв може да ме фати само ако видам како во кола за брза помош внесуваат некого, кој на улицата паднал од слабост на срцето. Веднаш мислам дека истото, сигурно, се случило и со татко ми во Торонто. Ја барам првата телефонска говорница. Ги кревам од сон. Само за да им го чујам гласот. Да знам дека дишат. Дека се живи. А тие сега чекаат да им речам, добро, де, ајде, ќе одам, кога веќе толку сте запнале. Можеби затоа што многу добро ја познавам нивната прозирна стратегија, овојпат не попуштам. И покрај сета сентименталност! Си останувам во Италија. Па, јас не ја напуштив Македонија заедно со нив пред дванаесет години години за да се вратам назад, вака, неостварена на Западот? Сите ќе ме прашуваат, и до кај си стигнала, таму, во светот? Го освои ли конечно? Со тоа тие мислат, во кој музеј висат моите слики, која издавачка куќа ги застапува правата за мојот роман, кога по него ќе се сними филм во Холивуд, кој ќе му го врачи оскарот на режисерот. Јас да се изложам доброволно на такво шиканирање од сопствените сонародници? Чувај ме Боже од такво понижување! Па, за нив оние што си отишле, кога било, во светот, немаат право да се вратат назад без ловориките на светската слава. Затоа ги прашуваат повратнициите, и, до кај стигнавте? Понекогаш си велам дека за таа присилна невроза кај нас, егзилираните македонски уметници со најмегаломанскиот дух, а од најмалечката земја, мора да има некоја подлабока причина. Не може да се објасни оваа епидемија на болеста на духот меѓу сите нас само со строгоста на нашите татковци и мајки и учители во ботаничкиот стакленик на социјализмот. И во други стакленици имаше социјализам во одгледувањето на орхидеите на духот. Ама, тие немаат гајле во новово време, по пропаста на стакленикот. Тоа е само кај нас, македонските творци. Тука мора да има некоја исконска, под нашите културни пластови од земја длабоко запретана порака. Мора да има во сето тоа некој скриен код на Алексанадар Македонскиот или Великиот, кажете како што самите милувате. Мене историските митови не ми се важни. Ама, навистина, толкава желба да се освојува светот со културата, тоа може да потекнува само од некоја девијација во насочувањето на нашите духовни потенцијали. Тој, Великиот Александар, е виновен што нè заразил со тоа да мислиме постојано дека имаме право да опстоиме како македонски творци, само ако на светот му пренесеме некоја голема порака од малечката земја Македонија. Ние, за волја на вистината, не знаеме што е пораката. Знаеме дека може да е вистинита само ако е велика. Како неговите велики походи. А тој ги пренел на светот сите возможни пораки, ги минал сите возможни граници. И оние најдалечните! Затоа нам, сега, ни прават проблеми и не сакаат да нè пуштат ниту преку најблиската граница. Само затоа што сакал славата на Македонците да се прочуе дури до Индија. Ете, и јас се фаќам себеси во такви фантазии, моите романи, оние, за волја на вистината, сè уште ненапишаните, да се објават на некои дваесет јазици. Веќе ги гледам во фантазијата и имињата на оние што ќе ги говорат пофалните слова. Ги знам артистите што ќе ги играат улогите на непостоечките јунаци во моите фиктивни романи. Затоа, доста со фантазии, поарно да си мислам на тоа од што ќе живеам идната година и да почнам да си учам уште еден странски јазик. И така, сега прекрасните денови на септември во Фиренца ми минуваат со учење шпански. Во катадневната творечка дисциплина пишувам и препишувам неколку раскази. Со нив сакам да конкурирам на еден литературен конкурс во Чиле. За среќа, лесно учам странски јазици. Тоа е наследството од бегалската биографија на моите родители. Други деца го слушаат зборот странски јазик на десетгодишна возраст, во училиште. Јас го знаев од двегодишна возраст. Во бегалската барака се говореа сите јазици на Европа. Затоа што Граѓанската војна ги истури моите роднини низ цела Европа. Кога, по долги години, се собраа заедно во Скопје, тие со себе во бегалската барака го донесоа и европското јазично шаренило. Моето уво е од најрано детство научено на постмодернистичката Другост на јазиците. Сега сите ми велат дека сум говорела италијански речиси без акцент. Истото е и со францускиот. Лично, мислам дека тој е дури и подобар од мојот италијански. Уште за време на студиите, со посредство на организациите за меѓудржавна размена на студенти, престојував секоја година по неколку месеци во Париз и во Рим. Веќе реков дека последните дванаесет години живеев насекаде во Европа. Сепак, најдолго останувам во земјите на мојата специјалност, Италија и Франција. Само што веќе неколкупати имав добиено стипендија од нивните прочуени фондации. Бројот на оние фондации што би можеле да ми доделат нова стипендија во овие земји станува, со време, сè помал. За волја на вистината, досега заработував понешто и како преведувач за полицијата, но и за општинските одделенија за странци. Само што таквите повици да преведувам при сослушувањето на криминалци, крадци на ситно или азиланти од поранешна Југославија беа многу ретки. Затоа, планирам да аплицирам за идна стипендија кај некоја шпанска фондација. А со познавањето на италијанскиот, може многу полесно да научам шпански отколку, на пример, германски. Понатамошната егзистенција ми зависи од тоа, за време на еден актуелен престој во една земја, да аплицирам на конкурсот за стипендија во некоја друга земја. Тоа е мојот сопствен систем на финансиско преживување во сиве овие години. Засега, тој функционира извонредно. Свесно ги одбивам поканите за конференции во близината на мојата татковина. За сиве овие години само еднаш бев во Дубровник, со проект на една меѓународна фондација за помош на егзилирани уметници од Југославија. Тој дводневен престој ме потресе до дното на душата. Во Дубровник одевме постојано на летување, со феријалците. Еднаш бев дури уште поблиску до Македонија, во Бугарија. Тоа беше пред шест години, во деведесет и осмата. Таму бев во Бургас, на Црното Море, на конференцијата на стипендистите од Југоисточна Европа на една германска фондација со седиште во Хамбург. Не знам кој ме беше препорачал да учествувам на таа конференција. Зашто јас во тој миг бев со стипендија во Белгија. Сега веќе не прифаќам такви патувања во близината на мојот свет. 
      Попладне. Средината на октомври. Фиренца се топи во топлите миризми на есента. Талкам бесцелно, со чувство на гадење кон сиот блесок на овие западноевропски градови, што се толку измазнети како овде да нема смет, трошност, распад, прав и кал. Во продавниците веќе се продаваат Божикните артикли! Тие почнуваат да се продаваат штом ќе заврши годишниот одмор, во септември. Во Скопје луѓето сега прават зимница, си велам. Може и тоа е како да се подготвуваш за Божик уште од септември. Се шетам по тесните улички. Мислам на разговорот со професорот на универзитетот, кого фондацијата ми го додели како ментор за време на престојот овде. Седиме во неговиот кабинет, со високиот таван со штук и со чудесните големи, стари прозорци со месингани држачи во вид на паун. На крајот на консултациите тој ми нуди капучино, слатки и една малечка чашка калвадос. Обајцата го љубиме Пруст и меланхоличните предели на Нормандија, каде го бев пробала највкусниот калвадос. Професорот ми раскажува за неговото детство во италијанската област на Швајцарија, во некое малечко место на брегот на Лаго Маџоре. Од тие дни потекнувала неговата фасцинација од Божикните прослави. И ден денес се преобразувал во дете во оној миг кога ќе го помирисал мирисот на елката во својот дом. Ме прашува, дали и јас Божикните празници ќе ги минам со семејството. Затекната од прашањето, долго не знам што да му одговорам. Ах, има толку време дотогаш, немам поим што ќе правам. Освен тоа, моите живеат далеку, велам збунето. Па, тоа, сигурно, не е голема пречка да ги посетите за Божик, драга Дина? Да, сигурно, пропелтечувам уште позбунето. Ама, знаете, ние сме православни и Божик го славиме по стариот календар. Ах, да, се разбира, во јануари, нели, вели овој фин средовечен господин со бела коса и многу убав, сè уште млад, љубопитен лик. На Божик треба да се биде дома, кај своите, мила Дина. А дали тоа е во декември или во јануари, тоа е сеедно. Јас, молчам. Затоа, пак, во себе, треперам од возбуда. Ми се плаче! Со мака ги задржувам солзите. Професорот се прави дека не го забележува тоа. Тој на разделбата ми ја стега цврсто раката, ме прегрнува, кратко, како да сум му ќерка и ми подава едно малечко пакетче, завиено во блескаво мазна црвена хартија. Во него, најслатките италијански колачи. 
      Излегувам од неговиот кабинет со збркани чувства и многу тага во мене. Од неа ми застанува здивот. Кога сум тажна заборавам како се голта. Тогаш не знам да дишам. Затоа, кога сум надвор, правам долги прошетки. За да го исфрлам вишокот на адреналин од крвта. Крај реката Арно. Како да бев татко ми, Дамјан Аспров, а Арно, Вардар, си разговарам со реката. Како со верен другар. Почна да не ми се останува овде, му велам. Во преубавата Фиренца. Ама, исто толку, не ми се оди ни во Скопје. Горе високо, долу длабоко. Ти си река? Течеш. За тебе нема ни високо, ни длабоко. Никој не може да те сопре да одиш онаму каде што ти сакаш. Како да ми стане јасно каде јас сакам да истекувам? Сум станала вештачко езеро, што се преполнува со вода. Таа ме дави во грлото. Се плашам. Мојата досега цврста брана е пред распукнување. Што велиш? Не ми одговара класично мирниот Арно. Си ја шумоли својата песна. Впрочем, го знам тоа. Говорот со него е само стилска вежба на духот. А од друга страна, си велам, има право професорот Дамијани. Знам колку е тажно да се биде талкач низ оваа блескава Европа. Таа е толку вљубена во помпезните, раскошни прослави на Божикните и Новогодишните празници. Во тие денови дури и оние, обично и во другите месеци од годината хронично несреќните луѓе се вљубуваат во ролјата на среќници. За Божик на европскиот Запад нема несреќни луѓе. Има само осамени луѓе. Како мене. Кои не знаат каде припаѓаат. Особено во овој за мене најтажен период меѓу едниот и другиот Божик. Католичкиот и православниот. Си мислам, па, кога веќе не сум кај моите за Божик, тогаш, барем како симболичен подарок за нив, да отидам во Скопје. Штом им е толку важен тој стан во распаднатите егејски згради крај Вардар, тогаш, ајде, да се вратам и да го почувам, дури да дојде тетка Рада. Што се плашам толку од тоа? Па, тоа е најнормалната работа на светот! Да се посети својот поранешен дом, својата земја! Тоа го прават сите луѓе на овој свет. Ама, знам, јас не сум како сите луѓе. И таму, во мојата Јустинијана, кога одевме на променади, јас како дете скокав на една нога како некој штрк или одев во цик-цак, иако знаев дека тоа ја нервираше мајка ми. Дина, оди нормално, како сите луѓе, ми довикуваше таа. Не сакам како што прават сите! Да, тоа е мојот одговор! И сега! Се стемнува. Ветерот си игра со мојата коса. Тој носи некои чудни миризми со себе. Сè е збркано во моето срце. Тоа трепери како да е малечко, преплашено пиле. Миризмите се, сигурно, од далечниот Југоисток на Европа. Од мојата Казабланка! Марширам, така, занесено, крај високата камена ограда на кејот на Арно. Миризмата на водата на реката почнува да се преобразува во онаа на водата во Вардар. Таа во мене буди слики на среќата, кога бев дете. И кога минував цели денови под мостот. Во неговата студена сенка. Еве, се гледам, таму сум, под мостот на Вардар. Јадам големи кришки лубеници. Или цреши, црвени како крвта човечка. Од нив ми се валка половината лице. Мајка ми се вади од памет од страшната слика на небаре окрвавеното лице. Дете, зошто не знаеш нормално да јадеш цреши? Ми доаѓаат во глава миризмите на куќата на тетка Милка во Велес. Ги видов дрвјата што растеа од водата, натежнати со зрели смокви. Лепливата, слатка миризма. Моето прво насетување на сладоста на љубовта. Најчудесните балкони, надвиснати над водата. Во главата ми се врти вртеж од сите миризми на мојот живот во Македонија. Каде се оние од одајата на баба Ангелина? Само нив ги нема! Ги нема веќе многу долго, цели дваесет години. Иако, јас, нели, како вечен восхитувач на Пруст, имам веќе и своја теорија за миризмите и за нивното творение од ништо во човечкиот мозок. Сепак, во мојата глава ги нема одамна миризмите од одајата на прабаба ми. Непознатата жена ја забележувам оддалеку. Вртежот на миризмите ме има целосно изместено од реалните координати. Заборавам дека сум во Фиренца. Помислувам, радосно. Ах, еве ја, мајка ми. Се враќа од пазар! Таа, непознатата жена, навистина, во синиот самрак ми се приближува со апсолутна сличност со мајка ми. Истата става, истата висина, истиот од. Па дури и истиот костум на мајка ми! Оној од темно црвен волнен штоф. Добро го знам. Веднаш го препознав. Мајка ми ми доаѓа во пресрет како некој брод од морето на сеќавањето. Посакувам да £ истрчам во пресрет. Го забрзувам одот. Сакам да ја гушнам. Да £ ги подземам тешките торби со покупки. Непознатата ми се приближува на неколку чекори. И јас, тогаш, чувствувам дека таа не може да е мајка ми. Не ме заплиснува нејзината миризма. Потоа, и лицето на жената ми доаѓа доволно близу. За да можам да видам дека не е мајка ми. Одеднаш,чувствувам толку болен копнеж по близина! По близината што ги олеснува патиштата што нè поврзуваат со оние што ги љубиме. Посакувам мајка ми да е на неколку метри од мене. Ама, таа е во Канада. Несреќна, затоа што најдрагоценото што го има на овој свет, нејзината ќерка, се противи да £ ја исполни желбата. Не сака да си оди дома, во Македонија. Па, што е толку страшно, што сакаат да им ја исполнам таа желба?
      Во Скопје пристигнувам на петти ноември. Времето е сè уште топло, потопло од она во Фиренца. Иако е доцна попладне, топол ветер ме заплиснува в лице. Стојам на вратата на авионот и ги гледам сините планини. Исти се како оние што ги правев како модел, на шперплоча, со глина, по географија, и ги боев со најубавата сина боја. Знам и сега каков беше врвот на Шар Планина на мојот модел на планините околу Скопје. Премногу остар и малку превисок за Македонија, рече учителката. Како да бил Монт Еверест. Уште тогаш, значи, во мене имаше знак на македонско мегаломанство. Ми се присторува како од студениот Север да се вратив во тропскиот Југ. Ме чека Елеонора Танина. Убаво е чувството долго да ме држи во прегратка некој што ми е многу близок уште од детска градинка. И двете сме многу возбудени. Иако кај неа возбудата не може да се забележи толку јасно како кај мене. Јас се борам со солзите. Не од радост. Најмногу од страв, од многу страв. Од страв од дома! Кога со нејзиниот автомобил тргнуваме кон центарот на градот, веќе почнува да се смрачува. На Запад се црвенее небото над Водно. Убаво чувство, за миг, како кога знаеме дека сè е на свое место. Веќе реков, Нора и јас се знаеме од деца. Иако знаеме и двете дека нè поврзува длабоко, искрено пријателство, таа порано беше во постојана конкуренција со мене, не само во однос на оценките, туку и во однос на сè останато. Таа, исто така, студираше литература и француски јазик. Се разбира, не во Скопје. Нејзините родители, на времето, припаѓаа на највисокиот слој во Југославија. Татко £ беше политичар, едно време министер за наука во Белград, и професор на универзитетот во Скопје. Нора само првата година се запиша заедно со мене на скопскиот универзитет. Потоа, татко £ направи таа да добие стипендија на француската влада и таа останатите три години од студиите ги заврши во Париз. Од тоа време имаше свој апартман во градот на Сена и често велеше дека Скопје можела да го издржи само затоа што, одвреме-навреме, можела да истрча до Париз, за да собере животна енергија во метрополата на културата. Таа се врати од Франција две години подоцна откако јас заминав со моите за Канада. За сиве овие години се среќававме само кога таа престојуваше во Париз. Многу често се гледавме во двете први години од мојот престој во Европа. Во следните неколку години и таа беше често во Париз, каде што и докторираше. Таа беше онаа што ми помогна да добијам стипендија на една француска фондација, кога јас, од Канада, барав некаква можност да се префрлам во Европа. Секогаш беше подготвена да помогне. Тогаш имав пријавено грант на тема метафизичкото значење на имињата на местата и црквите во Нормандија во делото на Марсел Пруст. Нора се потсмеваше на долгиот наслов. Таа ми сугерираше да пријавам грант за Симон де Бувоар. Мене, пак, тоа ми се чинеше премногу прагматично. Можеби затоа што многу ме потсетуваше на тоа дека жените и во социјализмот избираа секогаш женски теми. На таа тема многу се расправавме. Првите четири месеци во Париз живеев во нејзиниот апартман. Тоа ми помогна да заштедам малку од парите од стипендијата. Инаку, во останатото време, бевме постојано во контакт преку електронска пошта. Нора многу патува. Таа е во бордовите на многу странски фондации во Македонија. Понекогаш, со нејзина помош, аплицирав со грантови во застапништвата на фондациите во Скопје. Додуша, таа постојано има многу обврски на факултетот, затоа што, во меѓувреме, беше направила голема кариера во областа на истражувањето на родовите студии. Патем, во Македонија, а најверојатно и во сите останати поранешни социјалистички општества во Источна Европа, не беше реткост токму оние научнички, кои порано многу горешто се занимаваа со прашањата на идеологијата, денес да најдат прибежиште во сферата на родовите студии. Меѓутоа, не е таков случајот со Нора Танина. Нејзиниот многу фундиран интерес за големата приказна на жените во историјата, како што милува постојано, елегантно, постмодернистички да го дефинира нејзиното подрачје на работа, бездруго во голема мера произлегува од природата на оваа самосвесна, извонредно еманципирана жена, која живее исклучиво за кариерата. Нора е најмодерниот и најавтентичниот човек што го познавам. Кај неа нема никакво двојство, како што тоа е постојано кај мене. Таа нема потреба да бега од ништо. Толку јасно определена, бескомпромисна личност не запознав никаде другаде. Повеќе од домаќинките, ги потценувала само уште научничките, кои се обидувале да £ одглумат дека било возможно да се оствари и хармонично да се обедини семејната среќа, мајчинството и високата научна кариера. Такво нешто има само во ефтините американски филмови за жени, што ги анализирам секој ден со студентите, ми рече, кога ја прашав дали не помислува да се мажи. Се разбира, таа би била луда да ги пропушти нејзините пет минути и да се повлече, барем и за кусо време, во идилата на семејството и мајчинството. Оти Нора, навистина, во моментот е водечката мислителка во постмодерничтичкиот дискурс не само во Македонија, туку и во целото поранешно југословенско подрачје. Нејзината тајна, едноставно, е во тоа што таа ја ужива својата слобода во животот, без чувство дека во нешто згрешила. Не знам дали го познава сомневањето или колебањето. Не верува во метафизички нешта како религија, мистика, вера во Бога. Постојано ми се потсмева заради мојата мистичност наследена од баба Гина. Иако и таа ја љубеше баба Гина како да £ беше нејзе баба, а не мене. Доаѓаше со мене во летата во бегалската барака, каде понекогаш остануваше цела недела. Тогаш спиевме во ист кревет, во собата на баба Гина и баба Агатија. Наутро, кога ќе се разбудевме, откако ќе се измиевме на пумпата во градината, оти во бараката немаше внатре вода, ние двете истрчувавме кај баба Гина и седнувавме на креветот крај неа, едната од едната, другата од другата страна. Таа, пак, нè прегрнуваше, како двете да £ бевме правнучки. Нора знаеше колку се колебав да се вратам во Скопје. Таа беше првата од моите пријателки овде, што ја прашав дали би можела за кусо време да го надгледува празниот стан на моите. Реагираше само со извикот, Боже мили, Дина. Паметна ли си ти! Па, не знаеш ли дека јас не се прибирам ни во мојов стан, затоа што сум толку често на службени патувања? Ако мислам како мајка ти, тогаш и јас би морала да барам некој чувар на мојот празен стан во Париз, а и на овој во Скопје, сè зависно од ситуацијата. Душичке, слушај си ја ти дадичка! Беше четири месеци постара од мене и секогаш велеше дека била моја дадичка. Јас немав ни сестра ни брат, таа имаше само брат. Уште во основното одлучивме таа да ми биде нешто како постара сестра. Отсекогаш, интуитивно, насетуваше дека мене ми треба заштита. Од неа потекнува асоцијацијата за мене како тропска билка од стакленик. Таа беше првата што ме завика орхидеја. Така и тогаш, кога побарав помош од неа, таа, најнапред, се обиде да ме потсети на тоа дека треба да ги гледам своите интереси и желби. Остави ја ти мајка ти, рече, како да ми беше учителка. Ако не ти се доаѓа овде, тогаш седи си мадро во твојата љубена Фиренца. Ах, Фиренца!! Фирееенца!! Којзнае колку е убава есента таму, Дина? Еј, поздрави ми го Давид! Мислеше на Давид на Микеланџело. Крај него минував катадневно. Од друга страна, баш би било убаво да се видиме пак во старово наше Скопје. Еј, стварно би било фино, Дина, ајде, дојди, го смени одеднаш мислењето. Ем, мајка ти ќе се смири, ем, ти ќе си поминеш убаво. Колку време не си била овде? Цели дванаесет години, изустив некако тивко, плашливо. Ох, па тоа е многу, мноогу, мноогу долго, Диночка, рече, влечејќи го гласот. Диночка, беше потсетување на тоа како ме вика татко ми, нагалено, заради неговата огромна љубов за сè руско. Слушај, ма, па ти си како печалбарите што се враќале еднаш во пет години, за, потоа, да ги остават зад себе жените си трудни! Ти не си нормална, Нора, јас и печалбари! Знаеш ли што зборуваш? Се зафркавам, ама не би било лошо да дојдеш, Дина. Размисли си, сепак. Не знам, £ признавам со тешко срце, некако ми е страв да се вратам. Сите ќе ме прашуваат што сум направила досега во големиот свет. Ти ги знаеш нашите Македонци! Ако не си успеал на Запад, поарно да не се враќаш дома. Глупости, не биди малограѓанка, одговори Нора самоуверено. 
      Сега седам во нејзиниот автомобил и ми се чини дека сè е исто како пред дваесет години. Молчиме. Нора, одвреме-навреме, ќе ме погледне и само благо ќе се насмее. Јас ги гледам сините планини околу Скопје. Во далечината, на едно изорано поле, ја здогледувам силуетата на некој орач, седнат на трактор. Од оџаците на куќите во блиските села се извива тенок, син чад. Топлина на дом. Ми одат слатки трпки по целото тело од милина заради чувството на заштитеност што ненадејно се раѓа во мене. Нора ме гледа и вели, каде сакаш да одиме, кај тебе, кај мене или некаде на трето место, на вечера? Дома ти немаш ниту сува корка леб. Додуша, сакав да ти купам барем нешто за јадење, пред да појдам за аеродром. Само состанокот, на кој бев, траеше многу долго и немав повеќе време. Морав да брзам, знаеш. А мислев да ти купам леб, млеко, кафе, сирење и нешто овошје. И едно шише Тга за Југ! За да можеш онака, вистински да се опијаниш од меланхолија и тоа уште првата вечер! Се шегувам, Дина! Иако малку сентименатлен кич не е никогаш отповеќе, нели? Не пијам повеќе вино, ретко, многу ретко. А, после, ме боли со денови главата, одговорам заблагодарувајќи £ се на тоа што мислела и на такви нешта. На Запад се научив да внимавам на здравјето. Пијам само вода. И тоа негазирана. И се разбира, зелен чај! Не пијам кафе! Не се секирај, душичке! Дадичка тука, пак, ќе те научи на нездрав живот, на седење по кафеани, до мугри, пијачки и лапачки до бесвест. Еј, радувај се. Па ти си дома! А, вие Западњаците сте ми навистина многу смешни со вашите фобии и хипохондрии. Ја знаеш, Катрин, мојата пријателка во Париз? Да, таа. Е, таа сега има нова фобија. Се препалува од страв од радиоактивно препариран зеленчук и од генетски модифицирани животни. Патува со часови низ внатрешноста на Франција како улава, за да купува кај некои земјоделци и сточари еколози. Јас велам само едно, има премногу пари, затоа го прави тоа. Да немаше, ќе јадеше што ќе најде, како ние овде. Вие таму, на Запад, имате изобилие, затоа сте узурисале. Не пијам повеќе вино! Море да ти ја удрам една! Почнавме двете да се смееме. Почуствував дека таа неконтролирана смеа ме ослободува од грчот што ме стегаше во грлото веќе со недели. Решаваме да ме префрли до дома, за да го оставам багажот, а, потоа, да одиме на вечера. Стигнуваме пред зградата на моите. Се тресам од некој чуден трепет. Ја молам да ме остави пред зградата. Посакувам да ме остави малку време сама во станот, да дојде по еден час по мене или да се сретнеме некаде. Таа има разбирање за тоа. Не вели ништо, само ме прегрнува цврсто додека стојам пред нејзината кола. Сè што прави Нора има нешто многу сигурно. Сè има висок ранг и префинет стил. Како секогаш да гледа некои невидливи камери кои го контролираат секое нејзино движење. Затоа кај неа и прегратката има холивудско совршенство. Ми се чини дека таа ја контролира секоја ситуација во својот живот. Таква беше и кога бевме многу малечки девојчиња, во градинката. Тогаш таа многу ретко плачеше, за разлика од мене. Кога нешто во нејзиниот живот не функционираше, заради тоа попрво мајка £ ќе добиеше нервна криза, но, никогаш Нора. Така е и сега. Ми се чини дека јас сум малечко девојче, а таа мојата мајка. Ме гали лесно по косата, вели, добро, ајде да се најдеме во Пикасо, во осум, и влегува во колата. Тоа е кафеаната во која одевме како студентки. 
      Кога таа си замина, јас полека тргнав кон зградата, во празниот стан на Аспрови. Пред да влезам, се колебам, па се вртам и одам кон кејот на Вардар. Го спуштам куферот крај нискиот камен ѕид. Седам врз него. Го слушам шумолењето на темната вода. Во мене трепери секој нерв. Како да сум огромна харфа. Шумолењето на водата го засакав уште од првиот момент кога ја здогледав реката во близината на нашиот стан. Други деца си играа во дворови, во ливади. Јас како дете најмногу си играв крај реката. Особено во сенката на големиот, широк мост. И се разбира, во блискиот градски парк. Збркани слики ми се вртат низ глава. Слики од мене. Од моите родители. Од времињата овде, во мојата Јустинијана. Татко ми. Седнат крај водата. Пуши, непрекинато. Зборува со реката. Татко ми навистина разговараше со реката кога мораше да донесе важни одлуки. Во грлото ме стега како да имам цврсто врзан јазол. Се тресам. Ми студи. Сфаќам дека веќе долго седам врз куферот. Ми е страв да влезам во станот. Сама. Сама во станот. Сама во празниот стан. Сама во празниот стан на моите. Сама во празниот стан на моите родители. Тој рефрен ми создава вртоглавица. Морам да соберам храброст. Само што не сакам да ме види некој од соседите. Можеби, пред зградата, сè уште седи баба Мара, се сепнувам. Подоцна, дознав дека таа починала пред пет години. Кога го чув тоа ме фати срам. Како можев да се плашам да ја сретнам пред зградата? Напротив. Откако знам дека таа повеќе не е жива, при секое враќање дома, од градот, погледнувам кон местото под нашиот балкон. Таму таа милуваше да седи на малечкото столче. Врз градот се спушта ноќта. Морам да влезам во станот. Не само затоа што по половина час треба да се најдам со Нора. И моите имаа намера да се јават од Канада. Знаат кога ќе стигнам во Скопје. Одам, полека, кон влезот. Одам тивко и нечујно. Како крадец што се смушнува во туѓ стан. Боже, па јас сум овде да го чувам станот од крадци! Ме фаќа смеа заради апсурдноста на моето однесување. Во влезот е темно. Се обидувам да ја запалам светилката. Очигледно е прегорена. Внимателно, во темница, се качувам по малкуте скалила до вратата на станот. Ја препознавам миризмата на куќата. Миризмата на дома. Вратата. Аспрови. Го спуштам куферот на подот. Од чантата го бев извадила клучот уште на аеродромот, штом стигнав во Скопје. Го имам в џеб. Сите заминавме во светот со клучот во чантата. Секогаш треба да се има клуч за дома, верува мајка ми. Лесно го вртам клучот, двапати, во клучалката. Вратата се отвори. Стојам пред полуотворена врата од станот. Немам храброст да тргнам понатаму. Горе, на катот се слушаат нечии чекори, смеа. Го повлекувам куферот во претсобјето. Брзо ја затворам влезната врата. Светилката во претсобјето ме враќа во сликата на моето секојдневие пред дванаесет години. Одам од една одаја во друга. Ги палам светилките во целиот стан. Одаите мирисаат на некој чуден мирис. Тоа, сигурно, тетка Рада прскала со некој освежителен спреј за простории. Го отворам големото крило на балконската врата, за да влезе свеж воздух. Седам крај големата маса. Низ отворената балконска врата продира вревата на градот. Повторно, сè е нормано. До здодевност. Само што ништо повеќе не е нормално во животот на моите родители. Најмалку, во мојот живот. Тие сега седат кај некој роднина. Чекаат нестрпливо да ми се јават. Го ползувам половината час до нивното јавување да се освежам во бањата. Додека ја освежувам шминката, во огледалото го гледам повторно ликот на мајка ми. Со еден вешт потез ги нацрвува усните. Нејзиното присуство можам да го почувствуам посилно од она на татко ми. Симболот за татко ми беше кујната. И балконот. Најчесто седеше таму. Поекогаш таму спиеше со часови, седнат во лежалката. Балконот делуваше многу заштитено. Тоа беше заради високиот ѕид, наместо ограда. Татко ми милуваше да седи на балконот во пролет. Особено кога ненадејно ќе се излееше од небото бистар, миризлив пролетен дожд. Му причинуваше задоволство, лежејќи, со затворени очи, да го слуша дождот, а потоа, длабоко да го вдишува мирисот на тревата, на расцутените јорговани и дрвја по дождот. Сега ја гледам лежалката. Празна и тажна е, покриена со дебела пластична обвивка. Нема повеќе растенија на нашиот балкон. Тој, порано, беше преполн со саксии со герании, олеандри, фикуси. Сигурно се кај тетка Рада. Во тој миг заѕвони телефонот. Чекам да заѕвони уште два пати. Дури тогаш ја кревам слушалката. Ало, ало, Дина? Диночка, ало? Да, јас сум. Што не се јавуваш, дете? Па, како не се јавувам! Еве сум! Не бев во дневната, затоа. Бев на балконот. Кажи сега сине, како е станот? Дали е сè како што оставивме? Тетка Рада сигурно сè добро одржувала, нели? Да, мамо, не грижи сè. Сè си е на своето место. Сè е како што оставивме. Не фали ниту ситница. Добро, добро, знам тоа, ама, друго е кога човек ќе чуе дека е сè во ред од свој човек, како што си ти. Нели, сине, нели е убаво да се биде дома, а, што велиш? Имавме право, нели? Мајка ми почна силно да липа. А ти си сега сама таму. Ах, колку ми е жал за тебе, така самичка, без нас. Мамо, јас сум веќе дванаесет години сама. Насекаде, не само овде. Знам, знам, Дина. Ама друго е човек да биде сам во туѓина и дома. Да си бидеш дома и да немаш никого од своите до тебе, е, тоа, богами, е многу тешко. Го знам јас тоа, Дина. Не мораш да ме утешуваш. Да знаеш како ми се доаѓа и мене дома. Само што да се прави. Татко ти вели, времињата уште не биле доволно стабилни за да сме можеле да се вратиме дома и ние, старциве. Има право, што ако одеднаш дојде до криза? Уште еднаш да бегаме? Тоа не е така лесно. Добро сине, да не ги трошиме многу тетка ти Вера и тетин ти Танас, од кај нив се јавуваме. Тие, патем, многу те поздраваат. Велат да си се напила и за нив едно кафе во Метропол. Мамо, го нема веќе Метропол. Тоа е сега некоја пицерија. Ако, де, ама местото си е истото, кајшто беше порано Метропол. Тоа си е исто. И таму служат турско кафе, нели. Добро, добро. Кој те чекаше на аеродром? Норичка, да ми ја гушниш, умната на тетка Дафина. Почна, пак, да липа. Татко ми изгледа £ ја зеде слушалката од рака и викна во неа, ајде, Диночка, чао, уживај си таму и не ја слушај мајка ти. 
      Кафеаната Пикасо се наоѓа на неколку улички од станот на моите. Порано, таа беше култна кафеана за мојата генерација. Газдата е академски сликар, затоа името Пикасо. Во неа понекогаш беа изложени слики на студентите од ликовнната академија. Во оние месеци пред да си заминам со моите за Канада, речиси секоја вечер ја поминував таму или во другата омилена кафеана, Кандински. Останувавме цела ноќ, до доцните часови. Пиевме ароматизиран чај со голтка рум или бренди во него. Никогаш немавме доволно пари за да порачаме некој коктел-пијалак или шише вино. Со Нора и Горан, нашиот заеднички најдобар другар, понекогаш ги стававме на куп сите пари што ги имавме в џеб и нарачувавме шише вино. Некој ми рече дека Горан сега живеел во Нов Зеланд. Се сеќавам, беше многу амбициозен архитект. Долги ноќи расправавме за она за што сите сонувавме, големата синтеза на западноевропската уметност со нашата словенска и византиска традиција. Оваа кафеана ни беше замена за нашите домови во месеците кога се распаѓаше Југославија. Седевме цела ноќ во градината, пред кафеаната, чекавме да изгрее сонцето, пиевме чај што си го варевме самите во кујната, кога газдата ќе заспиеше во големата фотелја, зад шанкот. Тука си ги читавме еден на друг најновите песни. Некои од пријателите поети пишуваа песни кога беа најпијани. Потоа, во мугрите, ги фрлаа во Вардар. Знам дека имаше некои од постојаните гости што пушеа и трева. Ги препознавав по стаклениот поглед. Имаше ноќи кога полицијата вршеше рации во сите скопски кафеани. Еднаш, пред тоалетот во Пикасо, еден постојан гостин, мислам дека се викаше Дејан, падна пред мене, ги преврте очите и почна да се тресе со целото тело. Јас само што не се онесвестив од страв. Сите, постојано, се тресевме од страв од иднината. Никој не можеше да ни го одземе тој страв. Нашите родители стрепеа повеќе од нас за иднината на целата земја. Тие беа изгубени, немоќни, препалени. Машките овде ги поминуваа ноќите пред да ги испратат на фронт. Знам, тука еднаш еден познаник, мислам се викаше Андреј, ми стави во мугрите слушалки на ушите. Црковно пеење, на старословенски. Господи помилуј! Плачев, додека го слушав пеењето на црковниот хор. Тој седеше на подот, и плачеше. Цела ноќ ги имаше слушалките на уши. Значи, цела ноќ ја слушал само оваа чудесна музика, си реков тогаш. После, и јас ја слушав со денови. Не знам што стана со него. Го пратија во Сплит или во Вараждин, таму некаде, во Хрватска. Велеше дека не се плашел повеќе од ништо, ниту од смртта. Како може да не се плаши од смртта младич на дваесет и три години? Тогаш, на почетокот на деведесеттите, во ваквите кафеани владееше многу чудна атмосфера. Понекогаш ми се чинеше дека ние, тогашните млади луѓе на дваесетина години, таму повеќе се чувствуваме дома отколку во своите домови. Таму можевме да тагуваме на свој начин заради тоа што не разбиравме што се случува со светот во кој пораснавме. Се уриваше пред наши очи државната творба што ја беа изградиле нашите родители. И сите велеа дека таа била изградена врз купишта лаги, дека била идеолошка творба, дека била авторитарно раководена од една личност која за себе имаше изградено култ како да беше модерно божество. Но, ние, кога разговаравме за нашата тага, не говоревме за тие нешта. Таа иста држава беше нашето детство, нашата младост. Нас никој не нè праша дали сакаме да бидеме родени во таква идеолошка творба како што беше Југославија. Се разбира, сега, откако на Западот ги испрочитав сите можни анализи и студии за распаѓањето на Југославија од позицијата на западните аналитичари, јас почнав сè повеќе да верувам во тоа дека таа беше изградена врз кревки темели и купишта лаги, кои не можеле да £ гарантираат голем век. Само што, колку повеќе ги читам тие умни книги за неминовноста на распаѓањето на Југославија, толку помалку го разбирам светот од кој потекнувам, оној во кој го минав детството. Тие научни анализи ми го разјадоа сеќавањето онака како што киселината го разјадува бакарот. Ние, тогаш, не разбиравме многу од она што се одигруваше пред наши очи. Само сите имавме ужасен страв од она што доаѓаше. Машките се плашеа од тоа дека ќе бидат повикани на фронот, во Хрватска, а, потоа, и во Босна. Се криеја каде ќе стигнат, само за да ја избегнат опасноста да ги собере воената полиција. Имаше некои што со години примаа дроги. И тие доаѓаа во нашата кафеана. Подоцна, забележував како тие со секој ден пропаѓаа сè подлабоко во зависноста од дрогата. Некои преминаа на тешки дроги, земаа постојано хероин. Еден од нив, го знаев добро од гимназија, велеше дека само така можел да заборави што доживеал во трите месеци поминати во војска, некаде на границата помеѓу Хрватска и Србија. Рече дека имал роднини во некое село, во близината на фронтот. Го обземал ужасен страв дека кога пукал во тој правец, би можел да убие некој од нив. Пукал без цел, колку да не им падне во очи на наредниците, па да помислат дека сака да дезертира, иако, тоа било она што сакал да го стори уште првиот ден на фронтот. Но, немал сила. Затоа бегал во дрогата. На фронтот можеле да се купат сите дроги. 
      Пикасо е во една убава стара куќа од дваесетите години, со раскошно украсени балкони и веранда со бели столбови. Фасадата на приватната куќа порано беше сива, распадната. Сега таа е блескаво реновирана. Двата горни ката газдата на кафеаната очигледно ги беше отстапил на некоја меѓународна хуманитарна организација. За тоа сведочи големата фирма на балконот на првиот кат. Влезот е од задната страна на куќата, од градината со стари липи. Кога стигнав таму, го осетив мирисот на деведесетите. Сувите, жолти лисја шушкаат благо под нозете. Градината е осветлена со убави ниски светилки. Во лето градината, очигледно, се ползува како тераса. Масите се покриени со пластична обвивка. Зимзелените дрвца во големите керамички саксии мирисаат на ловорика. Мојата пријателка Нора ја гледам од вратата. Таа ми мавта со раката. Јас не одам, веднаш, кон неа. Морам, најнапред, да се навикнам на познатиот простор. Сè е исто и ништо не е исто. Се чувствувам многу збунето. Нозете ми се тресат како да сум пред тежок испит. Не знам од што толку се плашам. Само чувствувам дека нешто ме гуши во вратот и ме тера да плачам. Стојам збунето, правејќи се дека со погледот меѓу многубројните гости ја барам Нора. Таа, уште еднаш, ја крева раката, во која ја држи запалената цигара. Одам кон масата на која Нора седи со три млади девојки. Еј, здраво! Кај си ма ти, вели таа со една леснотија во гласот, како да не се имавме видено којзнае од кога, а не од пред два часа. Ме прегрнува многу цврсто и неколку секунди ме држи во прегратката. Здраво, извини, очигледно малку доцнам, ама, знаеш, никогаш немам саат со себе, одев пешки до овде, не прекинувам да говорам многу збркано. А чекав да се јават моите од Канада, знаеш, тие толку се грижат дали сум стигнала добро, каков бил летот, дали сè било во ред во станот. Да не заборавам, мајка ми порача да те гушнам од неа. Умната на тетка Дафина, нели? Да, токму така рече, ја знаеш мајка ми. Добро, барем знам дека сега тие се мирни, таму, во Канада. Кутрите, којзнае како им е таму меѓу сите мои роднини, постојано на гости. Се шетаат, како пакет, од рака в рака. Знаеш, немаат свој стан, постојано се на гости кај некој од роднините. Седам навидум мирно, додека рацете ми се тресат. За да се смирам, внимателно ја набљудувам пријателката од младоста. Како токму сега да сум ја запознала. Навистина, Нора е многу привлечна жена. Има многу кратка коса, бојадисана отсекогаш во абоносово блескава црна боја, со нијанси на сино. Има фини црти на лицето, многу бел, сè уште нежен тен со малку брчки, убави, но, малечки зелени очи како некоја мачка и полни, сензуални усни, кои како и тогаш, таа и сега ги шминка со жар црвен кармин. Порано не пушеше. Сега пуши некоја тенка, дамска цигара. Закачена во тенок држач, од што цигарата се чини уште подолга. Сите нејзини движења оставаат впечаток на контролирана спонтаност и лежерност. Се потсетив, таа отсекогаш ја поседуваше таа чудна, вродена дарба да ја контролира секоја ситуација. Нора можеше овде да се однесува како да е во Париз или Лондон. Таа самата го создаваше светот околу себе. Според нејзината девиза, каде што сум јас, таму е центарот на светот. Јас никогаш не ја разгатнав тајната на сигурноста на Нора. Таа од ништо не бега. Не се измачува со минатото. Секогаш живее во сегашноста. Има голема страст во сите нешта што ги чини во животот. Луѓето ги голта во себе. Ги вклопува во својот живот, без остаток. Тие или ќе се прилагодат на нејзиниот живот или мора да си заминат. Нора никогаш не прави компромиси. Тоа го прават другите за неа. За да можат да останат со неа. Ја сакам оваа самозадоволна, самовљубена жена. Ја познававм онаа страна на нејзината личност која таа ја крие од другите. Се знаеме многу долго, речиси цел живот, затоа што сме другарки од детска градинка, повторуваме постојано. И моите родители беа пријатели со нејзините уште пред нашето раѓање. Нора е дел од мене како што детството е дел од нас. Во тој миг ги забележувам девојките на масата. Ах, да ти ги претставам моите студентки, вели Нора. Има чудна интонација во нејзиниот глас. Како да сака да каже, гледаш, јас имам дури и свои студентки. А каде си ти и што правиш? Јас, затоа, само тивко климам со главата во правец на девојчињата. Навистина се многу млади, дваесетгодишни. Тие љубопитно ме посматраат. Веројатно знаат веќе која сум, од каде доаѓам и зошто сум овде. По неколкуте минути молк, Нора предлага да седнеме на соседната маса. Ви кажав, не сме се виделе одамна, им вели, правдајќи се, на студентките. Цели шест години, имаме многу да си кажеме, знаете. Мојата пријателка ме набљудува еден миг испитувачки и љубопитно. Еј, па ти не си се изменила. Убаво изгледаш. Дина, навистина ми е драго што те гледам, пак, овде, дома, во Скопје. Истото можам да ти го кажам и јас, и ти не си се изменила, £ велам. Токму си мислев дека годините не оставиле трага на твоето лице. Таа малку молчи и, потоа, само фриволно извикува. Ах, не знам. Смеејќи се, го набрчкува челото, за да покаже со прстот на неколку длабоки брчки. Еј, Нора, не претерувај, £ се спротивставувам. Ти знаеш. Јас не морам да ти ласкам. Не заборавај! На иста возраст сме. Во себе си велам, Боже, какви се овие глупави празни фрази! Разменуваме комплименти заради тоа што годините не оставиле траги на нашите лица. Тоа не ме интересира дури ни за мене самата. Колку глупаво и банално звучи сè што говорам откако сум повторно овде! Си играм со кадрициите од косата. Нора ја знае таа навика кај мене. Затоа, почна да ме посматра внимателно и вели. Дина, што се случило со тебе? Ништо, се бранам. Што би можело да се случи? Дванаесет години секојдневие. Работа. Многу работа. Само, не овде. Туку, далеку. Во светот. Насекаде во светот. Тоа е целиот биланс на моите дванаесет години отсутност од Скопје. 
      Во тој миг пристапува келнерот. Некое многу младо момче, со долга руса коса, собрана во малечко репче. Ве молам, едно кафе, му велам. Нервозно го врти пенкалото и потскокнува со ногата, во ритамот на тивката музика во кафеаната. Да, донесете ми и сок од портокали. Какво кафе сакате? Набрзина ми изговора неколку видови на кафе. Најголемиот дел од нив се италијански. Знаете што, му велам искрено, јас сакам најобично турско кафе, такво какво што овде отсекогаш се пиеше. За жал, повеќе не служиме турско кафе. Тој, еден миг, молчи. Вели, некако безлично, здодеано. Имаме машини само за странските видови кафе. Доста ми е од италијанските кафиња во Италија, овде сакам да пијам турско кафе, се бранам. Сигурно имате шпорет? Не можете ли да ми сварите турско кафе? Тој ги превртува очите. Само промрморува. Ви реков, многу ми е жал. Но, не можеме да ви свариме такво кафе како што сте пиеле порано овде. Добро, добро! Донесете ми, тогаш, чај со рум. Не, не, чекајте! Имате млеко? Донесете ми, тогаш чаша топло млеко, хм... со мед, додавам. Не, имаате ли топло чоколадо? Да, имаме! Ги крева веѓите исчудувајќи се заради моите чудни нарачки. Нора пие некој коктел-пијалак со егзотично име. Отако замина келнерот, таа почна тивко да се кикоти. Боже, Дина, ти барем во таа смисла си останала иста. Па ти сè уште нарачуваш најоткачени нешта! Прости, ама така е. Се сеќавам, исто како сега, ти, порано, и во една пивница нарача да ти донесат чаша топло чоколадо. Со шлаг! Што? Не се сеќавам, Нора. Само штом ти викаш, сигурно било така. Ама, се разбира дека е така! Барем мене можеш да ми веруваш. Зошто би измислувала такво нешто? Не можеш стварно да се сетиш, Дина? Што, зарем, заборави сè што беше овде? Не, навистина не се сеќавам, велам збунето. Ама, можно е да сум нарачала такво нешто. Само што порано овде сè беше поинаку. Порано овде сè беше поинаку? Се разбира дека порано беше сè поинаку! Извини, Дина, ама, навистина, не можам да ве разберам вас што си заминавте и сега доаѓате и се исчудувате дека овде сега сè било поинаку. Ништо не било повеќе како порано. Па, добро, да те прашам, што очекуваше да видиш? Дека времето ќе застане кога ти ќе си одиш одовде? А и да не е повеќе како што беше порано. Па што? Толку ли е страшно што работите се измениле? Извини, те молам, немам намера да бидам премногу директна, само знаеш, мене веќе ми е смачено од тој начин на жалење по минатото. Не, не мислам само на таквите како тебе, што си заминале во светот, па, сега се во потрага по минатото. Мене ме нервираат и оние што останаа овде и, сепак, постојано не престануваат да се жалат дека порано сè било поубаво. Дека животот порано бил исполнет со смисла и такви чуда. Едноставно, не ги разбирам моите постари колеги на факултетот. Тие се буквално прегазени од времето. Половина луѓе, половина восочни фигури од музејот на мадам Тисо! Еј, па тие не знаат во кој век живеат. Не знаат да се служат со интернет! Па, се чудат како можело да ги прегази времето. Па, тоа нема да им рече, пардон, може ли да поминам крај вас? Се разбира дека мора да ги смачка под себе, да им го скрши þрбетот, да ги парализира. Некои од нив мислат дека е уште времето на социјализмот. Барем, што се однесува за белешките од кои им предаваат на студентите. За некои колеги на факултетот сè уште владее марксизмот и дијалектичкиот материјализам! Гледам дека белото, гипсено лице на Нора се зацрвени. Од нервоза и гнев. Ја познавам таа реакција кај неа. Добро, добро, само така реков, се обидувам да ја смирам. Не, не се работи за тоа, Дина. Само не се прашуваш ли, некогаш, и ти дека, ако тие поранешни времиња, овде или, и пошироко, во цела Југославија, беа толку добри, зошто тогаш завршија со пропаст на државата, со катастрофи и војни? Се разбира дека се прашувам! Постојано, пропетелчив. Сфатив дека државите имаат ограничен век на траење, како лековите, храната. Не, не мислев само на државата што пропадна, Дина. Не мислев на социјалистичкото општество, на старите времиња, се дополни Нора. Мислам на мојата сопствена претстава за тоа како би можела да биде размената на мислења со моите поранешни професори. Знаеш, тие се сите толку летаргични, огорчени, депресивни. На тоа мислам! Полека, ми оди на нерви таа прочуена депресија во сегашноста на поранешните левичарски интелектуалци. Оние, спасителите на светот! Барем ние на нашите студенти повеќе не им продаваме ефтина утопија! Ние се отрезнивме од дејството на нивните левичарски опијати! Боже, каква драма! Всушност, тие сите се веќе прилично стари, одат, богами, накај седумдесет. Отаде и нивната летаргија! Така е кај професорите што си заминале во пензија. Нека се грижат, барем сега, за розите во градините на нивните почитувани сопруги. За нив тие, порано, немаа време, нели? Не се, сигурно, сите наши поранешни професори такви! Имаш контакт со професорот Огненов? Си била кај нив, во Бордо? Не, тие не се повеќе таму. Си дојдоа. Овде се, во Скопје, Дина. Вратени се веќе подолго време. Две, три години? Така некако. Ме памети, професорот, прашувам воздржано. Како да не те памети? Постојано прашува за тебе. Немој сега да речеш дека си заборавила дека му беше најголемата симпатија. Ти му беше миленичка! Се разбира дека и сега прашува за својата умна Дина! Само јас, обично, заборавам да те поздравам од него. Да, често се гледаме. Сигурно ќе може да организираме средба и со него додека си овде. Ах, до кога остануваш? Не знам. Сè зависи од тетка Рада. Ах! Чуварката на станот! Мајка ти е генијална во нејзините фобии! Нема друга како Дафина Аспрова! 
      Молчам и полека го пијам чоколадото, кое, патем, не беше воопшто топло, само што не сакав да го викам келнерот и да се поплачам заради тоа. Тоа, всушност, е она инстант какао. Во тетрапак. Изгледа дека сум го изнервирала. Ќе останам сигурно недела, две, не повеќе, велам. Добро, значи ќе имаме можност да се видиме уште неколкупати. Ќе гледам да се организираме. Иако, имам многу термини во овие две недели. Ама, за тебе ќе најдам време, не грижи се. Може да одиме еднаш и во театар! Во идната сабота е премиерата на најновата драма на Борис. Ако си уште тука, ќе одиме заедно. Борис ќе се израдува да те види. Ах, Борис! Не ми кажа дека и тој е во Скопје. Од кога е тука? Ох, па веќе подолго. Не ти кажав дека живееме заедно? Сум заборавила. Мажите не се толку важни за жени како мене. Се зезам, Дина! Нема врска. Сè е добро. Добро се разбираме. Драго ми е, велам. Некој ми рече дека тој бил во Хамбург. Или Лондон? Не сум сигурна. Затоа се зачудив што е овде. Нора во тој миг стана, со срдечна прегратка го поздрави младиот пар кој штотуку влезе во кафеаната, повторно седна, запали уште една цигара и рече, силно дувајќи го димот пред себе. Во Хамбург. Од пред една година Борис е во Хамбург. Таму се обидува да се пробие во театарскиот свет. Ама, се чини, дека е многу тешко. Се разбира! Кој сака да ангажира некој драматург и театарски режисер од Балканот! Така тој, сега, доаѓа овде на неколку месеци, прави некој проект што му го доделува Министерството за култура или некоја странска фондација, заработува по нешто и, после, се враќа во Хамбург. Да ги немаше своите врски овде и тој би морал како многу други писатели, одовде, во Европа, да работи што ќе стигне. Како таксист или возач на камиони. Само што ти го знаеш Борис! Тој никогаш не би правел такво нешто. Подобро би гладувал! Тоа, барем, е подостоинствено за големиот уметник. Боже, тој сè уште верува дека Европа со раширени раце чекала на свежите, млади, егзотични таленти. Оние од Македонија, Романија, Украина. Туку, ајде, да нарачаме нешто за јадење. Или сакаш да одиме некаде на друго место? Не, јас би останала, засега, овде. За првата вечер доста ми е една кафеана. Добро, што ќе земеме, некоја лесна салата? Препорачај ми ти, реков. Така и сторивме. 
      На враќање, Нора ме префрла само до плоштадот. Оттаму си одам пешки кон дома. А таму седам до утрото на балконот, облечена со дебелиот, стар мантил на мајка ми, што го најдов здиплен во шифоњерот, во спалната. Мириса на масло од лаванда. Тоа е заради памукчињата потопени со лаванда што таа ги имаше положено насекаде, против молците. Мирис на лаванда, од пред дванаесет години! Да, навистина е чудно, човек да се тресе од студ и во дебел волнен мантил, а тој да мириса на лаванда. Така и татко ми седеше со часови на балконот кога не можеше да спие. Тој хронично патеше од несоница, особено во кризни времиња. Сега сите времиња се кризни, и во Македонија и во светот. После полноќ се смирија звуците на градот. Само понекој автомобил или автобус ќе забрмчи за миг и ќе исчезне во далечината. Вардар шумоли во близината, како некој добар другар што чекал толку долго на мене. Еве сум, пак дојдов кај тебе, му шепотам во себе. Шумолењето на водата во мене буди една небаре волшебна летна слика. Да, чудно. И во Фиренца, кога стојам на брегот на Арно и ги гледам куќите на Понте Векио, мене ми пребликнуваат в глава слики на Вардар од летата во Велес, кај тетка ми Милка, постарата сестра на мајка ми. Таа сега живее во Австралија. Таму замина со семејството во осумдесет и четвртата. Смешно е што тогаш, кога одевме да ја посетиме во Велес, таа постојано плачеше кога се разделувавме. Само таа од семејството била во туѓина, толку далеку, а тоа беа само некои четириесет километри од Скопје! Сега живее на другиот крај на земјината топка! Секогаш, кога во летата преспивав кај неа, си мислев, колку е чудесно местото каде што живееше таа! Куќата беше навистина многу стара, сигурно изградена од пред век и пол, за време турско. Мирисаше на стари греди, на плитар. Јас повеќе сакав да верувам дека тоа се мирисите на животите што изминале под тој кров. Притоа, најголемото чудо беше што тие неколку куќи под дрвениот мост се наоѓаа толку блиску до реката, што нивните темели до половината беа под вода. Тие куќи со лицето гледаа кон градот, а со тилот, пак, беа надвиснати над реката. Најмногу ми се допаѓаа оние две куќи што беа залепени, од левата страна, до куќата во која, на првиот кат, живееше тетка ми. Тие имаа фасада со штук, во вид на винова лоза и гроздови, кои ја обвиваа во разигран ритам предната и задната фасада. Горните катови имаа балкони со извиена, метална ограда, во која се повторуваа истите мотиви на виновата лоза. На еден од тие балкони стоеше, понекогаш, младиот сосед, тајниот љубовник на братучетката на мајка ми. Ми се чини дека од тој миг јас ги засакав престоите во сите градови на овој свет во кои имав среќа да живеам кај роднини или познаници, кај кои со задоволство престојував во празниот стан, кога тие беа на патување. Тогаш ми се чинеше дека моето секојдневие станува бескрајно летување. Најмногу ја сакав оваа должност, да бидам чувар на празниот стан на пријателите во летниот или зимскиот период. Во тој миг ми стана јасно дека јас и овде, во мојата земја, бев чувар на празниот стан во кој пораснав. Зошто тогаш мислев дека тоа е исто како кога отседнував во туѓи станови, во оние на пријателите во Европа? Па, јас овде израснав, ова е мојот дом. Зошто, тогаш, постојано велам дека тој е само домот на моите родители? Тие, додуша, не беа на годишен одмор, туку во егзил, на неопределено време. А тоа е како некој бескраен годишен одмор. Ми беше јасно дека во моето однесување некој од психотерапевтите, кои мојата пријателка во Париз, Јудит, ги менува како валкана облека, и тоа сè во потрага по решението на нејзините смешни животни проблеми, би можел да интерпретира севозможни нешта. Немав чувство за време. Останав будна цела ноќ. Имаше толку работи за кои сакав да разговарам со некого во таа ноќ. Си велев, па во овој град има неколку стотици илјади луѓе и многу од нив ме знаат. Зошто никој не регистрира дека сум овде? Се разбира, затоа што, освен Нора, никој друг не знаеше дека сум во Скопје. Другите, оние што ме знаеја порано, сигурно одамна ме имаа заборавено. 
      Најтешка за мене е оваа, првата ноќ. Ми доаѓа да го зграпчам неотворениот куфер и да избегам. Што барам овде, што барам овде? Па, јас одовде избегав затоа што не можев да издржам во оваа теснотија! Сè ми беше тесно! Целата Македонија! Зошто сега ми се чини дека сè е толку големо и празно, пусто? Морам да се борам со таа желба, која, како изминува ноќта, така станува сè посилна. Во мугрите, свети небото на исток. Во бањата сум, долго. Дури по капењето имам сила да го отворам куферот. Не го распакувам, туку само го ставам врз креветот, во мојата соба. Вадам од него неколку работи, за да се пресоблечам. Го оставам така, отворен. Како да сум во хотелска соба. Ми текна дека е многу рано, дека сè уште не работи ниту една продавница. Ги отворам долапите во кујната. Сите се чисти и потполно празни. А што очекувам во дом што е празен цели дванаесет години? Фрижидерот е исклучен. Си велам, ќе го приклучам кога ќе купам нешто за јадење. Ја пуштам водата од чешмата, да истече. Чаша вода. Вкусот е истиот, благ, го препознавам. Појадувам во продавницата на Жито Лукс. Барем така се викаше порано. Не обрнав внимание како се вика сега. Бурек со месо и јогурт. Купувам леб. И тоа неколку видови, еден од интегрална пченица, еден полубел, еден багет. И, се разбира, две кила од оној најобичниот, белиот леб. На пазарење одам со старата кошница на мајка ми, со која со татко ми одевме на покупки на Зелено пазарче или во Буњаковец. Кошницата стоеше на истото место во кујната како и кога сите заедно бевме овде. Сега ја товарам со лебови, млеко, јогурт, две четвртини бурек, наменети за мојот ручек, вечера или доцен појадок, освен тоа јаболка, калинки и грозје. На враќање одам во најблиската самопослуга. Стојам пред регалот со чаеви и одеднаш се сеќавам на смеата на Нора за мојата навика да не пијам повеќе кафе, туку зелен чај. Купувам кафе и зелен чај. Патем, не морам веднаш да разменувам пари. Кога реков дека ќе отпатувам за Скопје, малку потоа, мајка ми, во едно малечко пакетче, ми беше испратила три илјади денари. Освен парите, во пакетчето имаше и една црвена беретка и долг шал во риги, во најразлични бои, но многу хармонични. Тоа ме потсети на нејзиниот извонреден вкус. Таа, сигурно, го плетела долго, мислејќи, притоа, на мене. Знаев. Се растажив за миг. Од каде им беа денарите, тоа навистина не знаев. Сигурно од некој од роднините што бил на посета во Македонија. 
      Во изминатите десет години мојот роден град за мене ги беше изгубил сите реални белези. Тој некако беше станал предмет на мојата имагинација. Ми служеше само уште како кулиса на моите сеќавања. Откако живеам во Западна Европа постојано, и секогаш одново, почнувам да пишувам еден роман, за моето детство овде, во Македонија. Сакам да го пренесам она што го чувствуваше прабаба ми Ангелина за животот овде, зад грбот на Европа, за која, патем, нејзе никогаш не £ беше грижа. За сето време што го минав далеку одовде јас си создавав некој вид резервна географија и сценографија на сево ова овде. Неа во спомените можев да ја поставам пред реалноста, како да беше некој параван. Македонија ја гледав низ мојот личен филтер. Можеби затоа таа за мене се преобрази во фиктивната Казабланка која постои само во мојата фантазија. Ако се обидам на Западен Европеец да му објаснам каде е мојата Казабланка, тој, обично, ме прашува дали мислам на онаа во Африка. Не, јас Ви говорам за европската Казабланка, велам. Како доказ, му ја раширувам пред очи големата карта на Европа. Научно му докажувам дека земјата од која потекнувам, според географската положба, мора да се нарече Казабланка на Југоистокот на Европа. Ви говорам за Вашата сопствена, европска Казабланка, потцртувам. Ова го велам само како шок терапија, доколку слушателот упорно тврди дека не знае каде е мојата земја. Таа е поимот и симболот на сите Казабланки на светот. Освен тоа, таа е европски производ par exellance. Во неа секогаш другите воделе војни. Само бегалците и жртвите од војните, останувале во неа, како што е во секоја генуина Казабланка. Таа е последното пристаниште за да се избега во белиот свет од грозотиите на сите балканиски војни. Таа е крстосницата на сите светски патишта, споменик на сите неуспешни европски стратегии. Всушност, секоја европска Казабланка се наоѓа насекаде кадешто не е стабилниот Запад на Европа. Казабланка, значи, е судбината на сите малечки земји на крстопати. Таа е пристаниште без море, Казабланка на копно. Ако ја раскажам мојата виртуелна биографија, тоа е како да сум ја раскажала митолошката биографија на мојата татковина. Се сеќавам, и прабаба ми Ангелина расправаше во митолошки речник за земјава која од искона била осудена на маки. Историјата на мојата Казабланка пред и по Балканските војни беше постојаната тема во нејзините раскажувања. Притоа, ми станува јасно дека мојот гнев и очај, заради тоа што европските читатели на мојава homepage одговараат само со пцости и навреди, а не со сочувство за мене, навистина, не е далеку од судбинските размислувања на баба ми. Само што јас тоа никогаш нема да си го признаам. Затоа што тоа не соодветствува на мојот западноевропски еманципаторски дискурс. На него бев воспитана уште во просветителско ботаничкиот стакленик за одгледување егзотични билки против омразата меѓу народите и за етерични орхидеи наречен Југославија. Тоа не е откако живеам во Западна Европа, како што сакаат да ме уверат сите што не ја љубат Казабланка. Јас имам премногу самоцензури во моите мозочни бразди. Таму има премногу малечки човечиња, во црни костуми како судиите кај Кафка, од фамилијата Супереговци, а тие ми ги забрануваат храбрите мисли пред да ги мислам, а камо ли пред да ги изговорам. А како би гласела храбрата мисла за мене? Да кажам или да напишам дека европската Казабланка е доказ за поразот на европската политика на дваесеттиот век, која дозволи нејзината територија да биде разделена во Балканските војни. Еве, и сега се вртам, да видам, да не гледа некој што сум напишала, за да ме пријави кај балканската и европската историска инквизиција. Толкава е силата на самоцезурата, што создава видни и слушни халуцинации. Само, ако немам храброст да го изречам тоа, тогаш, како очекувам европските издавачи, оти, патем, јас сум потенцијален писател, да разберат зошто јас неа ја нарекувам европска Казабланка? Јас, тогаш, не се разликувам од моите кутри сонародници, кои сè уште веруваат во тоа дека Европа никогаш досега не чула за неправдата што им е направена со тоа што во сите војни што се воделе на Балканот, за и околу Македонија, таа секогаш била само жртвата. На европската јавност морало да £ се каже дека таа во сите тие војни не била на ниедна страна на фронтот. А фронтот секогаш била таа самата. Кога, еден ден, просветената Европа ќе чуе дека нејзината територија по сите тие војни станувала сè помалечка, за на крајот да стане и безимена, тогаш таа, како мудриот старозаветен Соломон, ќе донесе вистински, праведен суд во наша полза. Мора да има некоја правда на овој свет, веруваат тие. Кога живеете во земја во која вашата прабаба, како мојата прабаба Ангелина, во својот животен век доживеала една низа војни за и околу Македонија, тогаш вие многу лесно ќе си вградите в глава најстрог механизам на самоцензура и никогаш нема да помислите дека историјата вам ви направила некоја неправда. Вие широкоградо ќе ги спасувате загрозените народи на Северниот пол. Притоа, свесно ќе заборавате дека на вашите дедо и баба никогаш не им било дозволено да се вратат во напуштената татковина во грчкиот дел на територијата на Македонија. Вие повеќе ќе сакате да верувате дека тоа ним им се случило по нивна вина. Ќе се уверите дека тие тоа го заслужиле. Оти, не успеале да станат космополити. Како што станав јас и затоа не боледувам за татковината. Вие ќе се обидувате да се покажете толку сочувствителни со сите што страдаат во вашата околина, за сите да поверуваат дека сте добро, умно и послушно дете, кое никако не сака да се кара со другите деца, кое со нив ги дели сите играчки и кое го љуби мирот и сето човештво. Тоа, всушност, покажува дека имаме голем страв од сите авторитети на моќта. Ние, Македонците, имаме многу малку автономија на нашите мислења и желби. Ние сме најчесто сервилни, според нашата најомилена поговорка, скуната глава сабја не сечи. Сите би сакале да имаме виртуелни, етерични, невидливи глави, како мојата виртуелна биографија, оти нив сигурно сабја не ги сечи, а ги покосува само некој компјутерски вирус. Ама,од него може да настрада и мрежата во целиот свет. За волја на вистината, јас и фактички сум нешто виртуелно. Сегашен државјанин на поранешна република на непостоечка држава. А бидејќи минатото е фикција, така и јас за многумина во Европа сум фиктивна во моите најбитни биографски својства. Тоа во моментов е мојата стигма, а и онаа на сите мои сонародници. Притоа, откако живеам на Западот на Европа, ми станува сè појасно колку за самосвеста на личноста е значајно дали околниот свет веродостојно ја перцепира мојата биографска рамка. Софистицираните интелектуалци, на кои на случајните средби, на советувањата за правата на малечките народи, им раскажувам дека на мојата земја една соседна земја не £ дозволува да го ползува сопственото име, ме прашуваат, вчудовидени, дали сум цитирала некој непознат анти-роман од стилот на оние на Џорџ Орвел или на Арно Шмит, нешто како неговиот роман, Александар или што е вистината. Ама, секој е ковач на сопствената среќа! Па, кога веќе севозможни арбитри и олеснувачи се сметаат за компетентни да измислуваат и предлагаат најчудни нови имиња за мојата земја, притоа, не знаејќи ништо за неа, тогаш и јас имам право да го применам истиот принцип врз сопствената биографија и земјата на своето раѓање да ја именувам како што јас ќе посакам - значи, таа за мене се вика Казабланка, а градот во кој се родив се вика Јустинијана. И само нека се осмели некој од Холивуд да ми рече дека не сум побарала да ми се отстапат, за еднократна употреба, авторските права на името Казабланка. Дека вистинскиот град во Африка нема да се почувствува загрозен од мене и од мојата виртуелната писателска биографија, за да воведе ембарго против мојата homepage и против мојов ракопис, тоа ми е јасно како ден. И најзаостанатите села во Африка се покултивирани од божемните големи балкански нации. А за името Јустинијана не сум баш најсигурна дека ќе минам така лесно. Бездруго, наскоро ќе се јави некој самовљубен наследник на Византија и ќе се повика на авторското право на тоа име. Но, дотогаш, имам уште малку време да си играм со мојата писателска фантазија. Сега тие две слики, мојата слика на Јустинијана и онаа реалната слика на Скопје, постојано се спротивставуваа. Напати не знаев дали некои нешта ги познавам од моето паметење или од мојата фантазија за родниот град. Скопје во изминативе години беше станал сликата на моите стравови и желби. Јас го доживувам поинаку од неговите останати жители. Татковината никогаш не е реален поим. Таа е проекција на нашите желби. Дури и во зима воздухот во мојата Казабланка, ми се чини дека е потежок и посладок од каде било на друго место во светот. Јас во него вдишувам изобилство од миризми што припаѓаат на сите страни на светот. Можеби нив никој друг не ги мириса. Можеби тие во воздухот постојат само за мене. А можеби и никогаш не биле надвор од мене. Туку се секогаш во мене. Јас сакам да верувам дека во мојата Казабланка климатски е обединето она коешто на друго место би било незамисливо да опстојува заедно. Јас препознавам дека овде не е никакво чудо во градините да се видат, сраснати едно во друго како во љубовна прегратка, кревката калинкова грмушка и гордиот на својата зимзеленост северен бор. Северот и Југот, Западот и Истокот овде, можеби, само за мене не постојат како одредници на разделеност, туку на обединетост. Тие се само дел од географијата на мојот копнеж. 
      Секој ден го планирам сообразно на тоа со кого од пријателите од порано бев закажала средба. Тие секогаш немаат време. Постојано се во некоја трчаница. Велат, не знаат каде им била главата. Јас, пак, имам време во изобилство. Дури и премногу. Се досадувам. Затоа талкам низ градот, ден и ноќ. Вечер. Топла, како да е септември, а веќе е средината на ноември. Се враќам дома од чаршијата, преку Камениот мост, од средбата со Анета, колешката од студии. Таа е мажена, има две малечки девојчиња, на пет и осумгодишна возраст. И тие се со нас. Се сретнавме на кејот, пред мојата зграда. Одиме во чаршијата. Пешки. Седиме во едно кафуле. Таму одевме и порано, попладне на чај и слатки, навечер на егзотични коктел-пијалаци. Ја носам црвената беретка од мајка ми и долгиот шал. Ребека, помалечката, ме прашува дали и јас сум била Црвенкапа. Црвенкапа? Заради беретката, вели Анета. Ах, да, се разбира. Да. А кој друг е Црвенкапа, ја прашувам и ја кревам в раце. Па, јас. И јас имам црвена капа. Ми ја купи баба Роза. Ама, сега ја оставив дома. Ќе ми ја дадеш твојата? Пред да £ одговорам, таа ми ја симнува беретката и си ја става на глава. Ме восхитува леснотијата со која децата ги решаваат проблемите. Во порано омиленото кафуле, во безистенот, времето застанало. Истиот чуден спокој владее во полупразната просторија, наместена со ниски дивани и клупи. На масичките горат миризливи свеќи во обоени чашки. Воздухот мириса на топол чај, на слатки и ванила. Однадвор, допира миризмата на печени костени, на месо испечено на скара. Ние пиеме чај и сладок ликер од кајсии. Девојчињата пијат сок од портокали и јадат, со голем апетит, тулумби. Слаткиот сируп им тече по малечките брадички. Тие го лижат внимателно со исплазенииот јазик. Постојано се кикотат за нешто. Чудесно убаво е да ги гледам како си шепотат нешто една на друга на уво, дури постојано гледаат, де, во мене, де во мајка си. Анета нема можност да работи, затоа што уште пред да ги заврши студиите се беше омажила. Сега ми кажува нешто што не знаев. Додуша знаев дека таа за Игор се омажи деведесет и првата, во летото. Само неколку месеци подоцна Игор добил позив за војска. Тие не можеле да си замислат што може да значи тоа. Таа била дома кога го донеле позивот. Без да размислува, го потпишала. Го собрале уште утредента. Не кажале каде ќе го пратат. Нејзе £ кажале другарите на Игор дека тоа не смееле да си го дозволат. Таа требала да стори сè, мажот £ да не отиде во војска. Наместо тоа, токму таа го потпишала позивот. Цели шест месеци не знаела каде е тој. Никој во воената команда не сакал да им каже каде е. Ниту тој не смеел да се јави со писмо до своите. Тогаш Анета била бремена. Тоа била нејзината прва бременост. Го изгубила детето. За миг £ блескаат солзи во очите. Таа гледа кон двете ангелчиња со извалкани лица од шербетот. Тие не можат да разберат за што говориме. Двете почнуваат да викаат. Мамо, те молам, не плачи, не плачи. Таа ги брише солзите. Ги зема двете во скут. Подобро да не зборуваме за тоа, вели. Се смее. Со солзи во очите. Да, ама што стана со Игор? За тоа ќе ти раскажам другпат. Насамо, ми дава знак покажувајќи кон малечките. Потоа, разговараме за обични нешта. И двете сме некако збркани. Анета почнува брзо да говори. За тоа, дека сакала да се обиде да најде работа во некој приватен колеџ. Ама не знаела дали децата и понатаму да ги носи кај мајка си или во градинка. Дека би сакала да живее во свој стан. Но, за тоа, немаат пари. Се гледа дека живее многу скромно. Ја замолив јас да ја платам сметката. Таа и без тоа не е богзнае колку висока. Особено, кога ја споредив со сметките во кафеаните во Фиренца. Таа се вцрвува. Прифаќа. Така ја паметам отсекогаш, многу достоинствена и праведна. Таа е толку различна од Нора. Одиме кон дома, полека. Влегуваме заедно во црквата Св. Димитрија. Свеќи. Горат како топли ѕвезди на желбата. Пред Анета не морам да ја кријам мојата вера во Бога, како пред Нора. Знам дека Анета е верник. Стоиме долго пред олтарот. Молкот нè обединува поцврсто од секој разговор. Си гледаме во срцата. Плачеме. Една за друга. Ја погледнувам, отстрана. Има нешто толку мило, но страдалничко, во нејзиниот лик. Длабока тага се назира од нејзиниот поглед. Иако, таа постојано се смее. Се договораме да се видиме наскоро, кај мене, во станот. Девојчињата плачат. Ги болеле нозете. Сакале да си одат дома. Земете такси, предлагам. Малечкиве се сигурно многу уморни. Таа, некако, се колеба. Не, не е многу далеку. Ќе одиме пешки. Како не е далеку, Анета? Пешки, до Карпош три? Сакам да кажам со автобус, се поправа Анета збунето. Оди, ти, Дина. Јас ќе седнам со нив малку, на некоја клупа. На кејот. Малку ќе се одморат. Па, ќе си одиме. Девојчињата, извикуваат, преморени. Сакаме да се возиме со такси! Знаеш, седнете во такси и одете си дома, велам. Јас малку ќе пропешачам. Анета се снебива. Очигледно £ е непријатно заради нешто. Во тој миг ми станува јасно. Ја прегрнувам и во џебот £ ставам банкнота. Таа го чувствува тоа. Само вели, не, не мора. Толку ми е непријатно. Ти благодарам, Дина. Требаше да ја прашам мајка ми да ми позајми нешто. Само што таа не беше дома кога излеговме. Тргнав, речиси, без пари. Прости ми, те молам. Толку ми е непријатно. Говори постојано додека седнува во такси возилото. Тоа ме прави многу меланхолична. Сликата на чудесно убавите ќеркички на Анета, нежноста, со која таа со нив говореше, постојано ги прегрнуваше, бакнуваше, ме восхитува. Во истовреме, помислата на она што загатна да ми го раскажува за Игор многу ме вознемири. Нејзината скриена тага премина и на мене. Така, замислена, одејќи, постојно го слушам во мене гласот на мајка ми. Дина, душо, оди нормално, како сите луѓе. Кога шетавме низ градот, најчесто одев во цик-цак низ големиот плоштад. Тоа мајка ми не можеше да го поднесе. Кај неа сè мораше да е во ред. Под линија. Како дете, пред да тргнам на училиште, значи, кога бев на возраст на Ребека, помалата ќерќичка на Анета, живеев во фантастичен свет. Ако мајка ми речеше оди право, јас одев лево. Ако речеше оди лево, јас одев право. Само не онака како што таа бараше од мене. Ми се чинеше како таа сега да е крај мене. Како да го чувствувам нејзиниот поглед. Со голема радост одам налево-надесно помеѓу огромните дрвени касети со малечки маслинови дрвца и палми. Како со тоа да сакам да ја натерам мајка ми да се појави крај мене. Тагувам по близината на мајка ми, како да сум на возраст на Ребека! Нели тоа е најсмешното нешто на моја возраст? Па јас имам триесет и шест години и сè уште не знам ништо за животот! А Анета веќе има свои деца! Што направив од мојот живот? Зошто постојано набљудувам само туѓи животи? Кога ќе почнам и самата да живеам? Знам зошто овде ги правам истите работи што ги правев како дете. Сакам да го вратам изминатото време овде. Го нема никаде. Нема знак од него, никаде, во ниту еден агол од улиците по кои порано минував по неколку пати во денот. Како никогаш да не сум живеела овде. Сите ме заборавиле. Дури и градов. Како да сака да ме казни затоа што што го преименував. И тој сега не сака да се сети на мене. Постојано ми го врти грбот. Ми вели, која е оваа непозната жена? Таа ги има миризмите на непознати градови во својата глава. Затоа, пак, не ја познава повеќе мојата миризма. Знам, има право мојот роден град да ми се лути. Јас се срамев од него, секогаш, кога талкав по блескавите европски градови. Затоа од него направив град на фантазијата, Јустинијана. 
      Чудно. Во оваа зима има денови што се толку топли што човек заборава дека е зима. Напати, пак, сета природа замрува под студенилото. Небаре да се работи за некоја северна земја, а не за Македонија. Оваа вечер сум многу меланхолична. Јас, всушност, секоја вечер сум меланхолична. Иако, се разбира, најмногу во самракот. Само што оваа вечер сум помеланхолична од кога и да е пред тоа. Талкам низ центарот на градот без цел. Долго одам во цик-цак. Така внесувам, барем однадвор, динамика во мојата пасивност како набљудувач на светот на кој порано и самата му припаѓав. И гласот на мајка ми одѕвонува долго во мене. Звучи исто како порано. Таа, секогаш, расеано ме опоменуваше. Во раните седумдесети, во летото одевме секоја недела на променада во паркот. Иако повеќе никој не одеше на променади. Тоа моите го чинеле пред земјотресот. Кога се родив јас, во шеесет и осмата, тие, со уште поголема ревност, во летото секоја недела одеа со мене во паркот. Секогаш трчав неколку метри пред нив. А кога одевме по кејот или по Илинденска, која и денес е оградена со убавите високи, стари липови дрвја, јас, обично, се криев зад дебелите стебла. Го стишував здивот. Чекав да ме побараат. Се губев во миризмата на липите. Мислев дека ме снемува во таа миризма. И навистина, тие никогаш не ме бараа. Како да станував невидлива. Продолжуваа да одат, завдадени во нивниот разговор. Потоа, се откажував од криенката. Татко ми сето тоа како да не го забележуваше. Додека одеше, тој секогаш пушеше. Непрекинато. Додека мајка ми го држеше под рака, тој занесено гледаше во синилото на небото, во превезот на планините околу градот. Кога го гледав неговиот поглед, имав чувство дека тој во мислите секогаш беше на некое друго место. Никогаш онаму, каде што беше. Се разбира, одвреме-навреме неговиот поглед се враќаше на земјата. Тоа се случуваше секавично кога тој, дури и со погледот вперен во далечината, ќе забележеше дека крај него минува некоја убава девојка. Тој имаше поглед на некој поет. Вечен идеалист, така го нарекуваше мајка ми. Кога беше добро расположена, на поминување крај него, додека тој седеше во фотелјата, таа ќе го прегрнеше околу вратот и ќе го бакнеше во ќелавото теме, велејќи насмеано, ах, мојот идеалист. Налутено, пак, таа напати се затвораше со часови во спалната. Претходно на татко ми ќе му ја затвореше вратата пред нос. Потоа, однатре викаше. Доста ми е од твојот идеализам. Освести се еднаш. Другите се збогатија додека ти ми држиш предавања за праведното општество. Ти си последниот идеалист во цела Југославија! Нема друг како тебе! Ми се смачи од жртвување за иднината! И јас сакам да носам мантил од нерц како сите жени на директори! Ме слушаш? Ќе прашаше по некоја минута откако ќе се ослободеше од гневот. Татко ми не можеше да ја чуе нејзината критика. Тој по таквите изливи на лутина на мајка ми веднаш исчезнуваше од станот. Обично одеше на неколку рунди шах кај чичко Атанас, соседот од горниот кат. Или излегуваше да се шета на кејот. По час-два, кога ќе се вратеше дома, и обајцата го имаа заборавено идеализмот. Воздухот околу мене на тогашните прошетки мирисаше на синкавиот чад од цигарите на татко ми и на мешавината од машка колонска вода и од женски парфем. Кога татко ми ќе се избричеше, тој мирисаше на море и борови. Кога бев многу малечка, се сеќавам, стоев, со разбушавена коса и сè уште сонливи очи, на вратата од бањата додека татко ми наутро се миеше и бричеше. Се смеев кога тој гласно правеше гаргара откако ќе ги измиеше забите. Мајка ми пред излегување од дома секогаш си го попрскуваше фустанот и деколтето од едно тркалезно шишенце со малечка гумена пумпа со парфемот покосено сено, што го купуваше во продавницата Рубин, на полнење. Сите мајки во Скопје тогаш мирисаа на покосено сено или на црна мачка. Мајка ми на прошетките постојано говореше. Како некој да ја гонеше. Па затоа мораше да раскажува брзо, брзо. Без здив. А можеби таа, едноставно, беше без здив затоа што секогаш сакаше да оди во чекор со мажа си. Тој, пак, е многу висок. Има долги нозе и секогаш одеше како на некоја парада. Чекореше со големи чекори. Рамномерно и брзо. Таа, меѓутоа, е ниска. Со кревка става, многу витка. Во чевлите со високи потпетици, мораше, одвреме-навреме, да потрчнува за да држи чекор со својот енергичен маж. Не прекинувајќи забревтано да му раскажува за историјата на познаничката која штотуку љубезно ги беше отпоздравила, таа постојано ми довикуваше. Притоа, воопшто не се вртеше да види каде сум. Сега ми се присторува дека тогаш можев да им се изгубам целосно од видикот. Можев да се вратам дома. Или да се скријам во некој двор. Тие тоа, воопшто, не ќе го забележеа. Мајка ми, сепак, и понатаму ќе продолжеше да ми довикува, не гледајќи во мене. Не трчај. Ќе паднеш! Немој да го извалкаш фустанот. Дина, сине, оди крај нас. Оди нормално, како сите луѓе. Не сакам како што прават сите, ќе одвратев на тоа. Скокав со задоволство на една нога на плочникот. Мајка ми сигурно никогаш вистински не го слушна мојот одговор. Си подвикнуваше, така, од навика. Веруваше дека така прават сите мајки што премногу се грижат за своите деца. Таа многу нешта говореше повеќе за себе. Како во некој непрекинат монолог. Татко ми само напати ќе речеше. Остави го детето. Дете е. Нека прави што сака. Мајка ми продолжуваше без прекин да му раскажува. Знаеш која беше оваа? Па, оваа е првата жена на Андреа. Таа е сестрата на оној Борјан. Ако се сеќаваш. Па нели, тој и жена му едно лето беа во ист хотел со нас. На одмор. Во Тунис. Да. Ете. Гледаш како се сети. Тоа е оној со убавите очи. Потоа, следеше целата биографија на познаничката и на нејзиниот брат. 
      Откако престојувам повторно овде, патот, несвесно, постојано ме води кон градскиот парк, кон кејот на Вардар. Понекогаш, враќајќи се дома, правам голем круг. Вртам околу зградата во која се наоѓа станот на моите. Често продолжувам да одам по истиот пат по кој порано одев со нив на променада во паркот. Се враќам назад по истиот пат, по кој и тогаш се враќавме дома, по Илинденска. Таму ние на времето минувавме крај онаа куќа. Посебната куќа. Мојата куќа. Различната од сите други куќи што ги имав видено. За мене, најтаинствена куќа на светот. Таа куќа кон улицата имаше големи прозорци. Оние на првиот кат беа многу ниско над земјата. Куќата ја забележав по тие чудесни прозорци, со вкрстени рамки, кои површината на стаклото ја делеа во малечки квадрати. Прв пат погледнав низ ниските прозорци на првиот кат од зачуденост. Тие немаа завеси! Сите прозорци во градот беа прекриени со завеси. Во ниедна куќа што ја знаев, не можеше да се види што се случува во неа. Овде можев да ја видам целата соба. Пред прозорците, на подот, можев да го видам дури и убавиот паркет, на кој стоеја високи вазни со рози во боја на седеф или, едноставно, бели. Тогаш сите купуваа само црвени рози или каранфили. Белите рози зад белите решетки на прозорците изгледаа чудесно. Имаше нешто туѓо во таа куќа. Тоа ме привлекуваше со чудна сила. Понекогаш, жената во бело седеше пред големиот клавир во собата. Еднаш, стоев долго на прозорецот гледајќи ја жената како свири. Одеднаш, се уплашив. Едно момче, на некои десет, дванаесет години, се појави на прозорецот во собата и гледаше право во мене. Јас се сепнав. Избегав. Никогаш повеќе не го видов во таа куќа. Ги запаметив само огромните црни очи. Од нив се избезумив. Мислев дека сум видела дух. Потоа, дури бев уверена во тоа. Мајка ми се смееше кога £ раскажував за духот на детето на прозорецот. Сум имала бујна фантазија, ми велеше. Куќата имаше убава, железна капија, со мотиви на гранчиња со рози. Зад куќата имаше огромен двор. Никогаш не го видов во целост. Секогаш ѕиркав низ оградата за да видам повеќе од дворот и градината. Ме фасцинираа старите, раскошни дрвја. Под нив, во топлите неделни попладниња, седеше жената во белиот фустан. Онаа, што ја видов и во собата, седната пред клавирот. Секогаш застанував пред портата. Стоев, понекогаш, долги минути пред куќата. Зјапав низ решетките на високата железна порта. Чекав долго жената да се заврти. Сакав да £ го видам лицето. Таа никогаш не се заврте. Или, пак, јас не чекав доволно долго. Оти, само по кусо време, гласот на мајка ми ме повикуваше да побрзам. И сега минав неколкупати крај таа куќа. Како тогаш, на летните променади. Делуваше како во неа да не живее никој. Кепенците на сите прозорци беа затворени. Дури и оние на долниот кат. Можеби затоа куќата изгледаше толку напуштено. Дворот сè уште го засенуваа голите гранки на старите дрвја. Во еден агол од градината, потпрен до ѕидот на малечкиот, распаднат павилјон, здогледав велосипед. 
      Тогаш, пред триесет години, летата во Скопје беа бесконечно долги. Тоа беа оние во раните седумдесети години. Летните денови не беа само бесконечни. Тие, секогаш, беа и несекојдневно топли. Или барем така ми се присторува сега, кога во оваа зима размислувам за минатите лета, овде. Само што таа горештина тогаш не беше како оваа сегашнава, предизвикана од презагреаноста на земјината топка заради дупките во озонската обвивка. Таа, едноставно, беше природна горештина. Таа беше својствена за оваа чудесна Казабланка на Југоистокот на Европа. Можеби затоа беше попријатна од оваа сегашнава, се уверувам себе си, сеќавајќи се. Летните денови беа полни со прашина. И со купишта зрели лубеници. Нивниот сок ми течеше по брадата во вратот, секогаш, кога ќе загризев во големата резанка студена, слатка лубеница. Најголемо задоволство ми причинуваше да јадам лубеница надвор, во дворот пред зградата или, уште подобро, додека седев на брегот на Вардар и со нозете брчкав во водата. Летата тогаш беа исполнети и со здодевноста на присилните попладневи почивки. Кога ќе ми здодеше да бројам овци за да заспијам напладне, секогаш барав начин да излезам надвор. Се смушнував нечујно од детската соба. Одев на прсти крај полуотворената врата на спалната. Од таму се слушаше рамномерното гласно дишење на мајка ми и еруптивното þрчење на татко ми. Одев на балконот. Ја барав со погледот Александра, другарката од соседството. Таа беше две години постара од мене. Не мораше да почива попладне. Нејзините родители беа работници во некоја фабрика. Работеа на смени. Таа беше секогаш сама. И секогаш беше надвор. Од црни зори, велеше со негодување за неа мајка ми. Александра во летото обично седеше во тревата, во сенката на некое од дрвјата во паркот, пред зградата. Или се потпираше на мермерното постолје на споменикот во средината на паркот. Врз него се наоѓаше бистата на младата партизанка со убава коса со кадрици. Вера Јоциќ. За неа, после, учев на часовите по македонски јазик и по историја. Околу споменикот растеше голема, густа детелина. Таа беше пријатна за седење во летните горештини. Земјата под неа беше студена и мека. Обично, нечујно, £ давав знак на Александра. Тогаш таа веднаш дотрчуваше. Го поставуваше столчето на баба Марија под нашиот балкон. Старата сосетка во квечерините седеше на него пред влезот на зградата. Потоа, за мене беше многу лесно тивко да се измолкнам од балконот надолу. Впрочем, тоа не беше голем подвиг. Затоа што живеевме на првиот кат. Потоа, чувствувајќи се во скришното бегство од дома слободна како пиле, трчав, држејќи се за рака со Александра, кон реката. За тоа мора да се мине само преку кејот. Егејските згради се крај кејот, до паркот. Уште пред да стигнеме до водата ги запретувавме фустаните, туткајќи ги рабовите во ногавиците од гаќите. Фустаните така личеа на машките ренесансни облеки. Се прскавме и брчкавме во водата, сè додека кожата на нозете не ни побелеше и не станеше рапава и дебела. Само така можеше да се истрпи здодевноста на летните денови. Бескрајниот мир и едноличноста на летото ѕунеше со звукот на вжештениот воздух. Тој лебдеше како блескав превез над асфалтот. Под стопалата гореше кога одев боса по асфалтот. Тој повеќе не беше цврста маса. Се топеше под силното сонце, како да беше од гума. Верував дека во него можам да оставам втисоци од стапалата. Затоа долго стоев на едно место. Со сета сила ги притискав стапалата во вжештената маса. Се тргав настрана. Проверував дали навистина останал втисок од моето малечко стапало. Тоа гореше, боцкаше и болеше. Никогаш не ми успеа. Можеби затоа што моето тело не беше толку тешко како она на Александра. Како дете бев секогаш слабникава. Како да сум од воздух, си велев себе си, кога се чувствував толку лесна стоејќи врз вжештениот асфалт. Долго, потоа, ги ладев нозете во студената вода на реката. Најдолги во тогашните лета, секако, беа неделите. Тогаш не смееше да се излезе до пладне на улица. А попладне, кога ќе заладеше, сите одеа на променада. Понекогаш помислував дека во летните попладниња становите остануваа празни. Сигурно само бабите седеа на балконите или во ладовината пред влезовите на зградите, во дворовите, под лозниците. А сите други, како и јас со родителите, по неделниот ручек, по кусото спиење на каучот или во фотелјата, ја облекуваа најновата облека и тргнуваа на прошетка во паркот. Се разбира, дури кога станав и самата возрасна сфатив дека сето тоа се правеше не само од разонода, туку и заради тоа човек да биде виден од другите. Затоа, откако ќе прошетавме неколкупати, одејќи нагоре-надолу пред споменикот на Гоце Делчев, кога не одевме на некоја циркуска претстава, родителите седнуваа со мене на сладолед во Кермес. Таму секогаш имаше оркестар што свиреше омилени шлагери. Некои од нив беа италијански. Мајка ми и татко ми го сакаа Доменико Модуњо. Се сетив на летните променадите во оваа зимска ноќ. Боже, јас мислам на летни променади додека овде сите го очекуваат столетниот снег! И тоа по години, во кои не помислував на детството овде. Како што одев, ненадејно посакав, повторно, да скокам на една нога. Како што со огромна радост правев како дете. Тогаш ми се чинеше дека летам низ воздухот. Фустанот ми се креваше. Се полнеше со воздух како да беше чадор на падобранец. Чудно. Иако желбата беше силна, сега се срамев да го сторам тоа. Ниту, барем, еднаш. Можеби Нора има право. Сепак, сум се изменила. Тоа човек самиот не може да го забележи. Пред да си одам одовде не ќе се срамев да правам и поголеми глупости од скокање на една нога. Затоа, пак, долго одам во цик-цак. Тоа ги збунува минувачите што ми доаѓаат во пресрет. Тие, во еден миг, не знаат кој правец да го изберат за да не се судрат со мене. Се смеам на нивната збунетост. Талкам низ градот. И долго го слушам во себе гласот на мајка ми. Ме полазуваат трпки од милина кога ќе се сетам на чувството на заштитеност и бескрајна среќа што како дете секогаш го доживував, слушајќи го на летните променади гласот на мајка ми како му раскажува на татко ми. Раскажуваше жуборливо, како водите на некое поточе. Дина, сине, па ти не си штрк да скокаш на една нога, никој не прави така. И сега ми шумоли тој глас во душата како далечно ехо. А јас тогаш извикував, да, знам, знам, само јас, само јас правам така. Скокањето на една нога од една до друга камена плоча на тротоарот, навистина, беше во спротивност со оној крајно воспитан впечаток што како дете, бездруго, го оставав кај минувачите. Во лето бев секогаш облечена во бел, ленен фустан. Под него, штиркана потсукња. Бели чорапи, доколенки. Новите чевли, од црн, блескав лак, купени на почетокот на летото во Пеко. Сè уште го чувствувам мирисот на штирканиот бел фустан. Круната на сето тоа, секогаш, беше преголемата шнола, со црвена, кадифена панделка. Со неа беа собрани на темето крупните, меки кадрици на мојата долга коса. Црвена како жарта на огнот. На кого се метнало детево со ваква жар боја на косата? Така, вчудовидени, прашуваа сите пријатели на моите кога ќе ме видеа за прв пат на променадите. Во тоа прашање како да имаше не само зачуденост, туку и критика. И ние се чудиме. Немавме таква коса кај никого во роднините. Мајка ми како да се правдаше со тој одговор. Не знам од кај детево излезе вакво, како да е родено во Ирска, а не во Македонија? 
      Сеќавањата ме горат во душата откако сум овде. Затоа сакам да заборавам сè што ме поврзува со овдешниот живот. Најмногу сакам да ја истерам од мислите сликата на девојчето што љубеше да скока на една нога. Само што таа слика ме напаѓа како некоја фикс-идеја. Неколкупати во денот се случува целосно да се втопам во сликите од минатото. Мојот ум се плаши од нив. Ми забранува да пропаѓам сè подлабоко во нив. Сепак, со сета душа им се радувам на тие слики. Тие се мојот живот овде. Тој живот повеќе не постои. Затоа, во исто време, ме обзема и силен страв од нивната примамливост. Особено од виорот на чувствата кои тие ги разбудуваат во мене. Најмногу се плашам од тоа тие повторно во мене да ја разбрануваат онаа меланхолија со која морав долго да се борам во првите години на животот по заминувањето одовде. Се плашам дека, потоа, ќе морам долго да се измачувам себе си со длабоката тага. Се плашам дека таа тага ќе ме натера да останам овде. Јас сум во постојана борба со сеќавањата. Можам да опстојувам само без нив. Тие поинаку би ме уништиле. Затоа се уверувам дека сето она што некогаш ме поврзуваше со тие слики одамна не постои. Возбудена, забрзувам. Доста со детски фантазии. Одам право и енергично. Длабоко ја дишам миризмата на зрелите, незбрани дуњи на дрвото во градината во куќата на аголот на уличката што води кон нашата зграда. Како таа да е сладок провев на некој благ јужен ветер. Во мене се раѓа желба за патување. Далеку. Во непознати земји. Сакам, пак, да побегнам одовде. Стојам пред зградата. Неколку од соседите стојат во дворот. Александар, синот на дедо Ристо, од вториот кат, и жена му Весна. Ги испраќаат гостите. Снаата и братот на Весна. Се радуваат што ме гледаат. Не знаеле дека сум била вратена. Да се врател некој од Аспрови, тоа, навистина, било чудо. И, што има ново во белиот свет, Дина? Што велат тие таму, големците што ни ја кројат капата? Ќе не биде ли или ќе исчезниме, ме прашува Александар. Беше со мене во основното. Уште е таков, шегаџија и гласноговорник на најомилените пароли на времето. Весна беше помлада, ама и неа ја знаев, од маалото. Таа живееше во последната зграда, онаа што е најбислку до паркот. Тешка е работава, Дина, со Македонијава, многу тешка, додава Весна. Којзнае што ќе стане со неа, а и со нас во неа. Не знам. Ама, многу е лошо. Ете, сигурно знаеш, и јас и Ацо сме отпуштени од работа. Двајцата сме под трудот. Не знам дали знаеш, вие може бевте заминати кога се земавме. Ама, си имаме, фала Богу, две деца. Машко и женско, здрави, убави. Учат добро. Само немаштијава и нив ги погодува. Не можеме да им купиме, што се вика, ниту нови фармерки или патики. А деца се, си сакаат, знаеш како е. И ние сме биле и деца, и млади. Знаеме што значи да се биде млад! Ама, велам, нашето време беше малку поинакво. Некако, немаше толку страв меѓу луѓето. Имавме сигурен живот. Сега е страшно! Знаев веќе од другите соседи дека и двајцата беа отпуштени од работа. Не знам што да им кажам. Моите проблеми во споредба со нивните беа, навистина, смешни. А ги знаев од мали нозе. Додека стојам со нив ми доаѓаат во мислите годините кога заедно одевме по патот до училиштето. Александар беше многу немирно, пргаво дете. По патот до дома ме удираше со чантата. Ги клоцаше кошниците за отпадоци како да беа фудбал. Имаше нешто многу диво во него. Кој ќе помислеше дека токму тој ќе се вљуби во тивката, секогаш срамежлива Весна? Никогаш немаше да помислам дека тој нема да одбере некоја од оние девојки со кои изглегуваше, оние што важеа за многу интересни, гласни, вљубени во себе, затоа и малку плиткоумни. Весна ја запознал на студиите по технологија. Што ако студиравме, Дина, што имаме од тоа? И двајцата сме без работа? Ајде, кажи £ на Весна, оти таа не ми верува кога £ велам јас, кажи £ ти, тебе ќе ти поверува. Колку плата има технолог таму, на Запад, Дина? А? Сигурно не под пет илјади евра? А ние овде? Ни за живеачка, ни за умирачка достигнува ова што ни го даваат од трудот? Море, Весна ме спречува. Таа не сака! Инаку, јас одма, уште утре ќе одам во бугарска амбасада и ќе се пишам Бугарин! Ќе си добијам државјанство, пасош за кој нема шенгенски забрани. Ќе си станам како Бугарин граѓанин на Европска Унија. Бугарија ќе ја примат во Европската Унија, најдоцна за две години. А нашиве нека не нè лажат! Македонија нема никогаш да влезе во Европа! Еве, ако сакаш да се кладиме по едно пиво! Да не се викам Александар, ако не отидам уште утре во бугарската амбасада. Море, каква Македонија! Патриотизам? Што имаа нашите стари од нивниот патриотизам во Граѓанската војна во Грција? Ги избркаа Грците по цел свет! Само што ние немаме ништо од дедо-прадедо како што си имаат тукашните. Го слушам внимателно. Весна постојано го дополнува, го смирува. Добро де, Аце, па не е баш така црно и кај нас. Кога да е, и Македонија ќе мора да ја примат во Европската Унија. Па, што се подобри од нас Бугарите, нив да ги примат, а нас да не нè примат? Знаеш во што се подобри, Весна? Сакаш ли да ти кажам? Немаат внатрешен проблем! Тие немаат расцеп на свеста, како ние Македонците! Потоа, ме прашуваат што сум работела таму, на Запад. Не знам како да им ја објаснам мојата животна состојба. Затоа им велам дека работам како преведувач. Тоа ги смирува сите љубопитни. Како поинаку да им го објаснам она во мојот живот што и самата не го разбирам? Немој да ти текнало да се враќаш овде, Дина! Ако си улава да се вратиш. Фрли камен зад себе и остани си таму. Тоа ти е Европа, бе братко, тоа не е мачкина кашлица! Стара култура, стабилни држави, напредно стопанство. Не е тоа како нашава бивша Југославија. Се распадна како кула од карти! Ама, така е, кога нè водеше претседател што имал шеесет одела од најскапите модни креатори. А народот, порано, не го знаеше тоа. Култ на личноста, вамти, тамти. Сега излегоа сите работи на видело. Ништо не може да се крие, тоа ти е! Е, Дина, ти не знаеш што поминавме овде откако вие си отидовте, ми вели Александар. А, секоја чест на татко ти! Јас му велам на мојон, стариот, на дедо Ристо, гледаш, Дамјан Аспров беше далекувид. Тој ја предвиде иднината и си замина навреме. Ние, другите, бевме наивни, се надевавме, ќе можела да се спаси Југославија, платформа Глигоров-Изетбеговиќ, лабава федерација, тинтири, минтири, лук и вода. Се испотепавме како најпростите народи. Па и најпростите народи во Тунгузија или Мунгузија не водат такви братоубиствени војни како ние во Југославија. Па, за што ги учевме тие силни факултети? Тогаш, за време на Југославија, секој сакаше да студира. Ете, ти си пример, Дина, ти си од учена по учена! Ти цел живот само со книги се расправаше! Докторираше, нели, праша тивко Весна. Да бе, зошто да не докторира? Па, Дина е интелигентна! Се разбира, докторирала, ами како! И тоа не еднаш, сигурно најмалку двапати! Ама, сите ние порано бевме интелигентни, сите бевме академски образовани. Југославија имаше најголем број на академски граѓани. И тие академски граѓани после се убиваа едни со други. Каде го имало тој варваризам? Е, затоа ми иде да станам Бугарин! Ем,бенефиции во Европска Унија, ем, нема ваква омраза како кај нас. Ах, бре Аце! Да не мислиш дека ќе ти биде подобро ако земеш бугарски пасош! Да не станеш, навистина, Бугарин? Па, ти ќе си останеш тоа што си, Македонец. Не верувам дека во Бугарија би нашле работа. Ако е така, зошто, тогаш, Бугарите бегаат и самите во Европа и Америка, а? Не е тоа така лесно како што ти се чини тебе. Туку, нема поубаво од тоа да си во својата земја. Само да имавме некоја работа. А што видовме лошо во овие петнаесет години, видовме. Ама, лошо беше за сите. Само оние што си отидоа, како ти и твоите, Дина, вие се спасивте. Јас молчам. А и ми се чини дека Весна сака да ми каже, подобро молчи. Ти се спаси со тоа што уште многу пред катастрофата си замина на твојот сакан Запад. Седи си сега таму и остави не нас намира со нашите стравови и искушенија, кои ти, и без тоа, повеќе не ги разбираш. Треба да живееш овде за да можеш да ги разбереш, но, не еден или два месеци, туку постојано, како што живееме ние, без помисла кога и да е да си заминеш одовде. И сепак, сите во средбите со мене неминовно се потсетуваат на она мирно време во кое никој не можеше ниту да сонува за тоа какви стравотии нè чекаа во најблиската иднина. Знам, Дина, ти секогаш беше многу убаво облечена, се потсетува Весна. Ве гледав кај паркот кога одевте со твоите, во недела, на променади. Ние седевме на балконот. И ве гледавме. Ти беше многу убаво девојче. А и сега си многу убава. Да те прашам, мажена си таму? Не? Ама, сигурно, имаш некоја добра прилика, нели? Мајка ти беше многу убава жена, Дина. Секогаш, многу елегантна. Е, демек, жена на директор, додава шеретски Александар. Нему му ги давав моите реферати за лектирите, да ги препише. Се сети на тоа. Леле, како можеше, бе девојче, толку многу да читаш? Мене и да ме врзеа со синџири, пак, немаше да прочитам ниту една книга до крај. А ти стално доаѓаше со купишта книги во рацете. Тоа ти е, женски фантазии! Било и поминало, тоа ти е. До кога остануваш? Па, ајде, повели, дојди некој ден на кафе и муабет, за старите времиња. 
      Најмногу ги сакам средбите со ваквите едноставни луѓе. Тие се искрени. Не кријат ништо од нивната тешка состојба, но, затоа исто толку искрено ја изразуваат радоста што ме сретнале. Потешко е на случајните средби со интелектуалците, поранешните колеги од студии. Кај нив се чувствува некоја скриена амбивалентност. Јас не само што ги потсетувам на нивното минато. Јас со нив навистина постојано говорам за тоа минато. Не го знаев оној период од нивниот живот што се случуваше откако јас си заминав. Тие како да сакаа да ми речат дека токму тој дел од нивниот живот јас нема никогаш да го разберам. Јас не бев овде. Затоа не можам да знам како навистина било овде. А јас сум во потрага по нешто што нив одамна не ги интересира. Можеа да преживеат само ако го заборавеа најблиското минато. Освен тоа, се чини, дека на сите им е смачено да говорат за минатото. Овде, во последниве петнаесет години, зборовите историја и минато станаа највалканите нешта на светот, ми рече еден поранешен колега на татко ми што го сретнав уште првата недела на Зелено пазарче. За нив се водеа војни, се убиваа луѓе, се уништи сето она што во тоа минато од педесет години сите тие, поранешните граѓани на Југославија, го беа создале со многу мака и откажувања. Сето тоа го уништија самите тие. Само за неколку години. И тоа сè во име на некоја неостварена логика на минатото. Ми се чини, дека многу од оние што ги сретнав сакаат да го задржат во своето сеќавање само она, што ним им е потребно за секојдневието. Затоа ним им се смачува многу брзо од секакви разговори за минатото. Не се живее од минато, рече еден од колегите на татко ми. Поздрави го Дамјана, речи му, вака вели Дејан, колегата твој, заборави сè што било и не барај повеќе ништо овде. Кога веќе си замина, тогаш што ќе бара овде? Нека си седи мадро во Канада. Така да му речиш! Кај ваквите разговори јас, најчесто, молчам. Меѓутоа, имам постојано впечаток дека нив и не ги интересира многу она што се случило со мене. Тоа е како за нив мојот живот да престанал да постои во оној момент кога се изгубив од нивниот видик. Тие имаат само голема желба да ми ги кажат сите нивни разочарувања, страдања, загуби и очај. Секогаш, само многу очај. Не ми се излегува оваа вечер со никого. Гледам малку телевизија. Без посебен интерес. Ништо од она за што говорат вестите не ме интересира особено. Оти не го погодува мојот живот. Пред да ме фати поголема меланхолија, си легнав многу рано. Да спијам, да спијам долго и да заборавам сè. Да заборавам која сум, каде сум и што може да се случи со мене во иднина. 
      Петок. Уште рано одам на Бит пазар. Стојам пред тезгата на една продавница со овошје и зеленчук. Таму, во вид на малечки шарени пирамиди, се наредени зрелите жолти дуњи, зимските лубеници, црвените калинки. Од големите гајби поставени врз масите на тротоарот се шири миризмата на мушмулите. Неколку метри понатаму, на малечкиот плоштад, една стара жена на подвижно прастаро ќумбе пече костени и резанки од дуњи. Восхитена, веднаш купувам по една хартиена кесичка од секоја од горештите закуски. Резанки од дуњи во зима на топлата плоча од ќумбето печеше само прабаба ми Ангелина! Со нив ме засладуваше кога доаѓав кај неа во зима. Таа блага закуска не ја познаваат сите. Таа е знакот на едноставната чистота на скромниот живот на бегалците. Загризувам во топлата, киселкасто блага резанка и ми се растреперува душата од радост. И од малечка тага. Ненадејно го чувствувам здивот со кој во зима дишеше одајата на прабаба ми. Малку, само малку чувствувам предвкус на некоја позната миризма. Само таа веднаш исчезнува. Купувам како во некој ритуал. Или како да купувам состојки за да подготвам некој чудотворен пијалак, некое специјално јадење. Всушност, го купувам сето она на што ќе ме потсетат другите купувачи. Нивниот живот е неповреден, цел. Мојот е скршен, непостојан. Кога ќе го купев истото што го купила жената пред мене, ми се присторува дека сакам само да ја имитирам нормалноста на животот. Таа за мене е целосно изгубена, барем овде, си велам. Откако ги завршив покупките, седам на кафе во една слаткарница. Потоа, сакам да одам полека накај дома, низ чаршијата. Не ми се оди веднаш дома. Сакам да одам некаде, каде што ќе најдам нешто од она дома што го почувствував кога ја загризав резанката печена дуња. Се враќам назад. Одам на автобуската станица наспроти поранешната стоковна куќа, 26 јули. Се качувам на четириесет и петка, за населбата Ченто. Се симнувам кај бензинската пумпа, кај мотелот. Пред портата на Млинот Куманово. Камиони товарат вреќи со брашно. Прашувам еден маж за патот. Тој излезе од големиот, со калдрма поплочен двор. Како може да се пријде до оној дел зад училиштето Коце Металец? Крај насипот. Каде што минува пругата. Каде што порано беше егејската барака. Каква барака? Човекот ме погледна како да виде призрак. Ништо, реков. Простете. Ќе прашам некој друг. Или ќе се обидам да го најдам сама патот. Има малечка патека крај потпорниот ѕид на Млинот Куманово. Сè се распаѓа. Малечките куќарки, што ги знаев од детството, особено оние во дворот на млинот, се во тажна, целосно распадната состојба. Старост. Напуштеност. Излупени фасади. Покриви на куќи со искршени керамиди. Сиви, посивени ѕидови, со црни риги од течението на дождот од покривите. Мирис на влага и распаѓање се шири во воздухот. Навистина, денес е едно магливо, студено утро. Минувам крај ниските куќарки како што се смушнува крадец. Полека, тивко, да не бидам забележана. Зад завесите на прозорците се појавува нечија рака, половина лице, љубопитно око. Што бара оваа непозната жена овде? Каде заталкала од патот? Од левата страна на малечкото патче се наоѓа оградениот двор на училиштето Коце Металец. Изгледа дека е времето на големиот одмор. Сите ученици се надвор. Кога почнуваше големиот одмор? Во петнаесет до десет? Во десет и пол? Како можам да заборавам кога почнуваше големиот одмор? Минат живот. Исчезнат свет. Атлантида на моето детство. Преобразена во мојата Јустинијана. Не се сеќавам повеќе на поранешните најзначајни нешта. Како можам да заборавам кога почнуваше големиот одмор, си повторувам? Затоа, пак, се сеќавам на бизарни ситуации, на безначајни украси, слики од книги. И се разбира, секогаш на миризми. Миризми, миризми, во мојот ум, во моето срце, во мојот нос. Како да сум некое животинче, јас, секогаш, по минатото трагам со носот. Сè е собрано во миризмата. Треба само да се дојде на местото каде што ќе ја најдам вистинската миризма на ситуацијата или личноста. Така ќе го најдам и местото каде што беше егејската барака. Стигнав и до подножјето на насипот. Тука некаде треба да биде и бараката. Барем да најдам некој белег. Некое од дрвјата, засадени во големиот двор од моите баби, од дедо ми. Можеби стои пумпата за вода, во големиот двор, на која се миевме наутро со Нора. Таму каде што беше одајата на баба Ангелина сега лежи како некој џин тешкиот насип, висок неколку метри, колку што беше висока и бараката. Можеби е и повисок од неа. Сликите на моите баби ми прелетуваат низ воздухот како ластовици во пролет на синото небо. Може ли сè да е поштук? Може ли да нема никаква трага? Чии нозе и раце ја измазнија земјава до таа мера, за да не познаам ниту најмалечко камче од ѕидовите на бараката? Една широка дрвена табла е потпрена на оградата на училишниот двор. На неа стои, забрането паркирање. Три извичници. Ја ставам на подножјето на насипот. Претпоставувам. Тука некаде беше дворот. Мора да беше тука. Таму баба Ангелина во лето седеше со часови, на малечко столче. Ја спуштам крошната со купеното овошје крај мене. Ја вадам хартиената кеса со мушмулите. Големиот одмор завршил. Вревата се стиша. Спокој. Зад мене, насип висок и тежок. Легнат онаму, кај што спиев во сладок сон. Врз насипот минува пруга. Тишината ја расекува писок на воз. За миг. Над мојата глава татне воз. Боже, воз минува низ одајата на баба ми! Затоа не ги слушам во воздухот нејзините нежни миризми. Мушмулите се уште покисели кога се јадат во магливо утро и со тага во душата. Одајата на баба ми, сепак, дише низ миризмата на плодовите во крошната. Земјата мириса на исчезнат живот. Плодови во зима. Миризма на дуњи. Како помен и молитва за спокој на душата на баба Ангелина. Одајата се појавува пред мене. Таа е одаја од воздух. Преполн, тежок со слики на допири, без миризми. Спомени. Бели птици. Летаат секавично пред мене. Фрагменти на погледите на баба Ангелина летаат низ воздухот како пеперутки. Ја гледам. Сега е крај на есента. Ги реди врз високиот креденец недозреаните плодови на летото. Слатките љубовни поздрави на летото до скудното зимско доба. Зимата ги тера луѓето да го заборават летото, вели таа. Плодовите се љубовни писма. Од летото до зимата. Сладост на летото. Се топи во устата. Баба ми е, пак, крај мене. Качена е на малечко столче. Внимателно се редат плодовите врз стариот креденец. Таен ритуал. Редење плодови, редење желби. Ми вели, додека £ ги подавам зелените круши. На Запад, каде што живеев минатите години, нема зима-лето. Сè може да се купи во секое време. Ама, ништо во зимата не раскажува повеќе за магијата на летото. Ја нема сладоста на летото во зимата од одајата на прабаба ми. Јас сум роднина на егзотичните плодови на западно-европскитте тезги. И тие зрееле на Југот. Јас, пак, зреев, но не дозреав во европската Казабланка. Тие во топлите долини крај Нил или Јордан. А зимските лубеници, недозреаните дуњи и дињи, ситните круши, наредени од раката на баба ми врз креденецот, стануваа по долгото зреење во тишината на беловаросаната одаја благи како мед. Креденецот трепери како лист на пролетниот ветрец. Некој ја отворил неговата вратничка. Крилото на прочуениот креденец на баба ми. Купен на старо, од некој селанец во Поменово. Првото село во новиот свет. Првиот кров над глава за неа. Бегалката. Празнотија. Таа е почетокот на бегалскиот живот. Точките за храна и облекло не се за јадење. Тие ќе се дадат за креденец. Од темнокафен фурнир. Одамна го изгубил блесокот. Како и животот на бегалецот. Тенкиот лист на фурнирот се лупи како кората на стеблата. Мојата игра се лузните на фурнирот. Лузни од ситни рани. Дупчиња, трага на молец што риел низ дрвото. Креденецот има две големи крила. Без стакло. Празни рамки. Голите раце на креденецот. Каде заврши креденецот на баба Гина? Каде што завршуваат и сите непотребни нешта. Во визбите, во јамите на распаѓањето. Ама, има места каде што нештата не се распаѓаат. Во спомените. Еве го, пред мене, во голиов двор, и тој сведок за минатиот живот. А баба го купи, за во него да се спастри најдрагоценото. Тоа е брашното купено кај воденичарите, во блиските села. Чувано како очите, во чистотата на белото торбуле. Шиено нарака, од белата риза. Во неа го завила лебот од дома. За попат, за бегање. Таа во него и подоцна чуваше брашно. Која е главната вратничка, ја прашувам? Онаа, зад која е најдрагоценото. Тоа лежеше со години на најдолниот рафт од долапот. Завиено во иста бела риза. Тое е невестинското руво на баба Ангелина. Колку мудрост му треба на човека, за да не боли во душата кога се бега преку граница, само со ткаено торбуле под мишка? А во него, само невестинското руво и топла погача. Последната погача испечена во својот дом. Така се тргнува во бегство, кога се има мудроста на баба Ангелина. Оној што остава дом во војна, не ќе се врати назад. Треба да се понесе само најдрагоценото. Невестинското руво. Тоа не е бел фустан. Баба Ангелина се венчала во фустан од небесно сино кадифе. Невестинското руво е рувото за умирање. Затоа е најдрагоценото за мудрата жена. Во него таа сака да пристапи пред Христа. На небесата. Како што застанала крај маж си, пред олтарот, на венчавката, во црквата Св. Врачи, во Костур. 
      Целиот живот на баба Гина беше проникнат од верата. Тоа не го знаев тогаш. Тогаш верувавме во други нешта. Само во видливите. Сега ми се отворија очите за неа. Ја гледам. Таа чудесно го славеше Бога, најмногу во најтажните моменти во животот. Креденецот £ беше верен сопатник. Низ сите селидби. По земјотресот, сакавме да си заминеме во Канада. Не одам никаде без креденецот! Тоа значеше, таа не сака да оди никаде. Креденец, купен на старо, красота на одајата во бегалска барака. Спиеше на шарено волнено торбуле. Од него направи перница. На неа преспиваше преку ден. Волненото платно, црно со лилакови, розови и жолти риги, боцкаше на лицето. Сепак. Многу ја сакав таа прабабина перница. Единственото нешто од неа што сè уште го имам. Го влечкам насекаде по светот со мене. Кога станав студентка, баба Гина беше умрена. После, баба Агатија спиеше на тоа перниче. Ме болеше душата по допирот на баба Гина. Еден ден £ го побарав на баба Агатија перничето, да ми го даде. Ми го даде со благослов единствениот спомен од мајка си. Перничето минува со мене преку сите граници на светот. Знам, што ќе речете. Ефтина сентименталност. Не ми пречи. Речете, што сакате. Вашите зборови не допираат до оваа одаја на спокојот и простата мудрост. Вие имате постари, подрагоцени нешта од оној креденец. Вие не сте бегалец. Вие имате стари албуми на предците. Јас, пак, немам ништо за моите предци. Го имам само споменот во мене. И миризмите на одајата на баба Ангелина. И нејзиниот верен другар, креденецот. Кога бев дете тој оживеа. Ми ја отвори својата душа. Му ги знаев најразличните гласови. Тие зависеа од раката што ги допираше неговите криловиди вратнички. Онака, стар, размрдан и нестабилен, тој постојано крцкаше и мрмореше. Дури и кога некој ќе згазнеше на некоја штица од подот на другиот крај на одајата. А и штиците на подот беа трошни, стари. Заржуваше како пес кога нечии раце ќе го заграбеа насилнички. Без дикат. Од милина, издивнуваше слатко под допирот на лесната рака на баба Гина. Утробата му мирисаше на маслиново масло и сирење. Во него другите чувале влажни намирници. Нивниот сок беше влегол длабоко во порите на дрвото. Се родив откако моите родители се преселија во новиот стан. Во егејските згради. За заслужните борци. Зарем прабаба ми Ангелина не беше заслужна? Татко ми не љубеше такви прашања. Дина, за такви нешта не се прашува! Запамети! А тие, егејските згради, сега изгледаат стравотно. Фасадите се сиви и распукнати. Становите се празни или се издаваат на студенти. Тогаш, во шеесетите, тие згради биле симболот на напредокот. Не ги сакав којзнае колку. Ја сакав само близината на реката. На градскиот парк. Животот во бегалското гето, на крајот на градот, го запознав само во летните месеци. Ама, сепак, знам. Моето срце беше овде. Јас сум дете од светот на крајот на градот. Најубав беше летниот распуст само кога останував овде, кај бабите. Само миризмата на одајата на баба Гина за мене е дома. Миризма. Сладок збор на прабаба ми. Во него живее рапавоста на нејзината дланка. Топлината на нејзиниот поглед. И нејзината тајна на животот. Ми се присторува дека таа миризма на дома провева и сега во воздухот. Знам дека не е истата. Не е онаа од нејзината одаја. Тоа е само обичниот мирис на плодовите во крошната, на земјата, крај мене. Тоа ме направи уште помеланхолична. Во автобусот, две девојчиња ме потсетија на мене, кога со баба ми одев со истиов автобус на Бит пазар. Стар човек, седнат до нив, чита весник. Изгледа е дедо им. Ви велам, треба да внимавате каде отиде, им довикнува. Еве, овде пишува дека секоја вечер само во Ченто се испукувале пет илјади куршуми! Кој пука, се прашувам? Велат, деца, одговара постарото девојче. Си играле со пиштоли и пушки. Ноќе, прашува сестричката? Другата крева раменици. Така велат, навистина, деца пукале. Девојчето го вели тоа со израз на лицето, како да говори за настаните во некоја далечна, непозната земја. Сказна. Мојата Казабланка. Другото девојче гледа низ прозорецот. Дедо, слушаш, ти-ду-ди-ду! Пак завиваат сирените на брза помош! Стално ги слушам кога се возам со овој автобус! Некој е застрелан! Од деца, вели постарото девојче. Ме гледа. Погледот £ е празен. Долго ме набљудува. Знае ли дека јас сум избегала толку далеку од оваа сказна затоа што татко ми никогаш повеќе не сакаше да чуе ваков разговор на децата во мојата Казабланка? 
      Се симнувам од автобусот пред аптеката, наспроти зградата на МАНУ. Одам кон ширинката, кон онаа порано со грмушки, висока трева, трње и секаков смет прекриена ледина, крај меѓуградската автобуска станица. Каде се автобусите, ја прашуваам жената минувачка. Онаму, кај новата железничка станица. Ги преместија. Поради црквата. Оваа што се гради на местото на старата, Богородица Троерачица. Просторот во кој се гради црквата е ограден со висока дрвена и метална ограда. Зад градилиштето е малечка црквичка во дрвена куќарка. Не можам да се сетам дека сум била во неа пред да си заминеме одовде. Сигурно била изградена дури подоцна. Во дворот на црквичката стои една група луѓе, стуткани, заради студот, еден до друг. Зборуваат за снегот, за столетниот снег. Влегувам во црквата, а кај старичката во црнина, забрадена со волнена, црна шамија, која седи зад масичката на која во една голема дрвена кутија со малечки прегради лежат различни по дебелина свеќи, купувам три, од оние средно големите. Се прекрстувам трипати, се поклонувам и ги целивам иконите. Ги палам свеќите од пламенот на свеќите што горат во свеќникот, надвор, пред вратата на црквичето. За баба Ангелина. Се враќам во црквата. Пристапувам кон иконостасот. Стојам. Минути на молчалива молитва. Средовечна жена стои во молитва пред иконата на Богородица. Има солзи во очите. И јас. Не ги криеме една од друга. Во светиов простор солзите се благодат. Влегува млад свештеник. Лесен поклон. Ние, возвраќаме. Жената приоѓа до него. Го ословува срамежливо. Стојам пред иконостасот. Свештеникот и жената се во тивок разговор. Шепот, како лесен жубор. Мирис на темјан и восок. Благо чувство на бескраен спокој. Милина. Ја чувствувам баба Агатија, до мене е. На Велигденската литургија сме. Рано наутро. Велика сабота. Миризма на расцутените јорговани. Велигден, значи мирис на јорговани, велам. Не синко, Највеликиот ден, Новиот ден, Осмиот ден, Ден Господов. Сè е низа од бисери кога зборува баба Агатија. Таа во споменот е во сликата на црквата. Остатокот на денот го поминувам со читање. Книгите се за мене многу приватни предмети. Сакам да ги преобразам во дел од мојот свет. Сега, пак, откако живеам во Западна Европа, без трајна адреса, среќна сум ако во близината имам некоја голема библиотека. Откако сум постојан стипендист купувам уште поретко книги. Тоа најмногу ме боли во мојот номадски живот. Ги сакам книгите со речиси сетилно задоволство. Сакам да ги имам на дофат, особено, љубените книги. Само што кога некој живее како што живеам јас во изминативе години, тогаш, тој мора да внимава на тоа, при секоја нова селидба во друга земја да нема многу товар. Во зимава, во Скопје, купувам книги како да сум во некоја конзумирачка треска. Освен тоа, за да ја држам под контрола мојата меланхолија, почнав, завиткана во дебелиот мантил, да ги читам на балконот книгите од мојата библиотека, особено руските автори. Една ноќ ме раздени со расказите на Чехов. Другата ноќ ја читав неговата Вишнова градина. Деновите ми минуваат без драматичност. Да бидам овде, станува полека нормалност. Не знам кога ќе се вратам во Фиренца. Не можам да правам подолгорочни планови. Тоа ме вознемирува. Освен читањето и талкањето низ градот, ништо друго не ми поаѓа од рака. Се чувствувам како во кафез. Ако бев уверена дека во последните години многу добро знаев што сакам и каде сакам да живеам и работам, сега сето тоа ми се присторува далечно, несигурно. Не знам повеќе што да правам. Уште помалку знам каде припаѓам. Сите овде знаат кои се, каде се и каде сакаат да останат. Знаат што сакаат и оние кои сакаат по секоја цена да си заминат од Македонија. Јас не знам повеќе ништо. Не знам што да правам со времето. Со мислите. Со чувствата. Згора на тоа, јас сум чуварка на празниот стан. Мојата меланхолична нота ликува во мене. Туѓост и само туѓост! Ова е мојот свет? Можеби некогаш бил мојот свет. Ама, не повеќе. Не ваков каков што е сега. Мојот свет е во Фиренца. Само заради паранојата на мајка ми јас не знам кога ќе се вратам таму. Се јавувам, пак, кај тетка Рада, во Бугарија. Прв пат £ се јавив уште во првите денови во Скопје. Морав да знам што ме очекува. Тогаш таа рече, со најголема сигурност ќе се вратела по една недела. Можеби и порано. Ама, најсигурно по една недела. Да не сум се грижела. Таа ќе си ја преземела грижата. Сега, пак, ме уверува дека, навистина, сакала да се врати уште пред една недела, како што ми ветила кога стигнав овде, на почетокот на ноември. Меѓутоа, лекарите £ рекле дека коленото сè уште не било доволно навикнато на таков товар, каков што би имала ако тргне на патување. Значи, да сум имала трпение, уште недела, две, немало да биде подолго. Да сум си се одморела дома, да сум си се видела со пријателите. Излегуваш ли, Дина? Немој да седиш само дома и да читаш, како што правеше кога беше во гимназија! Две недели! Уште две недели! Ме фати страв дека би можела да имам проблеми со туристичката виза за престој во Италија. Визата ми истекува на крајот на декември. Ако си заминам по една недела, не ќе имам проблеми. Визата ќе ја продолжам таму, во Фиренца. Ако си одам по две недели, тогаш ќе морам да ја продолжам овде, во италијанската амбасада. 
      Деновите, особено попладнето и во самракот, и понатаму ми минуваат со талкање по улиците. Понесена од мирисите на зимскиот јужен самрак и од ненадејните сеќавања на старите времиња, минувам по познатите места како да сум во непознат град. На европскиот Запад ми недостига токму овој воздух на Југот што ги допира и опива сите сетила. Него го наоѓам само уште во Италија и тоа не толку во Фиренца, колку во Рим. Сигурно е само стилско претерување на неискусен писател, само што мене, навистина, понекогаш, ми се присторува дека во Западна Европа дури и мирисите мораат да бидат цивилизирани. Тие како секогаш да се јасно определени. Ама, можеби, навистина само така ми се присторува заради тамошната организација на целиот живот. Тој почива врз многу прагматични принципи. Во Македонија, пак, отсекогаш беше царството на парадоксот. Бидејќи овде отсекогаш во склад и хармонија опстојуваат оние контрасти, кои на друго место во светот би биле непомирливи. А така, навистина, беше долго време, сè дури не се распадна ботаничкиот стакленик Југославија. Така беше сè додека не дојдоа стравотните војни. Некои овде, деновиве, ми велат, и сè додека западниот свет не поитал да £ помогне на малечкава земја. Тој, бездруго, од најблагородни причини се обидува овде да ја воведе неговата прагматична логика на поредокот. Но, факт е, велат, дека од тој миг овде и најбезначајните нешта, кои за некои други народи едноставно мораат да бидат јасни, за да може да функционира секојдневието, станале збркани. Никако не можело да се постигне согласност за најмалечките работи. Тоа не важело само за политичките проблеми. Македонија била преобразена во кафкијанска приказна за една современа казнена колонија. Моите пријатели се најчесто луѓе од уметничкиот сој. Затоа нивните описи се секогаш литерарни, а бездруго, и многу драматични. За уметниците сите нешта се необични. Само што ми се чини дека во оваа зима сите Македонци станале уметници. Сите говорат во параболи и метафори. 
      Така е и со снегот. Тој не е ништо чудно за зимата. Да, се разбира, тоа е така насекаде и во секоја нормална земја. Само што во Македонија одамна ништо не е онака како што е во другите земји. Не зачудува зошто и снегот во оваа зима не е како оној во останатиот дел на Европа. Снегот во мојата земја е несекојдневен не само по неговата маса и тежина. И неговото дејство е необично. Нема да претерам ако речам дека тоа е мистериозно. Најмногу би одговарало да се рече дека е конспиративно. Но не го употребувам тој епитет, оти, навистина, не ги сакам приказните за историските завери. Иако, тие кај нас дома беа отсекогаш и се, сè уште, многу омилени. Тие веројатно се омилени кај сите бегалци и во сите дијаспори. Татко ми е најголемиот поклоник на теориите на историските завери. Тој е сè уште уверен дека социјализмот пропаднал како дело на заверата од Запад. Можеби отаде потекнува и мојата одбивност кон нив. Јас никогаш не верував во она во што сите беа уверени. Особено најмалку во она во што веруваа моите родители. Скептикот, скриениот двојник во мене, веќе одамна ми ги разрушува сите илузии. Само што овојпат сè е поинаку. Да не го бев видела тоа со свои очи, не ќе верував дека имало и таков снег. Ама, нели, има многу нешта под небескиот свод за кои ние не знаеме ништо. Така е и со овој чуден снег што го очекуваат сите. Човек, додуша, може да го разбере тоа, доколку се беше случило пред илјадници години, во леденото доба, во некоја си Јура или Креда. Ама, кога такво нешто атавистичко како столетниот снег ќе се случи токму на почетокот на најмодерниот век, на крајот на четвртата година од новиот милениум, тогаш зад необјаснивата природна појава дури и најмирољубивиот човек, каков што отсекогаш и со сите сили се трудам да бидам, мора да препознае некоја стратешка тајна намера. Нели реков веќе неколкупати, дека мојата земјичка е многу малечка, речиси невидлива. Тоа го повторувам за да биде сосем јасно за која Македонија се работи, оти во последно време навистина има збрка. Особено во мрежата на интернетот. Не само околу името, правописот на кој тоа име се пишува или ќе се пишува во иднина. Туку и околу тоа кој за која Македонија говори. За поранешната, за новата, за својата, за туѓата, за соседната, за возможната, за горната или долната, северната, или јужната, источната или западната, онаа на сонцето со шеснаесеткаратни или со дванаесткаратни зраци. Па дури и за виртуелната, како онаа мојата Казабланка. Кутрата земја што ненадејно ќе ја погоди тој столетен снег е толку малечка и невидлива за другите, што нејзе и една најобична густа политичка магла, која во други држави е банално секојдневие, понекогаш £ нанесува судбински, да, навистина ненадоместливи загуби на територијата. И за најобичниот снег, значи, воопшто не е тешко да ја затрупа дотаму, што таа, навистина, да исчезне од видикот. А што да кажеме за таков снег на столетието, што не се паметел во генерации. Ете, значи, сакала, не сакала, дури и јас, поклоникот на рационалната, комуникативно умската Европа, многу брзо овде почнувам да одам по улиците со истиот замислен, бавен чекор и со истото набрано чело од размислување за опасноста од снегот, како сите мои сонародници. 
      Доцна попладне. Бев на мојот факултет, на кој порано студирав. Еден добар пријател од студиските денови, Драган Јованов, по потекло од Охрид, сега таму работи како доцент по романистика. Го сретнав деновиве. Сосем случајно, пред рибарницата на Бит Пазар. Смешно беше. Тој во рацете држеше преполни торби. Вечерта имале домашна слава и роденден на едното дете. Додека разговаравме, околу нас се вртеа три улични кучиња кои ја беа намирисале рибата. За да го избегне нивното душкање, тој постојано се вртеше во круг, а и јас со него. Одвреме-навреме, ќе замавнеше со ногата, за да го исплаши песот што се беше приближил. Разговарав со него и сето време се плашев, при еден таков фудбалски замав, да не изгуби рамнотежа и да не падне. Ме покани на едно предавање и, ете, сега се враќам оттаму. По предавањето седевме долго во неговиот кабинет. Повеќе тој расправаше, јас слушав. Размислуваше дали би било подобро да ја напушти универзитетската кариера и, заедно со жена си и со неколку други колеги, романисти и англисти, да отвори приватен колеџ, а ако за почетокот нашол некоја странска фондациија или проект на Европската Унија, дури и приватен филолошки факултет. Мене сето тоа ми изгледа многу мегаломански. Тој тоа веројатно го почувствува, па директно ме праша, дали идејата ми се чини многу смела и неостварлива. Го ценел моето долгогодишно искуство во Западна Европа. Ете, од овој миг се плашев, си реков, сега Драган очекува јас да му разработам елаборат, онака како што тоа сум го правела за некој си прочуен институт за италијански јазик во Фиренца. Тој постојано ме прашува дали сум во Фиренца на Европскиот универзитет. Не, изустив шкрто. Не знаев што мисли со тоа, дали таму студирам или дали таму предавам? Ме праша, патем, ако ја остварел својата идеја за приватен универзитет, дали сум имала намера да се вратам во Македонија? Дали би можела да си замислам да предавам кај него, на неговиот иден приватен факултет и тоа италијански. Јас не знаев што да му одговорам и само реков, знаеш, таму имам сега неколку важни, долгорочни проекти. Какви проекти! Тоа е мојот мамутски роман, односно, мамутски верзии на еден ист роман. Ме фати страв од помислата дека би можела да почнам, пак, да сонувам за враќање некаде. Јас сакам да сонувам само за заминување во нови земји. Сепак, си разменивме и-мејл адреси и рековме да бидеме почесто во контакт. Оваа зима во Скопје се одлучив да ја ползувам секоја можност да ги изодам повторно старите патишта. Одам по истите патеки по кои одев како дете. Истражувам, при тоа, дали на скришнитте места останало нешто од она што тогаш го криевме со Александра. За волја на вистината, не најдов ниту едно од моите скришни места. Или местата многу се беа измениле или мене ми се измешале спомените в глава. Фикција и реалност, тоа е проблемот на поетите. Така и ова попладне отидов на факултетот пешки, одејќи низ Трговскиот центар, потоа крај Вардар, по кејот, до кај Гранд Хотел, порано, сега Холидеј Ин, преку мостот. На враќање одам по истиот пат. На големата крстосница наспроти универзитетот и зданието на Општинскиот суд, повторно не функционираат семафорите. Стојам долго на тротоарот. Некоја многу млада полицајка стои на средината на крстопатот и со писокот на свирчето го распоредува сообраќајот. Кога ќе минат крај полицајката, возачите нервозно £ извикуваат секакви пцости, како таа да не е живо суштество, туку замена за расипаниот апарат, па очигледно сметаат дека таа морала да го истрпи и нивниот гнев заради слабостите на техниката. Крај мене застанува некој старец, очигледно селанец, со вреќа на грбот. Тој веднаш ја спушта на земја, за да земе здив. А тоа го чини токму во мигот кога енергичната полицајка запиштува со свирчето и мавта со раката во нашиот правец, давајќи ни знак дека сега ние треба да ја преминеме улицата. Кутриот старец во тој миг многу збунето се обидува да ја крене вреќата. Густиот и хектичен градски сообраќај очигледно го плаши. Сигурно цел ден бил на пазарот, на некоја од тезгите. Ама, сепак, изгледа дека не успеал да го продаде сето она што го донел в град, си мислам. Тој малку несмасно замавнува со вреќата. Таа, наместо на неговиот грб, летнува врз колодворот. Рој јаболка се растркалуваат врз асфалтот. Младата полицајка свири со свирчето во стакато, непрекинато и остро. Од тоа старецот уште повеќе се збркува. Тој не знае како да ја крене вреќата. Возачот од автомобилот, пред кој се беа истркалале јаболката, излегува од автомобилот. Ги собира расштрканите плодови. Јас молкум го чинам истото. Старецот постојано се извинува и ни благодари, старомодно благословува за помошта. Потем, возачот ја крева вреќата и ја поставува на грбот на преморениот старец, а овој, следејќи ме, брзо ја минува улицата. Јас се вртам кон натовареното, подгрбавено старче. Ме фаќа некако жал за него. Инстинктивно се обидувам да му го олеснам товарот, барем со тоа што, одејќи еден чекор зад него, со едната рака ја придржувам вреќата. Младата полицајка за миг престанува да пискоти со свирчето. Тоа, залепено на нејзината долна усна, виси од устата небаре е цуцла. Таа внимателно нè гледа. Глетката за неа е несомнено чудна. Верувам дека мојата облека е во целосен контраст со онаа на старчето. Тоа е мојата слабост, јас секогаш се трудам да изгледам естетски беспрекорно. Кај старецот не е престарен само физичкиот изглед. Изветвеноста, истрошеноста на неговата облека говори за минливоста и трошноста на сè, како на нештата, така и на луѓето. Додека одам крај селанецот, мислам на тоа колку неговиот изглед ми е истовремено и туѓ и познат. Тој ми е туѓ кога ќе го споредам со изгледот на старите луѓе на Запад. Тие, впрочем, како и јас самата и сите жители на богатите општества, чинат сè за да не стареат, да не ја прифатат староста. Но изгледот на старецот ми е познат од светот што порано беше мој, овој овде. Дали не би било поучтиво да го прашам што правел цел ден во градов, си помислив? Подобро да не се вплеткувам во премногу близок разговор, си одрекувам во истиот миг. Па јас сум тука само привремено! И тоа само со строго определена задача на престојот, а никако не и за да останам да живеам овде. Навистина, во вакви ситуации не знам што е подобро - да започнам љубезен разговор со непознатиот минувач или исто толку учтиво, но, сепак, нељубезно, да молчам и да не покажам поголем интерес. Ама, пак, старецот самиот постојано мрмори нешто за себе. Тивко и речиси нечујно се жали заради сиромаштијата. Оти, ете, цел ден го минал на пазарот. Притоа, не успеал да продаде ниту половина од она што го понел со себе. Сега морал сè уште тешкава вреќа да ја влечка назад. Така сега тој одговори на прашањата кои јас воопшто не ги изговорив. Во тој миг ми стана јасно колку едноставно и простодушно е старчето. Јас, пак, си се присторувам себе си толку неприродна и заплеткана во сопствените огради. Не живеел во градот, вели. Тој бил од блиските села. Сега до дома морал да патува со автобус, уште еден цел час. Во никое време ќе стигнел. Ама, што да се прави, од нешто морало да се живее. Туку барем да стигнел дома пред снегот. Оти, јасно било, ќе не фател снегот. Овојпат немало бегање од столетниот снег. И тоа можеби уште до изутрина. Јас молчам на сето тоа. Одговарам само одвреме-навреме со едно отсутно, но, учтиво, да, да. Реков веќе, не сакам да бидам вовлечена во разговорот. Не сакам да раскажувам ништо за себе. Дури и на потполно непознат човек што нема да го видам никогаш повеќе. Не сакам да му кажам дека потекнувам одовде, дека тоа е мојата татковина како и неговата, дека ние сме едно. Не сакам да му откријам дека повеќе не живеам овде. Не сакам да знам колку за ваквите луѓе како старчево е тежок овдешниот нов живот. Како да имам чувство на вина, што не сум тука кога на сите други им е најтешко. Само што тоа не е моја вина. Јас не сакав да заминам. Нека го прашаат татко ми зошто сите талкаме низ светот. Јас сама, тие двајцата од стан на стан, од роднина до роднина, во вечна посета која, всушност, е егзил, ама тие не сакаат да го сфатат тоа. Само што тоа се работи што ме допираат само мене и моето семејство. Затоа, понекогаш, на таксистите им расправам работи што ги читам во овдешните весници. Така, можеше да се случи во живиот разговор со таксистот дури и да се воспалам заради овдешните политичари. Иако тие мене ниту малку не ме засегаат. Што ми е грижа за тоа кој овде ќе победел на идните избори? Тоа одамна не ме интересира ниту на Западот. А, пак, таксистите во Македонија и без тоа си говорат во вечен монолог. Ма сите се исти, криминалци и паразити, тие мене ќе ми кажуваат што е политика, а не прочитале ниту една книга за политика, ајде, Ви се молам. Тоа е еден од рефрените што го запаметив. Таксистите овде не се обични луѓе. Тие се образовани, култивирани, академски граѓани, дипломирани социолози, философи, политиколози со завршени постдипломски студии, социјални работници, историчари. Има и понекој инжинер чија фирма банкротирала. Еден таков ме возеше еден ден кога во земјата беше слетал некој голем странски политичар, нешто многу важно, како Буш или онаа Кондолиза Рајс, не се сеќавам точно. Тогаш, сиот сообраќај во Скопје беше блокиран со часови. За собраќајот беа затворени неколку улици во радиус од еден километар, барем така рече таксистот, додека ме возеше по најзаобиколните булевари во предградието, околу зградата на собранието. Тој за сето време се лутеше само на политичарите и протоколот на земјата, кои биле најнеспособните во светот, оти ним никогаш не можело да им текне дека таквите како Буш со радост би слетале врз зградата на собранието со воен хеликоптер, па да не ги види жива душа. А камо ли да мора да се стопира сиот собраќај за тој да можел да биде внесен во срцето на градот во свечена поворка од темни лимузини. Но, покривите на зградите биле преполни со специјалци, снајперисти и набљудувачи. Заради бомбашите, знаете, извика таксистот. Навистина, во последните месеци сè почесто во околните села можеле да се забележат неидентификувани објекти што паѓале од небото, известуваа медиумите, па затоа им се препорачуваше на граѓаните да ги избегнуваат прошетките во природата и шумите. Само што откако престојувам овде сè почесто се говори и за експлозии на подметнати бомби во кошниците за отпадок, под паркираните автомобили, во парковите и алеите на булеварите, во дворовите на судовите, а пред кусо време дури и во близината на станот на моите, недалеку од зградата на собранието, каде, само половина час подоцна, требаше да мине автомобилот на претседателот на републиката. Тој ден јас навистина чекав сè до доцна во ноќта за да можам да пријдам до дома, затоа што егејските згради се наоѓаат некои стотина метри зад зградата на собранието. Сега, засега, никој не знаеше ниту какво беше потеклото на неидентификуваните објекти паднати од небото во околниите шуми и села, како што не се знаеше кој беше подметнувачот на бомбите. Кога го споменав тој аспект, таксистот, машинскиот инжинер без вработување, веднаш, дополни. Ете, добро што го споменавте тоа значајно прашање. Во другите, во цивилизираните земји на Запад, дури и подметнувачите на бомби се култивирани и комуникативни, па тие, се разбира, веднаш испраќаат писмо до сите медиуми и кажуваат кои се, од каде се и што им треба да си постигнат со бомбиштата. Овде никој не знае ништо, не сум видел, не сум чул, не разбирам македонски, ќе ти речат, па ти оди, справи се со невидлив и некомуникативен непријател. Само што најлошите за таксистов беа, очигледно, сите оние од провинција, кои по секоја цена сакале да дојдат во големиов град, кој станувал сè поголем, а внатрешноста на земјата сè попразна. Па, што мора сите да живеат во големиов град! Еве, јас сум староседелец, со генерации Скопјанец, а немам куќа во центарот на градот, туку во една приградска населба. Имаше и своја урбанистичка визија за конечно решавање на отежната комуникација во сè поголемиот главен град. Мислеше дека било добро да се изградат болници и други услужни установи, како судови, административни зданија, библиотеки за луѓето од провинција во предгардието, за тие да не мораат, при секој лекарски преглед, да се пробиваат сè до центарот и така да го оптоваруваат и онака хаотичниот сообраќај. Јас, напати, кога не бев во теснец со времето, со задоволство ги слушав ваквите приказни за визиите и за кулите од облаци за кои моите сонародници отсекогаш имаа голема дарба. Ваквите примероци, со многу разработени урбанистички теориии, навистина беа многу ретки меѓу таксистите. Најчести беа претставниците на духовните науки, значи, така да се рече, се работеше за моите колеги. Не беше чудо. Тие, како, впрочем, и јас самата беа остатоци од восхитот за духовните науки, кој владееше во сите пори на општеството на југословенскиот стакленик. Тогаш, малкумина сакаа да студираат некакви приземни, прозаични, материјалистички науки. Ако некој имаше особена дарба, беше навистина штета да не се посвети на усовршувањето на сферата на духот. Тие, колегите од духовните науки, обично, по некоја минута од неврзаниот разговор ме прашуваа каде работам, како веднаш да се препознаваше дека сум остаток од сферата на духот. Тоа некако ме изненадуваше и нервираше. Кога човек ќе каже дека живее во странство, првата работа за која прашува таксистот, е колку ви е висока платата, таму на Запад. Тие таму знаат што е квалитет! Сигурно добро плаќаат. Запад си е Запад! Се разбира, тоа интимно прашање за нив не е ништо страшно или навредливо, оти тоа овде е најнормалниот обичај. Само што јас веќе се имав навикнато на анонимноста и светоста на приватната сфера за западните Европејци. Забележувам во колку нешта јас веќе бев длабоко западноевропски обликувана. Старите пријатели ми се смеат заради тоа, но што да се прави, тоа е цената на животот во странство. Затоа, не знаев што да одговорам на директното прашање на таксистот. Не сакав да му кажам дека живеам на Запад. Бидејќи тој, тогаш, веднаш ќе ме праша, дали е лесно да се добие гарантно писмо за посета на таа земја, па, потоа, да се остане таму засекогаш, да се фрли камен зад себе, да се напушти бедниот живот во Македонија. Па дури и таму да возеле такси и никогаш да не добиеле работа соодветна на нивната диплома, тоа немало да им пречи. Оти, оние што биле на Запад им раскажувале дека таму и таксистите живееле како грофови. Се чинеше дека сите тие сонуваа да си заминат. Затоа не кажував многу за себе. Само понекогаш, кога директно ќе бев запрашана, ќе кажев некоја измислица што ќе ми паднеше во мигот на ум. Тогаш си заличувам на артистка. Така и сега. Го слушам старчето и се прашувам што ли му е тоа со столетниот снег. А тој, како да ги прочита моите мисли, продолжува да мрмори за себе. Кога овде ќе падне столетниот снег, никој повеќе не знае кога тој ќе си замине и што ќе остане од земјата кога ќе го снема. Велат, тој бил некој чуден снег, во истовреме горешт и студен. Не се топел како обичниот снег, туку онаму каде што тој подолго време лежел се топела земјата под него. И се губела, како да пропаѓала в земја. Под тој длабок снег и студ изчезнувала и земјата. Таа се топела парче по парче, преминувала кај другите, кај комшиските држави, кажуваа нашите стари. Јас го викам тоа столетен снег, како што го викаше и татко ми и дедо ми, Илинденецот Митре. Кажи како сакаш, ама едно е верно, по таков снег на векот ништо во Македонија не е повеќе како порано. Ете го, пак е тука и новиов столетен снег. Којзнае колку долго ќе остане, година, две, три или дури и повеќе. Којзнае. А другине, оние учените во светот, тој снег, пак, велат, на времето, пред еден век, го викале Балкански војни, граѓански војни и какви ли не чуда. Ти ми се чиниш грамотна, еми, и ти може ќе го наречиш тоа со некој странски збор. Старецот ме гледа под око, со блага насмевка. Забележувам дека има само неколку заба на горната вилица. Да е со мене Аделина, таа ќе се згрозеше, а првото прашање ќе беше, зошто стариов не оди на забар. Таа не разбира дека за старчето тоа е последната грижа. Тој нема пари за позначајни нешта од паднатите заби. Ме фаќа мачнина додека мислам на тоа. Сфаќам, дека дури ни во мислите не е лесно да се посредува меѓу светот таму и овде. Старчето чека на мојот одговор. Сега веќе нема војни, дедо, му велам самоуверено. Сега има само кризи и конфликти. Има воени интервенции за зачувување на мирот. Тие не се за освојување на земји и територии, како што било порано. Ништо не е повеќе како порано, дедо. Ах, кажи како сакаш. Ама тоа ти е едно и исто. Јас ти велам, столетен снег, упорно тврди дедото. Тој застанува за миг и ја спушта вреќата на земја. Де, потфати малку на крајот на вреќава. Да ми олесниш малку, ми вели многу милодушно. Тоа ме засрамува. Мене ми беше непријатно што воопшто се вплеткав во разговор со него. А тој кутриот чекал да му помогнам. Не дека не сакав да му помогнам. Сето време дури чекорев крај него се чудев како ли ја носи тешката вреќа на грб. Многу повеќе се колебав дали нема да го повредам ако му понудам помош. Ми се смачува од мојата затвореност во мојот сопствен свет. Потем, енергично го фаќам едниот крај на вреќата, а старчето другиот и така одиме кон приградската автобуска станица крај реката. Старчето пак промрморува нешто за снегот. 
      Ма, не разбира ли човеков што му велам? Што ли говори постојано за тој негов снег и некое си столетие? До кога овде луѓево ќе архаизираат сè и сешто? Го гледам помалку презриво својот случаен сопатник, кому во мигов му помагам да го носи тешкиот товар. И што имам јас со сево ова овде? Единственото заедничко со овој човек е само фактот што и јас сум се родила овде пред триесет и шест години. И тоа е сè. А што е тоа? Па тоа е безначаен факт и празна статистика. Чисти бројки, ништо друго. Важна е личната определба. Важна е самосвеста на една личност. А мојата самосвесна определба отсекогаш беше Европа. Отсекогаш ме фаќаше гроза од оваа балканска митологија. А како и да не му се смачи на човека од сиов овој хаос и заостанатост? Овде сè уште владее Средниот век и мракот. Море каков Среден век! Тој бил посветол од ова овде. Ова е старокамено доба. Ова е препотопска слика за светот! Откаде инаку би се раѓале ваквиве приказни, ова суеверие и митологија за столетни снегови? А јас, пак, се чудам зошто овде не допира европската цивилизација? Се чудам зошто овде никој повеќе не го чита Гете, а за Кафка и Пруст и да не зборуваме. Е, па, еве ми го доказот. Митологија! Се уште само чиста митологија. Магија и суеверие! Кога ли луѓево овде ќе престанат со таа балканска митологија? Можеби имаат право оние што велат дека ова нам ни се случувало само затоа што ние никогаш не сме имале ренесанса и хуманизам, просветителство и рационализам како другите европски народи, си говорам во себе. Сè ќе беше поинаку доколку и ние имавме некој македонски Кант во осумнаесеттиот век. Или барем да имавме некоја малечка балканска копија на Хегел или Гете во деветнаесеттиот. Тогаш, бездруго, полесно ќе разберевме што е духот на граѓанското општество. Немаше сè уште да талкаме во европската предисторија. Ама, тоа ти е, во времето на Кант овде царувало турското ропство. Така барем ни велеа во училиштето во Југославија. Сите добро ја имавме научено лекцијата по историја: дека овде за сите лоши нешта е виновно Турското ропство и архаичниот Ориент, а за убавите нешта секогаш требало да му се благодари на модерниот, еманципиран европски Запад. Колку ми беше смачено во последниве десет години од сите тие наследени балкански слики за Исток и Запад, за добро и лошо, за напредно и заостанато, за лево и десно, за горе и долу. Јас не прифаќам повеќе ништо од тие закостенети, прастари слики. И без тоа имам своја ментална историографија и фактографија. Таа повеќе нема никаква врска ниту со моето вистинско потекло, ниту со мојата банална реалност. Јас живеам над сите географски одредници. Ајде, оди ми со здравје, ми вели старчето кога го поминавме мостот. Тој оди надесно, крај високата зграда на банката, во правец на Железничката станица. Јас бев толку завдадена во своите размислувања, што бев заборавила дека старчето сè уште оди крај мене. Ах, да, благодарам. Оди кон постојките на меѓуградските автобуси. Стигнете си и вие добро дома, му довикнувам, а тој не се врти, само ја крева раката. Одеднаш во мене како да пукна некој обрач што ме стегаше во душата. Што ми е гајле за неговите маки и сиромаштија? Тоа не ме ослободи, туку многу повеќе ме изнервира. Сакам да бидам сама. Сакам да мислам на она што е за мене значајно. Секој е одговорен само за својата лична судбина. Не може да го спасувам сиот свет, па, јас не сум Мајка Тереза или Јованка Орлеанка на Казабланка. 
      Кај мостот одам по скалите до долу, до реката, крај водата која гласно, силно бучи. Седам на една клупа и долго гледам во брзиот воден тек. Потоа, кон дома. Кај Камениот мост напати застанувам и се огледувам околу себе. Откако сум дојдена, постојано се обидувам при вакви прошетки да се сетам кога последен пат, пред повеќе од десетина години, сум била во тој дел на градот, кој тогаш бил со мене, па дури и за што сме разговарале. Моето однесување не им се присторува чудно на минувачите. Тие и самите постојано застануваат и го насочуваат погледот кон небото. Ама, навистина мириса на снег, си помислив несакајќи, и тоа повеќе гледајќи ги минувачите, затоа што воопшто не ми паѓа на ум да му поверувам на чудното старче, а уште помалку на овдешните весници, а најмалку на предвидувањата на вечните апокалиптичари, кои сега се кријат зад маската на божемни синоптичари. Сепак, дури ми се чини дека во воздухот се слуша лесното шумолење на снегулките. Некои, навистина, велеа дека на околните планини веќе татнела снежната бура. Гледам кон превезот од планини што во венец го окружуваат градот. Тие лежат во маглив, темен облак и само понекој врв ќе се здогледа во далечината. Како ли изгледа такво нешто како столетен снег, се сепнувам, иако, и понатаму, не сакам да мислам на тоа, ама никако не можам да престанам да се прашувам. Што значи столетен снег? Останува ли тој да лежи едно столетие или пак врне само еднаш во столетието? Ако е така, нели тогаш тој мора да биде различен од обичниот снег? Ако тој во исто време е и горешт и студен, како што вели старчево, но и климатичарите, како ли тој се чувствува кога неговите снегулки ќе паднат врз човечкото лице? Дали тој ја гори или ја замрзнува кожата? За волја на вистината, прашањето ми се чини многу значајно, затоа што и едното и другото може да биде опасно по живот. Или, можеби, тој снег така делува само кога паѓа на земјата, значи на цврста, нежива почва, која не може да пројави отпор против снегот, така да се рече, не може да се брани за својата автономија, како што тоа, на пример, може да го стори слободната, суверена личност. Само така може да се објаснат тие приказни за исчезнувањето на земјата под снегот. Па, којзнае, можеби навистина има такво нешто. Може има снег што реагира, така да се рече, селективно. Можеби тој се однесува поинаку кога ќе ја допре човечката кожа, па тогаш се покажува како обичен снег, но сосем поинаку кога ќе ја допре сè уште официјално безимената земја. Тоа може да биде само некој атмосферски талог што е способен за некој вид мимикрија и метаморфоза, си замислувам. Некој снег што се преправа дека не е снег кога ќе ги допре луѓето, а кога ќе ја освои земјата тој тогаш не се помрднува сто години од неа и си ја следи непречено својата скриена цел. Па, да, всушност, денес тоа не би било тешко да се направи. Нели, сè може да се мутира генетски. Некој генетски видоизменет снег, има ли веќе и такво нешто? А зошто, пак, да нема таков снег? Денес е сè возможно. Којзнае, можеби научниците пред да почнат со генетското мутирање на човечките суштества, веќе одамна непречено работеле на генетските мутации на атмосферските прилики. Инаку, да не е така, откаде тогаш овие стравотни климатски катастрофи? Зошто тие се намножија сега, а ги немаше порано, кога земјината топка си беше убава градина која човештвото, притоа, мислам на научниците во него, сè уште ја негуваше како да беше негова лична градина, онаа пред некоја малечка куќарка, во која порано животот си поминувал среќно и хармонично. Сега земјината топка е огромна научна лабораторија, во макро и микро димензии. Зошто во тие гигантски подземни лаборатории во пустините на Аризона или Сахара да не може да се произведе и некој биолошки мутиран снег, што би можел да ги замени сите досега толку крвави војни за територии и промена на границите? Тоа, навистина, би била чиста и безболна акција, нешто како операција со опивка, а без крв. Човек се разбудува по тој сон под столетниот снег како да бил под опивка и, додуша, забележува дека нешто му недостига во телото, заб, слепо црево, крајници, ама, и без нив се живее кога е во полза на здравјето, односно, геополотички, мирот во некој кризен регион како Македонија. Па, така, со некој генетски мутиран снег, миротворците лесно би можеле да ја изменат сета географија на светот за неколку месеци! А каде поинаку би можеле да го испробаат тоа ако не во мојата Казабланка? Нели некои велат дека и Косовската војна била за да се испробаат најновите оружја и да се потрошат американските резерви ракети со осиромашен ураниум? Во тој миг се свестив што зборувам. За среќа, како и обично, веднаш се јави малечкиот судија во црн костум, оној скриениот во моите мозочни вртежи, и ме опомена, дека сум забегала многу далеку, во многу опасни мисли. Глупости, си реков во себе. Што ли ми е мене? Како можам да си дозволам такво нешто? Па и јас бладам како моиве поранешни земјаци за некаков столетен снег, се смеам во себе, префрлувајќи си што сум дозволила толку лесно да ме зафати овдешната хистерија и паника. Значи ли тоа дека јас почнувам да се солидаризирам со моиве сонародници, од кои до вчера сакав да избегам колку што е возможно подалеку? Заборавам дека тие се само случајни припадници на народот во кој и јас само случајно сум се родила пред триесет и шест години. Сети се, Дина драга, дека тие не се твоите роднини по дух, како твоите невидливи предци на Запад. Тие се, во најдобриот случај, само дедо ти и баба ти, се јави пак гласот на татко ми во мене. А може татко ми е оној малечкиот во црниот костум во мојот мозочен вртеж? Ако е тоа тој, тогаш, морам да му се заблагодарам што ме освести и ме врати во оној свет, на кој јас му припаѓам според слободната волја на духот. Ми се јавува горешто чувство на вина пред лицата на оние невидливи духовни предци, кои како да ме гледаат, вртат со глава и велат, хм, не знам, тешко од неа да стане нешто западноевропско. Премногу локален дух на Казабланка, премногу митологија, мистицизам. Ако успее да го оперира тој дел од својата душа, можеби ќе може да ни биде од полза, вака, ништо од неа. Почнува да ме обзема некој чуден страв и трепет, од нозете до главата. Како кога човек по невидливите движења на усните на професорот знае дека ќе падне на испитот за кој учел со месеци. Потоа, се правдам пред самата себе си, па, си велам, дека тоа во мене проработил само мојот бистар, аналитички ум, оти тоа секогаш беше мојата доблест. Но, и слабост, опасна слабост на мојот бистар ум. Така сакам да ги разоткријам сите тајни. Мојата девиза е отсекогаш, да се биде апсолутно модерен. Јас не си дозволувам ниту најмала трага на старомодност во мислењето. А модерното секогаш доаѓа од европскиот Запад, затоа и јас појдов таму, во мојата татковина по избор, кај моите роднини по избор што се викаат Пруст, Ман, Музил, Бекет, Бодлер, Кафка. Имаат право да ми се лутат во нивните вечни скровишта на безвремената слава, кога јас паѓам во регресија и почнувам да мислам како моите сонародници по потекло. Имаат право да се прашаат, дали воопшто треба да размислуваат за тоа да ме примат како нивен роднина по дух, кога и да е, дури и кога би напишала една дузина блескави дела. Мојот дух не е целосно преобразен во западноевропски. Во него има сè уште остатоци од оној дух на парадоксот на Казабланка. Морам да си најдам некое оправдување за себе, пред оганот на вина во мене да ме изгори, да ми направи длабока, неизлечива рана, од која би станала како оној болен Дојчин од народната поезија на мојата Казабланка. Си реков, не смее да ми пречи повеќе што тие славни предци во Западна Европа мене не ме сметаат за нивен роднина. Па, тогаш кога тие живееле никој не знаел за мојата Казабланка ваква, каква што таа е сега, малечка, невидлива, безимена, искроена и прекроена од толку кројачи на војната, мирот и напредокот. Јас, сепак, сум уверена дека јас не сум отишла случајно во срцето на Европа. Еден ден и тие невидливи предци на духот во безвременоста ќе мораат да разберат и прифатат дека во моето срце отсекогаш живееше нивниот европски дух. 
      Минувам по мојот пат до дома и повеќе не си дозволувам некој или нешто да ме зарази со опасно регресивни, митолошки застарени мисли, како оние на старчето со јаболката. Не ме чуди повеќе кога ќе здогледам група минувачи како стојат во разговор, гледајќи одвреме-навреме кон сивото, веќе темно небо. Само ми се присторува дека останатите минувачи одат несекојдневно бавно, дека постојано застануваат неколку секунди, гледаат кон небото. Јасно беше. Овде сите го чекаат снегот. Иако не знаат каков е и колку штети може да им нанесе. Очигледно, секој сака прв да ги здогледа снегулките во воздухот. Познато е, имено, дека љубопитноста ги опфаќа луѓето особено силно во опасните времиња. А тоа, пред сè, ги краси Македонците. Некој од моите пријатели во Скопје ми раскажа дека во оној сè уште научно неиспитан и недефиниран конфликт или војна пред три години во околината на главниот град, при една филмска сцена со многу пукање и примена на артилерија од страна на државнната армија против позициите на видливите востаници и невидливите странски инструктори во едно приградско село, некои од постарите граѓани во најблиската приградската населба, набрзина, се искачиле на највисокиот рид, од кој боиштето се гледало како филм на големо платно. Македонците се од секогаш кинофили. Доказ за тоа е Манаки, првиот филмски творец на Балканот. Доказ за склоноста за виртуелна биографија и кај него. Сè да се гледа посредувано низ слика. Тие, значи, љубопитните старчиња, со себе си носеле камперски столчиња на расклопување, за да си седнат удобно на нив и да го гледаат настанот од прва рака, а дури потем на телевизиските вести. Тоа за миг ме поткрепува во уверувањето дека моите Казабланкијци никогаш не би можеле да водат војна, па дури и во своја одбрана. Тоа е добра почва за мирољубивата политика во најшироки размери. Да, така некако е и сега во предвечерието на навевот на тој таинствен столетен снег. А снегот, како што велеа овде сите, а не само како што сказновидо раскажуваше старчето со вреќата со јаболка на грб, на луѓето можел да им причини големи штети. Затоа само оној што не ги познава особените климатски особини на оваа земја, таа вечер бездруго зачудено ќе помислеше, дека сите луѓе овде, налик на мене, се шетале безгрижно, како што шетаат сите среќни луѓе на светот во една блага зимска вечер. Тој впечаток би бил далеку од вистината. Јас разбрав од добро информираните кругови овде дека многу познавачи на глобалната светска клима снегот за овој регион го имале пророкувано уште пред неколку недели. Оние меѓу нив, кои милувале да создаваат паника, предупредувале пред евентуалната офанзива од снег уште во овогодинешната пролет. Може да биде уште полошо, пишувале сензационалистички настроените колумнисти не само на овдешните, туку и на некои европски весници, оти било веројатно снегот да ја изненади Македонија уште во летото. Го слушав сето тоа како да слушав некоја древна повест. Јас од принцип не читам дневни весници, особено не откако живеам во Западна Европа. Така, всушност, според логиката на нештата јас би морала да им верувам на добро информираните пријатели, оти ако не им верувам ним, тоа би било како да не си верувам себеси. Впрочем, јас студирав заедно со нив. Но никако не сакав да им верувам на приказните на старчето. Само што снегот уште не дојде, а зимата веќе одамна го одминува својот бавен, здодевен од. И само поради смешната параноја на мајка ми, јас сè уште сум овде, талкам низ минатото, затоа што, поинаку, не знам што да правам со толку време. Чудно, но не можам да пишувам. Како да бев стигнала на некоја нулта точка. Освен тоа, почнува сè повеќе да ми пречи мојата изразена ироничност во посматрањата на најсериозните нешта не само во мојата околина, туку и во мојот живот. И сето она што досега го пишував е преполно со иронија. Порано, иронијата беше штитот зад кој се криев пред светот, за тој да не може да ги открие моите слаби места и да ме рани, онаму, каде што сум најранлива. Сега, пак, нема потреба да се кријам, од никого. Кој овде би сакал да ме повреди? Па, јас сум овде меѓу своите! Затоа ми се смачува од цинизмот на некои мои мисли. Знам, не е лесно да го отфрлам. Тој е штит што ме штити од мене самата, а не од светот. 
      На плоштадот кој порано се викаше Слобода, уште од далеку видов дека на патот ќе ми се испречи една голема толпа луѓе. Не бев особено љубопитна да разберам зошто се собрале, ама, сакала, не сакала, патот ме води крај нив. Затоа, се обидувам малку да ги заобиколам. Одам на некој половина метар крај нив. Се колебам, ама, само за миг, дали и јас да им пријдам и да се обидам преку нивните глави да здогледам што се случува онаму каде што се вперени погледите на сите во толпата. Затоа што не знаев што се случило. Можеби некому му треба помош, може некој се онесвестил. Јас имам мобилен, ќе викнам брза помош. Или, можеби, имало некоја тепачка, пак, со повредени. Сè може да се има случено, си велам во себе за миг, оди и види за што се работи. Но, кога на другата страна на плоштадот ги здогледав паркираните полициски возила, ми стана јасно дека никој нема потреба од мојата помош со мобилната телефонија. Навистина, десетина полицајци стојат во редица пред возилата, паркирани во една линија, како кордон. Тие ги насочуваат минувачите во споредните улици. Потем, слушам дека и пред толпата имало жив ремен од полицајци. Тие се развикуваат во оној миг, кога јас си помислив да му се придружам на насобраниот народ. Ајде, ајде, луѓе, не игра мечка, што сте се собрале, одете си дома. Се молат минувачите и љубопитните сограѓани да го напуштат местото на настанот, се чу и од некој звучник од покривот на поранешната Стоковна куќа или уште попоранешната Нама, како што ја вика мајка ми и сега. Јас тоа го толкувам длабинско-психолошки, како исконски отпор за промени и револуции, дури и во имињата. Луѓето, полека, се разидуваат во сите правци. Ја прашувам жената што минува крај мене, една симпатична женичка, сигурно учителка во гимназија во пензија, со убав, но, стар волнен мантил со крзнена јака. На главата, елегантно крзнено шеширче. Ми изгледа дека тие белези доволно говорат за просветеност и објективност. Извинете, госпоѓо, но, што е работава, што се случило? Бомба! Олкава! Како зрела лубеница, покажува таа обликувајќи ги раширените раце во невидлив круг. За среќа ја откриле пред да експлодира! Замислете си го тоа! И тоа оние работниците од Паркови и зеленило, кога сакале да ги заштитат растенијата, од мразот, со големи вреќи. Каква среќа, каква среќа за градов, инаку експлозијата ќе го разнесела сиот центар! Јас живеам овде, кај Арапска, на неколку чекори, вели еден маж. Стоев на балкон и видов дека нешто се случува. Одма истрчав, на лице место! Мора да се види што е работата, си реков. Браво, за Паркови и зеленило, извика тој. Неколумина ракоплескаа. Мене ми доаѓа да се скријам од срам пред ракоплескањето. А каде била подметната, се трудам да прашам без силни чувства, за да се разликувам, барем за мене самата, од моите вознемирени сонародници. Впрочем, овде сум само привремено, си повторувам во себе. Нема потреба да се идентификувам со нивната судбина. Во саксијата со маслиново дрвце, вели жената со крзненото шеширче. Не, во онаа поголемата. Со големата палма. Подарок на градот Скопје од Агадир, градот кој, нели, исто како и Скопје, има доживеано катастрофален земјотрес, ја поправа многу спокојно едно момче во син работнички мантил. Јас го погледнувам уште еднаш, повнимателно. На џепчето пишува, Паркови и зеленило. А, еден од хероите, си мислам во себе и тој, некако, ми станува уште посимпатичен. А така ли е, вели таа, па, да, вие мора да знаете, тоа ви е професијата, гледам. Покажува на џепчето. Мене, пак, некој ми рече бомбата била во саксијана со убавата маслинка. Добро што не била во неа! Многу ги сакам маслиновите дрвца, знаете, вели женичката. Не дека не сакам палми! Да, и јас сакам маслинови дрвца, изустив. Боже, си помислив, ова не смеам да им го кажам на моите родители. Си замислувам како сега би реагирал татко ми, кога би бил овде. Тој од страв ќе викаше. Ви реков јас уште пред дванаесет години дека нема бегање од војната. Знаев јас дека таа нема да остане само на Северот на Југославија. Ама, вие не сакавте да ми верувате. Подобро да не изустам ништо за бомбиве овде. Се сепнувам. Па, токму пред една недела јас талкав овде, по истиов овој плоштад, уживајќи во сеќавањата за скопските променади, за убавината на тогашниот нормален, до здодевност нормален живот во стакленикот Југославија. А сега, без стакленикот над нашите глави, дури и егзотичните билки не се сигурни пред невидливиот внатрешен или надворешен непријател. Тоа беше дента кога, занесена од спомените, пак одев во цик- цак помеѓу саксиите со егзотични растенија, поставени во последниве години на големиот плоштад, откако од него во некоја безумна урбанистичка акција беа отстранети убавите, прастари, камени плочи од турската калдрма. Баш си велев, за да се утешам. Добро, големиве бетонски плочи не се убави. Само што, мора да се признае, човек на нив не може да се лизне во зима, кога овде ќе фати тешка цикна. Ама, минувачот, сепак, и покрај болката за изгубениот ориентален белег на калдрмата, можеше да се утеши со присуството на овие егзотични растенија, кои, барем за мене, одговараа во целост на сликата за топлата Казабланка на далечниот Југоисток на Европа. Каква среќа, што бомбата била навреме откриена! Затоа што, овојпат, местото на настанот навистина ми е на секојдневниот пат до дома. Морам да се информирам, и тоа колку што е можно побрзо, во кои делови на градот има најголема опасност од бомби. Јас, пак, сиве овие недели бев во вистински занес на талкање низ градот, сè во потрага по моето минато овде. Притоа, ни на крај памет не ќе ми паднеше дека мојата потрага по минатото во оваа, овдешна сегашност, може да ме доведе во близина на опасноста по животот. 
      Затоа, штом стигнав во станот, веднаш го пуштив телевизорот. Вестите во деветнаесет и триесет веќе се почнати. Ох, може веќе кажале за бомбата, си велам разочарано. Штета! Овие се веќе кај снегот, значи, на крајот, кај временската прогноза. Не ми паѓа напамет дека снегот е темата број еден во внатрешно политичкиот блок на вестите. Потем, сфаќам дека снегот е централната тема на целиот вечерен весник. Се памети дека таков снег паднал овде само на двапати, говори некој познавач на снежните движења во историјата на овој дел од Европа. И тоа, еднаш во летото 1903-та, сред месец август, продолжува експертот за клима. Тогаш, сведочат климатските годишници, сред најголема горештина небото се прекрило со снежни облаци. Снегот, чии снегулки биле големи како партали, тешки како ледени коцки, не престанал да паѓа цели три месеци. Додуша, да не заборавиме. Тогаш и историската територија на Македонија била поголема од оваа денешнава. Сигурно трипати или дури и четирипати поголема. Тогашниот столетен снег можел многу слободно да си се рашири на целиот тој земјин килим македонски. Ние, познавачите, велиме за тоа, дека тој имал можност за флексибилност во дебелината на наносот. Така можел непречено и без голем отпор од страна на земјата, да почне под себе да ја обработува. Тогаш, неупатеното македонско население, да не заборавиме дека говориме за времето на Османското царство во Македонија, кога процентот на писменоста бил многу низок, верувало дека се работело за редок небески знак, којшто говорел дека се ближи крајот на светот. Вторпат, земјата ја натиснал таков тежок снег од неколку метри, во кој исчезнале видливите граници на целата историска територија, само во предвечерието на Балканските војни, 1912-тата. Се вели дека сојузнициите во Балканскиот сојуз заради столетниот снег морале зацртаниот почеток на војната против Османското царство да го одложат за цели шест месеци. Оние сојузници што биле повеќе на Исток, морале да минат низ најголеми пречки, оти, таму снегот бил повисок од оној на јужниот дел. Историчарите, денес, претпоставуваат дека, доколку не се испречел столетниот снег, тогаш, можеби, парчињата на поделбата на територијата меѓу сојузниците сигурно ќе биле малку порамноправни. Оти, заради столетниот снег, најдобри шанси за поход имал сојузникот во Балканскиот сојуз од Југот. Војните во Македонија, всушност, по правило се започнуваат во пролет или во рано лето, заклучува тој, како да говори за најповолните услови за сеидба. Да, подоцна би било претопло, а во зимата не би било пријатно да се војува заради дождот, калта, студот и мразот, но, пред сè, заради снегот, нели. А кој сака да војува кога од небото истура снег како партали и тоа, непрекинато, со недели и со месеци, се смее водителот и продолжува да потпрашува. Професоре Трендафилов, народот во Македонија, оттогаш, верува дека снегот, војната и исчезнувањето на територијата биле суштински поврзани. Какви се сознанијата на науката за тоа народно суеверие, дали има индикации за неговата основаност? Веќе ви реков, во науката на климата нема спекулативност и предвидувања. Така е во философијата или во историјата. Снегот е метеоролошки, а не спекулативен феномен. Иако, истакна синоптичарот, двава исклучително судбоносни настани за историската теориторија на Македонија стојат, без сомнение, во непосреда врска со појавата на столетниот снег. Тоа е несомнено, но, само како некоја необјаснета коинциденција. Тоа можам да ви го кажам како научник. Јас, овде, нели, не сум прашан како човек или како Македонец, оти, како научник, јас морам секогаш да се трудам да ги заборавам сите лични белези и да размислувам строго објективно. Народот може да си верува во што сака и тој по обичај си верува во многу нешта. Тоа, впрочем, никој не може да му го забрани. Како што и јас, како приватна особа, може да верувам во нешта, што немаат никаква врска со мојата наука. Тоа, молам, мора да се разликува! За да се разбереме! Но, за ваквото дејство на столетниот снег, навистина нема никакви егзактни докази во климатологијата, вели професорот кревајќи ги веѓите поради длабока вчудовиденост. Ми здодеа да слушам приказни за снегот. Затоа барам малку по каналите, да видам дали некаде ќе кажат нешто за бомбата во саксијата со високата палма на плоштадот Слобода. Ништо. Насекаде само, снегот, па, снегот. По вестите, на телевизијата А1, почна некоја контактна емисија под наслов Чуму, овојпат со тема, знаев однапред, чуму столетниот снег? Само моиве во Казабланка може да изберат ваков наслов во предвечерието на за нив најголемата опасна метеоролошка појава во еден цел век. 
      Во тој миг се јавува Нора. Бевме договорени, утредента, во сабота навечер, да одиме на премиерата на новата драма на Борис Дамјановски, нејзиниот дечко. А, Нора, баш добро што се јави! Инаку имав намера јас да те барам. Слушај, кажи, разбра ли нешто за бомбава што ја нашле? Таа само одврати кратко, која бомба? Како која бомба? Па, оваа од саксијата, што ја нашле оние од Паркови и зеленило, на плоштад Слобода. А таа! Да, слушнав за неа, од комшиите. Не се чуди Дина, имало повеќе бомби што биле поставени оваа вечер. Ти си чула за таа на плоштад. Таа била најспектакуларна. Таму по цел ден врви многу народ, па, затоа веста брзо се шири. Ама, тоа била очигледно симултана акција. Бомби биле подметнати и во Кисела Вода, во Чаир, на Бит пазар и во населбата Ченто. Само две експлодирале, онаа во Чаир и онаа на Бит пазар, кај Пластичарите, да, во онаа улица што ти ја викаш Либанон, пред зградата на полицијата. Така да се рече, им припукале пред нос на полицајциве. А тие, кутрите, немаат абер. Немало жртви, причинета била само материјална штета. Чекај, сега, Нора, што значи сево ова, почнав да се гневам? Од кај ти се овие информации? Од комшијата. Работи во полиција. А, сега, разбирам,Нора. Затоа ти ми говориш толку стручно, како да си спикерка на телевизија. А на која телевизија кажале за тоа, ме прашува таа зачудено? Не знам, јас не ви ги знам телевизиите. Вртев по сите канали, ама, на ниту едни вести не чув нешто за бомбиве. Само снегот, па, снегот. Ми се смачи веќе од тој снег! Снег како снег, што има тука да се говори толку многу за него? На А1, пак, една цела емисија се посветува на темата, чуму столетниот снег! Што не се занимаваат со политиката! Каква врска има тој снег со актуелната политичка ситуација во земјава? Овде им експлодираат бомби на секој чекор, дури и во саксии со палми, а тие ми расправаат за климатските поместувања во историјата и денес! Диночка, Диночка, се гледа дека долго не живееш тука. Инаку ќе знаеше дека сè има длабока врска со сè во Македонијава. Нора, те молам, не ме нервирај. Не почнувај сега и ти со тоа. Немој и ти да ме разочараш. Оти, мислам дека барем ти ме разбираш. Те разбирам јас тебе и тоа добро, душо моја, ама кој не разбира нас, Македонците? Не, чекај, Нора, чекај! Да не одиме сега на твоето омилено мета ниво. Нели е апсурдно сево ова? Како може да се обрнува повеќе внимание на шпекулации за некој можен столетен снег, а да се занемаруваат очебијните факти, за кои има стотици очевидци? Цел град говори за тие бомби! Еве, ти ми кажа една цела репортажа. И тоа од она што си го разбрала само од еден комшија. Тоа во секоја нормална земја би се емитувало по медиумите. А овде, за сето тоа нема ништо на ниту едни вести! Па, те молам, какво е тоа модерно, објективно информирање, кога се прави избор на настаните за кои се известува? Зошто не јавуваат за тоа што сите ги интересира? Оти не е без значење да знам, дали тоа било само некоја шега на некои незрели деца кои сакале да ја исплашат јавноста, подметнувајќи лажна бомба, или тоа било смислено дело на невидливи терористи. Тие, дури, и ако останат засекогаш неидентификувани, како што предвидуваше таксистот кој вчера ме возеше до Црниче, сепак, медиумите се должни нас, загрозените граѓани, да не информираат за каква експлозивна направа се работело. Зошто се создава таква информативна магла за некој си генетски мутиран снег, а се спроведува информативен молк за работите што се случуваат небаре во дворов на мојава зграда, само некои стотина метри подалеку од зградата на македонската влада? Баш затоа, драга моја, баш затоа, ме уверува Нора. Велат, во владата одамна имало коалициона криза. Едниот партнер во неа многу обесувал, по наше, а пофино кажано, тој премногу често поставувал вето. Затоа владата се плаши да ги објави вестите за низата од диверзии и подметнати бомби, која, патем, не е од сега. Таа низа трае веќе три години. Може затоа и ние некако отрпнавме на сите тие работи. Диверзии, експлозиии, бомби, грабежи, убиства. Колку што сакаш такви работи. Што ли не се случи во последниве неколку години! Да пишував, како тебе, ќе можев да напишам едно десетина сценарија за кримичи, за Холивуд, нели. Драпај си го мевот! Ним не им требаат нашите приказни! Добро, батали ја таа работа со бомбите. И со нив се живее! Сега главната работа заради која ти се јавив. За утре, што правиме, кај ќе се најдеме? Да те земам со кола или ќе дојдеш со такси? Сега сигурно те фати уплав од долго одење пешки низ градов. Ќе видам, ќе дојдам, можеби, со автобус. Ако не, тогаш ќе дојдам со такси, одговарам. Добро, Дина, во седум и пол пред Драмски. Друга работа. Што ќе правиш вечер? Сакаш да дојдеш до кај мене на еден пијалак? Не ми се седи сама. Борис има генералка. Ајде, дојди. Добро, реков. Ама, не одма, чекам да ми се јават моите од Канада. 
      Кај моите сè е во ред. Се жалат на студот. На скапотијата на Западот. Сигурно купуваат подароци за Божик. Си помислив, ама не потпрашав. Не сакам да се растажуваат затоа што јас не сум била кај нив. Ги уверив дека кај мене, во станот и во цела Македонија е сè како што било отсекогаш, мирно и здодевно. На тоа мајка ми го даде истиот совет како и тетка Рада од Бугарија. Немој да се затвораш, Дина, излези малку, оди меѓу луѓе. Тоа и го сторив. Одам, за почеток, да ја посетам Нора. Нора живее во нов стан, голем и светол, изграден над куќата на нејзините на Водно, во улицата во која имаа свои вили сите заслужни граѓани на поранешниот социјалистички режим. На почетокот тоа беа монтажни бараки, доделени на надежните политичари, професори, научници и докажани уметници. Во меѓувреме, од поранешните скромни куќи беа настанале вистински вили во американски стил. Забележав дека насекаде беше омилена за фасадите старорозовата боја, копија на бојата на зданијата во Тоскана. Сигурно некој бил на привремена работа во Италија и како плод на макотрпното штедење изградил куќа, плагијат на старите вили во близината на Фиренца. Додуша, овде имаа вили само профитабилните интелектуалци, професорите на штотуку настанатите приватни универзитети, новите богаташи од редовите на стопанството и политиката и странскиот дипломатски кор. На некои од набројаниве и во времето на социјализмот не им одеше лошо, си помислив, потсетувајќи се на некои колеги на татко ми, поранешни директори и политичари. Како и во социјализмот, и сега, во кризниве времиња, најтешкиот товар го носеа обичните, просечни граѓани. Се разбира, овде не живееја оние кои се збогатиле со криминалот и шверцот. И такви имало, и тоа многу, раскажуваа моите ппријатели. Тие биле оние кои отворено го славеле духот на најдивиот период на раниот капитализам на сите времиња. По тоа ќе сум ги препознаела. Оти, во Македонија, како во вистинска Казабланка, минуваат и патиштата на трговијата со оружје од Западот, со дрогата од Истокот за Западот и со млади девојки од осиромашените земји во транзиција во Источна Европа, наменети за борделите во подземјето на богатите западни земји. Патиштата на криминалот се пробиваат подземно, невидливо за обичните граѓани. Но, неговите плодови беа видливи на површината. Тие никнуваа на секој агол, како помпезни вили изградени во мешавината од сите архитектонски стилови, во страотен кич од кој човека буквално го заболуваа очите. Само што овде, во квартот на Нора Танина, немаше ниту најмалечка трага на таква примитивност во стекнувањето на богатсвото. Овде беше високата сфера на духот. Во дворот на родителите на Нора имаше дрвја со необрани дуњи. Кога ќе си одам, да не заборавиме да ми скинеш некоја од дуњите, £ реков кога ми ја отвори вратата, со типичниот извик за неа, кај си ма, ти, досега. Собери си колку што сакаш, рече, ама, темно е, подобро да £ речам на мама, ќе ти собере со задоволство цела кеса. Кај нас никој не ги јаде. Ги садеше баба ми, правеше мармелад од дуњи. Знам. Па, да, што ти кажувам, ти ја знаеше баба ми Станка. Потем Нора се изгуби во кујната. Љубопитно го разгледувам нејзиниот стан. Тој е огромен. Низ големите прозорци на дневната соба се излегува на големата тераса, од која се отвора прекрасен видик врз градот. Светлините на градот треперат во ноќта како ѕвезден прав. Како и во сите останати работи во животот, Нора има вешта рака и во уредувањето на станот. Љуби да создава контрасти, како и во сета нејзина појава. Пред белата софа од кожа има поставено еден сендук од баба £, од темно дрво со метални украси. Го ползува како малечка масичка. Врз него, во строга хармонија, во малечки купчиња се наредени најновите списанија, книги, уметнички каталози. Крај нив таа, небаре случајно, драпирала метални, филиграни украсни кугли, положени во еден стар, сребрен турски послужавник. Старите сребрени свеќници се отсликуваат во модерните малечки скулптури од стакло. Во една стаклена чинија со постолје има разновидни слатки. Чинијата е од мајка £. Ја препознав. Во неа таа порано ни послужуваше пуслици, бомбици и други чоколадни слатки. Тоа го чинеше особено кога јас и Нора заедно се подготвувавме за испит. Во станот на Нора сè зрачи со леснотија, радост и задоволство на секој миг во животот. Носи послужавник преполн со чинивчиња со малечки предјадења. Кога £ понудувам да £ помогнам при подготвувањето на масата, таа ми вели да го отворам само виното. Додека избирам едно од многуте вина, што стојат врз белата, ниска, долга комода, ми паѓа в очи колку префинета е нејзината збирка на современа македонска уметност. Не се само македонски сликари, ми одговори, кога ја прашав од кога купува слики. Имам слики од многу пријатели од Париз, а тие се од Романија, Мароко, Ерменија, Русија, од каде ли не. Но, навистина, најголемата збирка е од македонски сликари. Да, се гордеам со мојата збирка. Таа е речиси поголема од онаа на моите. Само што тоа не се споредува. Нивните слики се од друг тип. Знаеш, уметноста на раниот социјализам, француски импресионизам а ла Балкан. Јас, пак, Дина, имам неколку многу вредни нешта. Додуша, не ми се сите во рамки. Немам време да ги однесам кај галеристот што ми ги врамува. Ама, ајде прво да каснеме нешто и, што е најважно, прво, вистински да се напиеме, а потоа, ако сакаш, ќе ти покажам некои работи и од најновите слики што ги купив последниве година, две. 
      Јас, пак, мислам на тоа дека сето она што го поседувам во последниве неколку години го собира во едно малечко куферче од тврда школка. Тој и ме потсетува на голема школка во која со себе го влечкам низ целиот свет најдрагоценото. Она што никако не смеам да го изгубам. Од тоа ми зависи животната издршка. А тоа се моите докумети. Дипломи, апликации, препораки од професори од светски глас. Сето тоа е докуметацијата на моето патешествие низ многу земји. Во домот на моите никогаш не можев да ја почувствувам оваа состојба на свој дом, како што тоа сега го доживеав кај Нора. Јас, сега, додуша бев сама, само што тоа, сепак, не беше истото. Затоа и се нарекувам себеси чувар на празниот стан на моите. Во него сè е белег за нив. А многу малку за мене. Повеќе за мене во моето детство и младост. Кон нив веќе одамна имам многу амбивалентен однос. Јас сум секогаш на пат, си велам. Затоа што повеќе не сум кај моите родители. Ама, немам ниту свој дом. Колку во тој миг ми се причини смешна мојата омилена парола, дека најмногу сакам да живеам во туѓи станови. Ефтин изговор. Смешно, навистина. Толку смешно, што ме направи да се засрамам пред себе самата. За тоа време, додека мене ми се роеја секакви мисли низ глава, Нора ми раскажува за одморот во Турција, за патувањето во Египет, што го планира за идната пролет, ако успеела со македонскиот ПЕН центар, во кој имаше некоја функција во претседателството, да оди на тамошниот регионален конгрес. Забележував дека ние двете размислуваме во целосно спротивставени правци. Јас трагам по невидливите спомени или низ мојата збрка од мисли, затворена постојано во еден толку тесен свет, во кафезот на мојата самотија и страв, па, иако, навидум, се чини дека таа е онаа што живее во провинциската затвореност на нашата заедничка татковина, како што јас отсекогаш ја гледав Македонија, Нора, сепак, е многу повеќе отворена за светот и од мене самата. Зошто е тоа така, се прашувам? Дали поради нејзината жед за живот или поради тоа што таа никогаш немаше желба да избега одовде? За мене Скопје, секогаш, беше далеку од Европа и од светот. Тоа за мене постојано беше провинцијалност и теснотија, во која се задушував, дури и во оние времиња кога овде не се живееше вака тешко, како сега. Дури и во раните осумдесетти, кога овдешниот живот по многу нешта не заостануваше од оној во некои западноевропски центри, јас и тогаш имав силна желба да избегам далеку одовде. Секогаш знаев дека има и нешто подалечно, поголемо и поотворено за духот по којшто трагав, отколку оваа околина на моето раѓање. 
      Дали си посакала некогаш да живееш на друго место, ја прашувам Нора, поведена од мислите што ми се вртат в глава. Па, јас живеев на друго место, Дина, одговора таа брзо додека со голем апетит загризува во колачот и кажува дека мајка £ ни го направила за десерт. Не заборавај, јас бев цели четири години во Париз, на студии, а потоа, уште три други, подоцна, кога таму докторирав. Сега сум бездруго два месеци во годината надвор од земјата. И, морам да ти кажам, доста ми е толку. Се разбира, размислував дали да останам во Париз, знаеш, не само заради градот, Франција, туку, пред сè, заради Антоан. Но, ништо од сето тоа не можеше да ме задржи таму. Од друга страна, Дина, не знам дали е така лесно да се каже зошто не останав во Париз? Можеби, во сè, сепак, има некоја скриена логика? Таа нам, додуша, не ни се разоткрива. Само тоа не значи дека сè е случајност. Не знам, Дина. Иако, не треба да заборавам и една друга работа. Привлечноста на понудата да се вратам во Македонија, за да работам на факултетот како асистент. Што ќе беше ако колегите не ми го понудеа тоа? Париз или, можеби, некој друг град? Може и не е така тешко да се биде постојано на пат како што си ти, Диночка. Тоа, најверојатно е полесниот пат. Јас, пак, одеднаш се изненадив од одговорот на Нора. Мојот пат бил полесниот? Јас никогаш не сакав да го изберам полесниот пат! Мислев дека тоа што го правам е вистински подвиг на безтатковинството, подвиг за кој не е способен секој. Сега, таа ми вели дека тоа бил полесниот пат! Па, каков е тогаш нејзиниот пат? Потешкиот? Со ваков голем стан над станот на родителите, што не морала да го купува? Со извонредна положба во општеството, со сите предности во кариерата? И тоа бил потешкиот пат, ја прашувам? Тоа така само изгледа, Дина, ми се спротивставува таа. Проблемот е во одговорноста за себе. Ти ја сведуваш одговорноста на минимум, само затоа што живееш некој вид минималистички живот. Како минималистичка уметност! Еј, ова звучи добро! Дина Аспрова. Уметничката на минималистичката теорија на животот. Зошто секогаш ја вртиш работата на шега кога станува сериозно, се налутив малку. Воопшто не е така, Дина, и ти тоа многу добро го знаеш. Тоа не беше навредлива шега. Добро знаеш дека не би те навредила. Само, ако веќе сакаш да зборуваме отворено, и сериозно, тогаш, можеби, некои работи навистина ќе те навредат. Чекај, Нора. Зошто мислиш дека само ти имаш да ми кажеш некои вистини за мене, кои би можеле да ме навредат? Е, навистина, така беше отсекогаш! Се сеќавам, како да беше вчера. Ти секогаш ми држеше теории како треба да живеам. Сети се, Нора, дали јас некогаш се осудив тебе да ти кажувам, со ваков тон, дека твојот стил на живот бил лесен или тежок, смислен или бесмилен? Јас не реков дека е бесмислен, Дина. Те молам, немој сега да се вознемируваш без причина. Нема потреба! Јас само реков дека тоа, како што ти живееш во светот, само со куферчето и со нотбукот в рака, е полесно. Дали е посмислено од мојов или нечиј друг живот, тоа треба да го знаеш ти, Дина, никој друг. Впрочем, се работи за тебе, не за мене. Ете, Нора, ти не забележуваш како секогаш водата ја тераш на мојата воденица. Јас те прашав тебе, дали би можела да живееш на друго место. А каде заврши сега разговорот? Сега зборуваме за тоа, дали мојот животен пат бил полесен, поосмислен од нечиј друг живот. Тоа е токму она што сакав да го кажам, кога те потсетив дека ти секогаш беше во позицијата на судија и испитувач на моите постапки. Стварно, Нора, неверојатно е колку не си се изменила, свикав доста гласно. Па, ниту ти не си се изменила, Дина. Инаку, немаше да бидеме сè уште заедно. Само ајде. Да ти предложам нешто. Ајде, да разговараме за сево ова во некоја друга прилика. Кога нема да имаме испиено толку многу од виново. Кога нема да е толку доцна во ноќта. И кога и двете нема да сме толку меланхолични како вечерва. Само, всушност, јас со тебе сакав да разговарам за нешто друго. Ама, ајде, другпат. За што, кажи, прашав љубопитно. Во гласот на Нора забележав за прв пат призвук на тага. Не, Дина, не сега. Не можам да зборувам сега. Те молам, разбери ме. Сакав да ти кажам. Многу сакав да ти кажам нешто. Ама мислам дека сега не е вистинскиот момент или не вистинското расположение за тоа. Нејсе, како и да е. Другпат. 
      Нора одеднаш стана. Ги собира чиниите од масата. Јас, без збор, £ помагам. Заедно ги раскреваме остатоците од вечерата. Потоа, молкум ги миеме и бришеме садовите. Гледам на часовникот. Ох, единаесет. Доцна е, Нора. Јас ќе си одам. Не, остани уште малку. Никој не те чека во станот. Остани, ми вели Нора тивко. Добро, помирливо одговорам. Имаш право. И така не знам што да правам во празниот стан. Затоа што не ми се седи сама дома, најчесто талкам низ градот. Гледаш, рече Нора со голема нежност во гласот, затоа, остани уште малку. Не мора како во старите времиња, до утрото. А зошто не и до утрото, нели? Туку, Дина, те молам, отвори уште едно шише вино, а јас ќе ги побарам сликите што сакав да ти ги покажам. Ах, штета што Борис не е овде! Знаеш, тој обично за секоја купена слика умее да раскаже цела приказна. Каде е купена сликата, што таа значела за сликарот, а што за нас, кој бил сликарот или сликарката и такви работи. Да ти кажам право, мене тие поединости не ме интересираат. Или една слика ми се допаѓа или не, истакнува енергично, додека седната на подот, на меката, бела јамболија пред огништето, внимателно ја одврзува сликарската мапа. Пламенот на огнот го осветлува нејзиното лице со прекрасен блесок. Во еден миг очите £ се исполнуваат и со некоја чудна тага, која не ја имав забележано досега кај неа. Најнапред од мапата ги извади неколкуте големи литографии од еден многу познат македонски сликар на постарата генерација. И мене ми беше еден од омилените македонски графичари. Припаѓаше на најстарата гарда на македонските апстрактни уметници во седумдесетите години. Со Нора гледавме неколку негови изложби кога се запишавме на факултетот во Скопје. Неговите работи беа застапени и на една ретроспективна изложба на современата македонска графика во Рим, пред четири години. Нора отсекогаш сакаше да има доволно пари за да купи негова слика. Сега рече дека имала четири литографии од него. Две големи платна, во масло, од истиот сликар ми паднаа веднаш в очи кога влегов во станот. Веднаш забележував кои слики и графики ги избирал Борис, а кои таа. Нејзините имаат посебна нота. Тоа се или целосно минималистички слики, со екстремно редуцирана палета на боја, или силно обоени, дури и фигуративни дела. Борис, очигледно, има особена љубов за црнобелата графика, за скурилните и гротескни цртежи, особено доколку тие пројавуваат убавина на цртежот од многу суптилен вид. Тој несомнено многу го сака романтизмот, темната страна на животот, вампиризмот, магијата, хофманеските приказни. Јасно. Човек од театарот, тој мора да бара драматичност и во сликите. 
      Хм, вели Нора, откако испива една голтка од виното и ја става чашата на витрината. Сега, Дина, морам да ти раскажам една интересна случка. Ти ме знаеш. Јас не ја сакам црнобелата графика, нели, ама, само еднаш, навистина, само еднаш досега многу посакав дури и да купам една таква чудесно убава графика. Не, не може да се рече дека беше убава. Прости ако сум патетична, ама, навистина, таа графика како да беше волшебна. Просто не можев да престанам да ја гледам. Не знам што толку ми се допадна во графиката. Навистина! Можеби, ме привлекуваше целата ситуација? Којзнае? Веројатно. Ме знаеш ти мене. Еј, чекај, како беше? Да се потсетам. Со кого ли бев на изложбата? Да. Сега се сетив! На таа изложба бев со Борис. Точно.Тој го знаел сликарот, море дури биле и пријатели или така нешто. А сигурно и други му го беа препорачале како извонреден сликар. Сега не се сеќавам најдобро на сите детали, не ме фаќај за збор. Дина, да знаеш, мене виново малку ми го замати умов! Вечерва не сум баш во форма. Каде застанав? Ах, да, ти раскажував за необичната изложба! Беше, мислам, пред пет, шест години, ако не и повеќе. Не е важно, впрочем, кога точно беше. Знам само дека тој сликар има некоја култна позиција кај одредени љубители на сликарството во Скопје, а изгледа има и европско име. Ама, во тоа не сум сигурна. Така ми се пристори од забелешките на посетителите на изложбата. Како и да е! Мислам студирал во Љубљана. Или во Загреб? Така некако. Важно, тој е од таа позната графичка школа. Чекај, Дина, море да не беше од Прага? Да, точно. Сега се потсетив. Тој прво студирал во Љубљана, а потоа, во Прага. Само бил одовде, од Скопје. Тоа знам. Во тоа сум сигурна. Јас лично не го познавам. Борис велеше дека тој го знаел многу добро. Во гимназија бил со брат му, Иван. Да, сега ми е јасно, па и Иван студираше графика во Љубљана! Прости, Дина. Раскажувам малку збркано, нели? Само, навистина, после толку години прв пат сега се потсетив на таа изложба. Тоа беше навистина една многу несекојдневна изложба. Не беше во галерија. Беше во просториите на една куќа, на Илинденска. Еј, па, тоа не е далеку од вашиот стан! Може ги знаеш луѓето или куќата? За вовед, свиреше една убава постара жена на клавир. Моцарт. Неколку прекрасни, прочуени парчиња. А што беше чудно кај таа изложба? Прво, таа била неговата последна изложба, рече уметникот. За жал, сега не ми текнува како се викаше тој. Е, навистина, понекогаш виното буквално ми го блокира умот. Не само тебе, Нора, се насмеав! Но, раскажувај понатаму. Може ќе се сетиш и на името на уметникот. А тоа и не е толку значајно за приказната. Да, добро велиш, Дина. Некој рече дека тој повеќе не сликал. Едни велеа заради некоја болест, алергија на бои, астма или такво нешто. Борис, пак, тврдеше, дека тој не сликал од други причини. Некои мистични причини, како оние твоите, Дина. Ох, станува сè по мистериозно, дофрлив. Да, ма, Дина, ти велам, мистериозно и тоа како, длабоко мистериозно, се шегува Нора. Тој таа вечер ги продаде сите слики од изложбата! Само три слики не беа наменети за продавање. Е, сега, јас се загледав токму во тие слики. Ме знаеш ти мене, секогаш трчам по забранетото! Не можеш да си замислиш што се случи со мене во тој момент. Кога уметникот во своето обраќање до гостите рече дека на изложбата се изложени три графики, кои тој не може да ги продаде, заради некоја лична тајна поврзаност со нив, јас се закачив токму за нив. Вечната Ева и забранетиот плод во рајот, се насмеав. Да, токму така! Дина! Само ти ме читаш како буквар! Борис, мислам, многу повеќе сакаше да купиме некоја од другите слики. Ама, јас, постојано, го терав да го праша сликарот, дали, сепак, нема да направи отстапка за нас? Нели, брат му Иван го познавал и такви мурафети. Море, што не му изнакажав, ама, ништо не помагаше. Тој, за волја на вистината, беше многу шармантен. Се насмеа заради мојата љубов на прв поглед во тие три графики. Се работеше за неговите рани, студентски илустрации на Злите духови на Достоевски. И сепак, рече нешто како, многу ми е жал што морам да разочарам вака убава жена, така некако. Не можел да се раздели од тие слики, ги носел насекаде со себе. Некој чуден човек, морам да ти кажам. Нешто многу магично зрачеше од него. Така, убав маж, црномурест тен, големи црни очи. Додуша, не е мој тип, ми беше премногу мистичен. Ама твој тип би бил во секој случај, Дина! Иако не го знаев човекот за кој говореше, во тој миг поцрвенев во лицето како да имав тринаесет години. Ох, Дина, толку е слатко кога ќе поцрвениш, малечката на дадичка! Да, Диночка, за тие графики ми е и ден-денес жал што не ги добив за мене. Не мораше да ми ги продаде сите три. Барем да ми ја продадеше едната од нив, онаа најмалечката. Таа, всушност, беше највпечатливата. Ама, ништо не бидна од тоа. Но, не може да се добие сè што човек ќе посака, нели, Дина? Интересно, уметникот рече некако во стилот, тие и не биле негова сопственост, туку на некоја жена што ја знаел. До потписот и годината навистина стоеше едно големо Д, на латиница, во кое, како некаков симбол, имаше уште едно малечко А. Буквите беа напишани во старински манир. Знаеш, слично на потписот на Дирер. Да, Нора, додека ти раскажуваше и јас веднаш помислив на Дирер, забележав тивко. Знаеш, Дина, јас и го прашав, дали буквите се однесуваат на Дирер. Тој само се насмеа на таа забелешка и рече, нека не сум се трудела да разгатнам, оти значењето на знакот било премногу приватно. Нема што, некој чуден човек. Ама, многу убав маж, заклучи Нора гласно смеејќи се. Мене, пак, во срцето ме гибна некоја чудна јанѕа и трепет. Може ли да е навистина тој? Ах, не! Такви случајности се случуваат само во литературата. Никогаш во животот, се насмеав во себе.
      Потоа, долго седиме крај огнот. Разговараме до доцна во ноќта. Не се враќај дома толку доцна, Диночка, остани да спиеш овде, како порано, те молам. Кога Нора ќе ми предложи вакво нешто, знам дека не смеам да ја одбијам. Тоа значи дека таа или има испиено многу вино или е во тешка ментална криза или раскинала со дечкото, си помислив во себе. А и мене не ми се излегува во студот и темницата, за да одам, пак, во темницата на празниот стан на моите. Нора ми позајмува пиџама. Бела, пријатна, мека, од тенок памучен штоф, со розови цветови. Спијам на големата мека софа, од која се гледа панорамата на градот. Во полутемната одаја се слуша само пукањето на огнот во огништето и тивкиот ветер на терасата. Се будам со мамурлак уште во мугрите. Сè уште е темно. Одам во кујната и, не палејќи ја светилката, си полнам од чешмата чаша вода. Во грлото ми гори. Од виното. Многу испивме. Низ големите прозорци продира светлината на уличните светилки. Стојам долго пред прозорецот. Гледам во темнината. Потоа, си легнувам. Долго лежам будна. Не ме фаќа сон. Низ главата ми се вртат зборовите на Нора, моите зборови, имињата што ги спомена таа, јас, сликите што сè уште лежат на подот. Ги гледам. Послани се на подот како паднати лисја. Пак, чудно ми затрепери срцето. Може ли да е тој? Постојано мислам на неговиот лик. Тој ми се појави во мислите додека Нора раскажуваше за илустрациите на Достоевски на непознатиот сликар. Навистина. Би била толку голема коинциденција да се работи за истата личност, си велам. Но, сепак. Не е возможно само случајно да се поклопуваат толку нешта. Имено, знам дека и тој, сликарот што јас го запознав во летото осумдесет и седмата, студирал сликарство најнапред во Љубљана. Студиите ги завршил во Прага. Тоа знам. Колку години бил во Љубљана, а колку во Прага, тоа навистина не можам да кажам. Не говоревме многу за тоа. Се сеќавам добро дека тој само што се беше вратил од Прага и утредента отпатува за Рим. На некоја специјализација за реставрација на стари мајстори или нешто слично. Мислам, имаше стипендија од еврејската светска организација. Зошто не ја прашав Нора дали бил руски Евреин? Тогаш ќе знаев дека е тој. Но, токму Достоевски? Случајност? Може ли во Скопје да има и друг сликар со студентски скици по Достоевски? Од друга страна, зошто, пак, да нема? Којзнае. Можеби тогаш тоа била задолжителна домашна работа за сите студенти на ликовната академија? Само, што е со другите поклопувања? Љубљана, Прага? Ах, па и братот на Борис студирал во Љубљана. Тогаш беше мода да се студира во тие познати културни центри. Којзнае колкумина уметници од Скопје студирале во Љубљана и во Прага. Рака на срце, веројатноста дека се работи за сликарот што јас го запознав, и тоа многу случајно и многу кратко, пред цели седумнаесет години, ми се присторува многу мала. Само срцето продлжува да трепери кога мислам на него. Тој сликар воопшто не е безначајна личност за мене. Дури и по седумнаесет години тој е единствениот човек што го љубев. По него, не постоеше никој друг. 
      Близината на утрото ја чувствувам низ белината што ми ги заслепи очите. Боже, па надвор паѓа снег!! Столетниот снег! Вистина било она што ми го кажа старчето со јаболката! Снег! Тивко шумоли. Големи, густи снегулки! Непрекинато. Како некоја тивка, непозната, нечујна музика. Терасата на Нора е покриена со дебел слој снег. Сè изгледа чудесно. Сè е преобразено во вистинска зимска сказна. Колку е убаво, колку е убаво, повторувам. Сосем обичен снег! Исто толку чудесен како секој снег во секоја зима. Снегот отсекогаш ме фасцинира. Кога бев дете, кога ќе го чуев татко ми да £ рече на мајка ми, дека надвор почнал да врне снег, дури и кога тоа беше доцна во ноќта, јас веднаш се разбудував и трчав боса на балконот. Штом ќе ја здогледав волшебната слика на светот под снежната покривка, останував со часови гледајќи го снегот, со носот залепен врз стаклото на прозорецот. Го молев татко ми да излеземе надвор, понекогаш и во никое време во ноќта, само за да можам прва да стапнам врз негибнатиот снег. Во тој миг се појави Нора. Што, извика и таа изненадено? Во ноќта паднал снег? Потем рече, поспокојно. Па, да, всушност, се знаеше дека ќе дојде до тоа. И мене вчера цел ден воздухот ми мирисаше на снег. Нели е прекрасен светов под снегот, Дина? Ах, колку го љубам погледот од мојава тераса врз побелениот град! Тогаш ми се чини дека сум во друг, непознат град, нов, чист. Снегот е бело писмо, бело на бело, невидлив знак, прошепотив. Немаше ти некоја таква песна, Дина? Да. Снежно писмо. Да, знам точно кога ја напишав. Ти се сеќаваш на моите песни, Нора? Да, па ти ми подари една папка со нив, подврзана, со посвета. Кога, Нора? Не се сеќавам. За матурата! Дина, Дина, и тоа си го заборавила? Не, не, Нора, сега веќе се сетив. Само знаеш? Нешто чудно се случува со моето паметење. Почнуваат да ми се мешаат сликите од новите доживувања, откако си заминав, со оние од годините овде. Сè ми е измешано. Некогаш гледам некој човек во Фиренца или на некое друго место во Европа, и не знам од каде го познавам неговиот лик, од овде или од таму. Да, за жал, имаш право, некои детали почнувам да ги заборавам. Како сега, ова, со мојата поезија. Ништо страшно, Диночка. Тоа е нормално. Па, ти долго не живееш овде! Сега други нешта ти се во срцето и умот. Туку, ајде, да се напиеме кафе и да уживаме во сликата на снегот. После, ќе се облечеме и ќе одиме на појадок, на бурек и јогурт. Сакаш? А може малку и да си поиграме во снегот? Боже, навистина падна снег! Обичен снег! Да, Нора, и јас веднаш помислив на тоа. Па, ова е навистина најпрост, најобичен и најубав снег. Што се тие приказни за страшниот, таинствениот столетен снег? Ма, глупости, бабини деветини и лажги со опашки. Знаеш како ти е тоа со народното верување, вели суверено Нора. Јас, се разбира, се согласувам со неа. Кога излеговме надвор, снегот тивко и нежно нè поздрави под нозете. Некое непознато чувство на радост и леснотија на животот ми го исполнува срцето. Всушност, јас имав намера задутре да отпатувам. Оти тетка Рада минатата недела ми вети дека ќе се врати на овој викенд. Ми е жал што толку брзо ќе ја напуштам оваа зимска сказна. Сега, некако, сè е поинаку. Како да не се работи за истата земја, за истиот град. За миг, сè е ново. Како снегот да е некој чин на ново раѓање на светот околу мене. Нора оди зад мене и постојано ми фрла малечки топки од снег во грбот. Ау, боли, викам, уште пред да ме допре топката. Остаток од времето, кога, како ученичка, имав ужасен страв дека ќе ме погоди некоја од топките, кои машките толку ги стегаа, што тие стануваа тврди како камен. Откако некој ми раскажа дека некое девојче од таква топка било погодено в око и дека од тоа трајно £ бил оштетен видот, страшно се плашев од игрите со снег. На Нора £ раскажувам за тоа. Таа само се смее. Продолжува да ми истура купишта снег врз глава. Очигледно утринава таа е подобро расположена од вчера вечерта. По појадокот, во бурекџилницата, одиме заедно на пазар. Мене ми е празен фрижидерот. Потоа, секоја оди пешки кон дома. За вечерта веќе бевме договорени да се најдеме во седум и пол пред Драмскиот театар. 
      Седам на балконот и го посматрам снегот. Попладнето се качив на спратот, заѕвонив кај тетка Рада. Очигледно, сè уште, не е вратена. На скалилата го сретнав чичко Ставре. Од кога знам живее во истата зграда. И тој и жена му се во пензија. Со нив живее син му со снаата и двете деца. Како, си чичко Ставре? Како? Гледаш како, одговори намуртено. Со здравјето кај мене некако оди, ама, жена ми е многу болна. Астма, срце, притисок. Кутрата, сè £ се собрало. Синот и снаата се без работа, две внучиња, тие бараат да им се купи облекло, играчки, чевли, ова-она. Што да ти кажам, Дина. Да не беше нашата пензија, не знам како ќе живеевме. Ние ги издржуваме синот и снаата. А работа нема. Еве, тие се веќе шест години без работа. И никој нема ниет да ги вработи. Што велиш ти, да одат во Нов Зеланд? Знаеш ли како е таму? Викаат, било многу добро. Богат живот, работа, убаво време, секогаш топло. Немало ваков снег, како кај нас. Ама, што знам, пустото, многу ми се чини далеку. Којзнае дали ќе ги видиме уште еднаш пред да умреме, ако си заминат толку далеку. Ние ја знаеме печалбата. Татко ми бил печалбар. Отишол во Америка уште кога сум бил во пелени. Туѓината ги голта луѓето, Дина. Тоа му го велам на син ми Стефан. Тој тоа не го знае. Па, вели, така било порано, во наше време, сега било друго. Со авион се доаѓало за малку пари, а многу брзо. Не знам, тие сакаат да бегаат. Ова не е живот, навистина. Шестмина во еден трособен стан! Знаеш како е, младите си сакаат интимност, приватност. Јас и бабата спиеме во кујната. Ама, пак, тесно е. Гласно. Дечињата немаат каде да си ги стават книгите. Теснотија и немаштија. Тешки времиња дојдоа, тешки. Во зградава, од триесет фамилии, само во две имаат двајца вработени. Останатите се без работа или како нас, пензионери, со бедни пензии. Татко ти добро направи што си замина одовде, навреме. Е, Дамјан беше отсекогаш многу далекувид. Учен е тој, грамотен! Не знаете кога ќе си дојде тетка Рада, го прашувам, за да го прекинам неговиот монолог. Никогаш не знам како да ги утешам ваквите луѓе. Тие ме прават многу тажна и ме оставаат без збор. Ах, некој ми кажа дека во Бугарија биле затворени патиштата. На граничниот премин кај Деве Баир имало толку голем снег, што била затворена границата. Којзнае кога Рада ќе може да се врати дома. Што, стварно ја затвориле македонско-бугарската граница? Боже, којзнае колку ќе трае сево ова, одговарам, трчајќи по скалилата надолу. Морам да одам, чичко Ставре! Некој стои пред мојата врата. Анета! Еј, здраво, Анета! Убаво што ти текна да поминеш! Бев во центар, Дина, на пазар. Толку е убаво овде, крај Вардар. Со снегов. Сакав да те прашам. Дали сакаш да одиме на прошетка, во паркот? Ако не сакаш, тогаш, ништо, сакав само така, да прашам, да поминам, повторува збунето. Ма, како не, Анета, влези, влези прво малку, те молам. Не знаеш колку се радувам што дојде! Дојди, ќе се напиеме чај. После ќе одиме и на прошетка. Низ паркот, низ градот, каде што сакаш. Еј, толку се радувам! Се јавував вчера на телефон, ама никој немаше. Ти, изгледа, беше излезена, вели Анета. Да, сношти бев на вечера, дома кај Нора, Елеонора Танина. Мора да ја знаеш. Таа почна да студира со нас, француски. Додуша, со нас беше само во прва година. Потоа студираше во Париз. Да, ја знам јас Нора, потврдува Анета. Е, па, кај неа бев. И знаеш, стана многу доцна. Па, останав кај неа преку ноќ. Преспав на каучот во дневната, дури не ме разбуди снегот. Чудно е сево ова со снегов. Не знам што да кажам. Дали да се радувам или да стравувам од него? Додуша, тој ми ги комплицира сите планови. Знаеш, тетка Рада пак го одложи враќањето во Скопје. Во Бугарија имало уште поголем снег. Граничниот премин бил затворен, во двата правци. Да ти кажам право, и самата не знам што да правам. Анета ја врти замислено лажичката во чајот. Вели само, хм, мириса на лето. Егзотична мешавина, ароматизиран чај. Не само што убаво мириса, туку и ги смирува нервите, објаснувам. Да, нервите, вели замислено. Има ли за тоа вистински лек, Дина? Анета, што се случува со тебе? Сакав да те прашам уште кога се видовме во чаршијата. Само не сакав пред девојчињата. Патем, имаш две ангелчиња. Толку се драги, мили. Да, тие ми се најдрагоценото во мојов тажен живот. Тажен? Што се случило? Слушај, што е со Игор, како е тој? Игор. Што да ти кажам, Дина? Всушност, не знам од каде да почнам. Мислам, ти кажав. Игор и јас бевме шест месеци во брак кога го собраа во војска. Тоа беа нашите најубави шест месеци. Бевме толку среќни, ти знаеш. Да, се разбира дека знам. Немаше повљубен пар од вас двајцата. Јас бев виновна, Дина! Не можам да си простам што бев толку наивна, неискусна, кажи како сакаш. Требаше да знам дека одењето во војска во тоа време, кога во Хрватска се водеше војна, не е исто како војската во она другото време, кога бевме деца. Нема никогаш да си простам! Како можев да не го скријам? Требаше да лажам дека е во странство, дека не е дома. Јас, пак, замисли, го потпишав позивот! Дури и им ја отворив најљубезно вратата на луѓето од воената полиција. Нема да го заборавам неговиот поглед кога ме прегрна на разделба. Тој претчуствуваше каде го носат. Веднаш го пратиле на фронтот. Не добив ниту едно писмо од него цела година. Кога го собраа Игор, јас го очекував првото дете. Кога се породив, лекарите ми рекоа дека дошло до компликации. Детето не било способно за живот. Не знам. Тешко се породував. Долго. Цел ден и цела ноќ. Велат, детето се измачило. Немало доволно кислород. Тоа живееше само еден ден. Во тој ден, барем, го држев долго во прегратка. Можев да го подојам. Само еднаш. Утредента на сите други жени им ги донесоа децата на доење. Мене, пак, ми рекоа дека малиот имал малечка треска. Затоа, не сакале да ми го донесат. Морале да го пренесат на интензивна нега. Ми рекоа дека ќе ми го донесат другиот ден. И така секој следен ден ми кажуваа нов изговор. Кога другите ги отпуштија со нивните деца, мене ме повика шефот на одделението, да ми каже дека мојот Даниел бил премногу слаб за да живее. При мачното, долго породување добил пневмонија. Освен тоа мозочни оштетувања, заради недостиг на кислород. Тоа беше стравотна болка, Дина! Како да ми се корнеше утробата. Ми даваа секој ден инекции за да престане лачењето на млекото. Ох, Боже, Дина, не знам како го преживеав тој месец. Потоа, се тешев дека така морало да биде, дека малечкиот навистина немаше шанса да преживее. Подобро беше така, сигурно. Само, страшно болеше. Анета плачеше тивко, но, лицето £ беше облеано со солзи. Сфатив дека сум толку далеку од тој вистински живот. Во мојот затворен круг на минималниот живот, како што рече Нора, јас, навистина, немав поим што се случува надвор од неговите граници. Моите проблеми се толку смешни, споредени со ова што го доживела оваа толку умна, драга и скромна жена. А што беше со Игор? Колку време беше тој во војска? Боже, какви трагедии! Прости, Анета, јас не знаев ништо за сето тоа. Инаку ќе ти се јавев. Барем со писмо! Навистина ми е многу жал. Ах, Дина, па и тебе сигурно не ти било лесно! Сама, таму, во непознат свет. Без твоите. Никого во своја близина што те знае од дете. Не е лесно во туѓина, знам. Ама, ти си силна личност! Отсекогаш им велев на другите. Оставете ја вие Дина! Таа е родена за нешто поголемо од нашиов скромен живот. Немој, Анета, па, јас не сум воопшто ниту малку снажна личност. Остави ме мене, кажи, што е со Игор? Каде е тој сега? Па, тука е, Дина, тука е. Во Скопје. Ама, што ако е тука? По него трагавме во 91-ва на сите можни начини. Роднини, познати. Сите се обидуваа преку нивните врски во разни воени команди, во политиката во Белград, да дознаат каде го имале испратено. Дури во декември 92-ра дознавме дека бил на хрватскиот фронт, потоа, кусо некаде во Босна, па, во Дубровник. Го најдовме во некоја касарна во Дубровник. За среќа, ни помогнаа некои пријатели на татко му. Некој воен лекар од Сплит. Тој му даде уверение дека е болен. Така можеше да си дојде дома. И да остане овде. Всушност, тој дезертираше. Ама, што значи тоа? Таа држава повеќе не постоеше. Затоа, јас не сакам многу да говорам за времето порано. Кога другите ќе речат, колку ни беше убаво во нашата поранешна Југославија, мене ми доаѓа да врескам од гнев. Таа иста држава, кога пропаѓаше, како некој ранет ѕвер, безмилосно уништуваше сè со себе. Игор се врати, да! Ама, тоа не беше повеќе истиот човек! Го почувствував тоа уште првиот ден. Тој, додуша, се радуваше. Некако сосила, велеше дека е среќен, дека сè ќе било добро. Ни се родија двете дечиња, едно по друго. Си велам понекогаш, можеби тоа беше преголем стрес за него? Не знам. Немаме свој стан, Дина, живееме кај неговите. Тие ми префрлуваат дека јас сум виновна затоа што синот им пропаднал. Игор не работи, јас работам повремено. На црно. Пишувам, понекогаш, за еден дневен весник. И двајцата немаме здравствено осигурување. Овде така се работи речиси по сите приватни весници. Ако го видиш Игор, нема да го препознаеш, Дина. Тој не е повеќе истиот човек. Уште во војска ги пумпале со секакви психоделични дроги. За да биле похрабри на фронтот. Тие оделе кај воениот лекар да побараат помош, оти не можеле да ги издржат стравотиите што морале да ги прават. Мислеле дека лекарот ќе им даде уверение дека не се способни за воената обврска, за да се вратат дома. Тие, пак, им давале дроги, за да ги убијат уште повеќе. Многу подоцна сфатив дека Игор си дојде уништен. Тој, потоа, само продолжи да го прави тоа, на што го научиле во војската, на новите фронтови во нашите братски републики. Како можеше да се случи ова што се случи со нас во Југославија, Дина? Па, нели нè подготвуваа само за убави нешта, уметност, поезија, наука? Зошто, потоа, истите учители нè тераа да ги убиваме нашите поранешни пријатели, сограѓани? Не беа, сигурно, истите учители, Анета. И тие, нашите учители, кои нè учеа да веруваме во уметноста, и тие се денес скршени луѓе, како твојот Игор. Тие што го терале да убива невини луѓе, тие и денес знаат како да се снајдат. Тие се сега заслужни генерали, министри за одбрана. Верувај ми, тие не се оние што нас не научија да ја љубиме уметноста. Не знам, Дина. Не знам повеќе ништо! Имам само огромен гнев. Зошто мораше да ни се случи сето тоа токму нам? Заради мојата наивна вера во тоа дека државата не прави ништо што е лошо за нејзините граѓани! А на тоа ме научија не само моите родители, туку и сето наше образование! Сега имам живот што личи на затворска ќелија! Мажот ми не излегува надвор, од страв некој да не му понуди дрога. Не сака да види никого. Тоа е единствената заштита за него, откако испродаде сè од дома. Откако живееше кај некои непознати луѓе. Дрогаши, како и тој. Па, едно време спиеше дури и по клупи. Колку често го барав наутро овде, Дина, во паркот, зад вашиве згради! Неколкупати беше на лекување во болница. Се враќаше, наводно, чист дома. Земаше метадон. Сè додека не излезеше случајно до пазарче. И ненадејно ќе исчезнеше со денови. Потоа, ќе се вратеше плачејќи, уништен. Некој од дилерите го сретнал и му дал дрога, најнапред без пари, се знае. Тие стрвојади ми се јавуваа постојано дома. Го бараа на телефон. Се претставуваа под лажни имиња. Од пред две години е чист од дрогата. Но, немаме пари. Инаку, најмногу би сакала да имаме свој стан. Да останам со него, со месеци. Да се затворам со него, како во љубовна прегратка. Да ги трпам неговите кризи во моето тело. Да го чувам од тој стравотен свет на дрогата. Да му ги исцелам раните со љубов, со многу љубов. Ние живееме во едно одајче, со децата. Кај неговите сме, Дина. Знаеш како е. Затоа не сака да види никого од пријателите. Го прашав, дали сака да дојде со мене. Да се видите. Не сака. Почна да плаче. Не сака да го видиш таков! Тој толку те почитува, Дина! Психички тој не е способен да вирее во овој грозен свет. Игор е станат како билка, која не поднесува силно сонце. Додуша, има добар психотерапевт, доаѓа понекогаш дома, кај нас, кога имаме пари да платиме. Така Игор не мора да оди кај него. Ете, тоа е мојата приказна, Дина. Ништо спектакуларно, нели? Само тажно, вели кутрата моја пријателка, кога забележа колку ме погоди сето тоа. Молчејќи, ја галам нејзината растреперена рака. Долго молчиме. Ја гледам, додека го испива чајот. Средно долгата костенлива коса ја носеше и тогаш, на студиите, на ист начин. Косата £ е рамна, некаде до под брадата, блескава, негувана. Целото лице зрачи со чистота. Усните се само незабележливо нашминкани. Сè во нејзината појава е скромно, но, во исто време, толку скапоцено чисто, достоинствено. Анета е многу топла, женствена. Телото £ зрачи со љубов и нежност. Секое нејзино движење има длабока мајчинска, но и еротска нота. Споредена со неа јас сум малечко девојче. Не знам ништо ниту за животот, ниту за љубовта. Јас имам само идеи за сите важни нешта во животот. 
      Додека, подоцна, полека чекориме кон паркот, на прошетка низ снегот, таа застанува пред секоја клупа, под секое дрво во близината на некоја кафеана. Раскажува кога го нашла на тоа место нејзиниот Игор, предрогиран или во алкохолен делириум. Ми раскажува колку од оние кои студираа со нас во осумдесетите, денес биле уништени луѓе, зависници од дрога. Сите тие, за време на студиите, премногу долго беа во свој свет, далеку од реалноста. Се потсетивме на ноќите поминати во тогашните кафеани. Таму се собираа најталентираните и најчувствителните млади луѓе на таа генерација во Скопје. Почетокот на деведесетите. Морничавите години на нашата најубава младост. Јас £ реков дека често велам за себе дека сум билка од стакленик, дека ние сите живеевме во еден огромен стакленик. Тоа беше идеологијата на вербата во науката, уметноста и просветата. Ние, навистина, верувавме дека најзначајните нешта во животот се духовните вредности, творештвото. Игор на Анета е музичар. Свиреше како студент на музичката академија во камерниот оркестар за барокна музика. Студираше композиција кај еден од најдобрите професори на академијата. Во долгите часови што ги поминувавме во Пикасо тој ми раскажуваше дека компонирал пред да научи да свири клавир. Некаде, во библиотеката на некој роднина, виолинист во филхармонијата, тој нашол некоја книга со партитури. Тогаш имал седум години. Седнал, ги препишал петолиниите и нотите. Дома земал бели листови, нацртал петолинии. На нив си играл со црните бродчиња, така ги доживувал нотите, според своите правила, велеше. Во некоја прилика му ги покажал на роднината. Овој се изненадил. Го прашал од кога свири клавир. Не знам да свирам клавир, рекол малиот Игор. Па, како ги знаеш нотиве? Ги видов во твојата книга и ги прецртав. Потоа, роднинава се погрижил да го запишат во музичкото училиште. Игор не сакаше особено да ја раскажува приказнава. Мислеше дека таа била вистинско клише за генијални уметници, а тој не се сметаше за таков. Велеше дека бил само големо дете што многу сака да си игра со сè и сешто, па и со нотите. Тоа била сета тајна на неговата генијалност. Компонира ли сè уште, ја прашав Анета. Таа само заврте со главата. Со горчлива насмевка додаде. Дина, тој не го погледнува клавирот! Не поднесува никаква музика. Ниту обични звуци. Седи постојано во апсолутна тишина. 
      Одам крај неа, со стишан здив, како да сакам да исчезнам. Не се осмелувам да кажам ниту збор. Сè што си помислувам да £ кажам како утеха ми се присторува празно и банално, во истиот миг кога ќе го помислам. Гледај, Дина, колку е убав светов под снегот! Боже, си велам во себе. Од каде оваа жена има сила да се радува на убавината на снежниот пејзаж? Од каде £ е таа скромност? Од каде го црпи трпението, со кое го носи сиот тој товар на грижата за децата, за болниот маж, за работата? Како се снаоѓаш во сето тоа? Нели е тоа тежок товар, ја прашувам. Во истиот миг ми се смачува од површноста на прашањето. Таа само се насмевнува благо и покажува со раката кон небото. Гледам во снежното небо, од кое рамномерно, шумоливо паѓа густиот студен, сув снег. Јас сум од побожно семејство, ми вели полека, благо. Моите родители, додуша, тогаш беа комунисти. Ама, пак, дедо ми бил познат поп во Битола. Како млада девојка се однесував кон верата како кон традиција и обичај. Сега таа е мојот единствен извор на сила. Инаку не ќе можев да го преживеам пеколот низ кој минав. Да, јас сега верувам единствено во Бога, Дина! Повеќе не верувам во гордиот човек на хуманото општество, како што веруваа нашите татковци. Велам татковци, оти, не знам како беше кај вас, ама, во нашето семејство, жените, особено бабите, беа оние што ја сочуваа верата и побожноста. Да, и кај нас беше така, Анета. Семејството на мајка ми беше многу побожно, а дедо ми по татко бил комунист, како и татко ми, социјалистот Дамјан. А ти, што е со тебе, Дина? Во што веруваш ти? Јас, Анета, никогаш не верував во она во што веруваа моите родители. Уште верувам во силата и смислата на уметноста. Да, барем така мислам. Оти ако не е така, не би требало да се колебам ниту пет минути дали да се вратам овде. Јас сè уште не живеам во верата, онака како што би сакала, а тоа е заради некои прифатени разумски табуа. Знаеш како беше порано, во Југославија. Побожни беа само оние што не беа модерни. Оние што не беа еманципирани. Ти си, во таа смисла, многу послободна од мене, Анета. Јас имам илјадници самоцензури во себе. Затоа, за да не бидам исмеана, особено на Запад, пред оние што не веруваат во Бога, јас велам дека сум мистичар. Тоа, некако, полесно го поврзуваат со модернизмот. Всушност, и јас во душата сум длабоко побожна. Но не се осмелувам да го изразам тоа јавно. Постојано сум во разговор со Бога. Само тој разговор е нечуен за другите. Затоа сите мислат дека јас сум сè уште истата Дина. Сега разбираш зошто ме одушевува да чујам колку слободно и недвосмилено ти кажуваш дека си верник. Тоа не се крие, Дина! Тоа го забележуваат кај тебе и другите, не само јас! Можеби ти мислиш дека такво нешто може да се скрие. Ама, јас знам дека тоа не може да се скрие. Тоа луѓето го забележуваат кај секого од нас. Верувањето не е една реченица или еден став. Тоа е сета личност, со сите нејзини постапки, чувства и мисли. Јас тоа го забележав кај тебе кога бевме во црквата св. Димитриј. Знам, така е, £ признавам. Во која црква одиш на служба, ја прашувам. Во Св. Ѓорги, во Кривидол. Ајде да одиме еднаш заедно таму, Дина! Добро, ќе се договориме, велам тивко. Се разделивме пред споменикот на Гоце Делчев во паркот. Одам, полека, по Илинденска. Во првото дуќанче, на аголот на уличката, кај фонтаната, купив млеко и мек, топол леб. Одам и си поткршнувам од лебот. Чудна топлина ми го исполни срцето. Иако разговорот со Анета не беше ниту малку радосен. Само што нејзината вера ми подари чувство на длабока поврзаност со неа. Тоа ми создава тивка радост во мене. Можеби, тоа е она чувство на благодат во човека, за кое пишуваат светителите. Средината на улицата. Застанувам. Овде е моето место. Тука е таа, куќата што ја паметам од младоста. Куќата со број девет. На променадите со моите, стоев долго токму пред оваа железна порта. Градината со старите дрвја изгледа чудесно под снегот. Маѓепсана сум од несекојдневната глетка. Во мене се брануваат чувства на радост и тага, на восхит и страв пред нешто непознато, од кое ми се бранува душата. Некој свет трепет ми го исполнува срцето. Луѓето од соседните куќи ги имаат исчистено патеките пред нивните влезови, сè до вратите. Само во оваа градина снегот е негибнат. Значи ли тоа дека мојата жена во бело не живее повеќе овде?
      До Драмскиот театар, каде што се одржува премиерата на најновиот текст на Борис, одам сепак со такси. Денес ми е доста од шетање по снегот. Навистина, ме изненади големиот интерес за премиерата. Не знам што беше тоа што таа вечер во атмосферата на љубопитно очекување, лесно, неврзано разговарање на посетителите во фоајето, ме возбуди многу и ме исполни со некој непознат трепет. Само во ретки моменти во животот го доживував тој трепет, од кој небаре секоја жила во моето тело и секоја мисла во моето срце се тресе во ритамот на една пријатна, слатка треска, од која ме полазуваат трпки на милина, радост и длабока слеаност со сите што во тој миг се со мене. Тоа можат да бидат и непознати луѓе. Сепак, во таквите мигови ги разбирам нивните мисли, чувства и телесни осети на еден нејасен, интуитивен начин. Тоа ми се случува насекаде. Во разговор со непознат, кај ненадејни средби со мили луѓе, но и кога читам нешто и, се разбира, кога сум на Божја служба, во црква, кога талкам низ црквите во Фиренца и насекаде во светот. И сега е така. Треперам со некоја скриена радост во душата. Иако немам никаква причина за тоа. Не знам кога ќе можам да се вратам во Фиренца. Најверојатно е дека ќе морам да го одложам патувањето уште за неколку дена. Не знам како ќе го исполнам времето овде, до моето заминување. Постојано мислам на нешта што ме прават сè понесигурна во тоа, дали она што толку години го култивирам како мој животен проект е навистина мојот вистински пат во животот. Се грижам многу за моите во Канада. Откако сум овде, во станот, тие сè повеќе ми недостигаат. Ми станува јасно колку надвор, во светот, на Западот, се трудев да го контролирам секој непријатен импулс во мојата душа. Затоа ја контролирав и меланхолијата, тагата. Поради осаменоста. Поради далечината меѓу мене и моите. А што имав јас освен нив двајцата? Ништо, само онаа фикс-идеја за моите духовни предци во Европа. Смешно беше и да се помисли на тоа. А камо ли од тоа да се направи свој животен мотив. Да, снегот! Тука е и снегот. Прво, тој беше само фантазија на луѓето овде. Сега тој е реалност која не може да се занемари. Како да беа отворени некои древни, долги столетија закатанчени небески двери, така паѓаа, без ниту најмал прекин, вистински бели партали од небото. По само еден ден и половина ноќ снег, и веќе е сè побелено. А сепак, како никој да не се сеќаваше на стравот од божемниот столетен снег. Некоја чудна искра на надеж беше распалила радост на лицата на минувачите. Како снегот да им го беше избришал сеќавањето на стравувањата од иднината, од бомбите, од можното исчезнување на Македонија. Луѓето се шетаа сами или во малечки групи. И како, небаре, за прв пат да ја откриваа убавината на нивната земја, на природата, на обичните улици, кои сега блескаа со некој небески блесок. Толку треба за да се роди поетот во секој човек, си мислам. Сега сите со одушевеност говорат за чудесната глетка во која се преобрази нивното здодевно секојдневие. Тетка Рада си седи мирно во Бугарија. Снегот паѓа и паѓа. А јас, сè повеќе, ја губам контролата врз мојата животна ситуација. За миг, не можам да планирам ништо. Токму јас, која досега мораше да знае точно каде ќе биде по три години. Најчудно е што, токму во оној миг кога го здогледав снегот, особено по онаа тажна прошетка со Анета низ паркот, патем, одевме по истите патеки по кои како дете одев со тато и мама на променада, силната желба, веднаш да се вратам во Фиренца, почна малку да бледнее. Ништо не се смени во мојата состојба и овде и во Фиренца. Не знам како дојде до тоа, но нешто чудно се случува со мене. Се разбира, снегот има и непријатни страни. На улиците владее хаос. Постојано морам да внимавам да не се лизнам, затоа што моите чевли, оние со кои дојдов од Фиренца, не се наменети за ваков снег. Од понеделник треба да излезам низ продавниците, да си купам некои топли чизми. Освен тоа, попладнето на двапати снема струја. За волја на вистината, прекинот не траеше долго, нецели два часа. На вестите предупредија дека, доколку снегот продолжел да паѓа, ќе биле можни и подолги прекини на електричната енергија. Морам да купам и свеќи, за секој случај. 
      Ја здогледувам Нора. Доаѓа со мало задоцнување. Морала да одговори на неколку итни електронски пораки од некоја европска фондација. Не е страшно, велам, не сум сама, гледаш. Покажувам со широко движење на раката на преполното фоаје. Да, има многу интерес за премиерата, потврдува таа. Тоа ме радува. Борис многу долго работеше на овој текст. А не беа ни пробите многу лесни. Баш ме интересира како ќе ти се допадне текстот. Многу е интересен, но, за мене, се разбира. Јас, пак, сум необјективна, сепак, тоа е Борис, нели, вели таа во еден здив. На лицето, на трепките £ се топат ситни снегулки. Драмата се вика Прифатилиште и, барем според темата, таа ветува многу. Борис, впрочем, отсекогаш беше многу актуелен во изборот на темите за своите драмски текстови. На времето, во Југославија, тој пишуваше драми за некои контроверзни периоди од македонската историја. Нора ми раскажа дека тој за подготовката на текстов често одел по прифатилиштата за азиланти и воени бегалци во Хамбург. Таму ја студирал психологијата која се создавала меѓу бегалците во домот, особено кога тие биле од поранешна Југославија. Ми стана јасно дека Нора не се изменила многу во сиве овие години. Таа сè уште љубеше да застане со мене во некој агол од фоајето и да ми ги претставува, со куси описи, оние луѓе што минуваа крај нас. Мојата драга Нора, колку ми недостигаше досега токму нејзината дарба сите нешта во животот да ги набљудува најнапред од шеговитата страна. Има таа право, сите нешта така стануваат многу полесни. Јас сум постојано наклонета кон некои длабински анализи и потраги по смисла или на иронија и цинизам. Патос или иронија, тоа е мојот расцеп. Никако да ја најдам формулата на леснотијата со која се одвива обичниот живот. Со мојот патос работите стануваат подлабоки и потешки. А од иронијата се шири само мраз во срцето. Таа го убива животот во мене. Некогаш, успева да ме турне во длабока депресија, во која се мачам со денови. Кога и јас би ја имала леснотијата на животната дарба на Нора! Само што со таква дарба човек се раѓа. Таа не може да се научи. Во присуство на Нора е сè возможно и сè оди многу лесно. Таа лесно стапува во контакт со непознати луѓе. Јас, и тоа отсекогаш, внимавам на формата, ги персирам сите, и стари и млади, и тоа премногу долго, сè дури не се заплеткам во мојата формалност. Тоа е стилот на воспитаното, на секогаш послушното, умно девојче во мене, на кој ме научија моите. Нора, пак, на сите им се обраќа со едно многу срдечно ти. Луѓето не го чувствуваат тоа како навреда. Напротив, тие сакаат да бидат во нејзиниот круг. Тоа за нив значи нешто како некое посебно одликување. Типично за неа е, секому да му се обрати со едно, кај си, ма, ти или кај си, бе, ти. Тоа е Нора, во најдобрата форма! Со тоа таа ги освојува и највоздржаните соговорници. Така е и вечерва. За тие два и половина часа на премиерата, јас, со нејзина помош, научив сè за имотната состојба на најексклузивните посетители на театарот. Се смее со пригушен кикот, додека, за време на претствата, ми шепоти на уво пикантни поединости за артистите. Во еден миг, една дама од редот пред нас нè предупредува да молчиме. Нора се наведнува кон неа, £ шепнува нешто на уво, по што дамата љубезно се смее, гледајќи постојано во мене. Борис отсекогаш беше прочуен по своите авангардистички сценски решенија. Така е и овојпат. Артистите скокаат од сцената во публиката. Тие истрчуваат од последниот ред, натоварени со пластични кеси со името АЛДИ или ЛИДЛ, имињата на оние најпрочуените низи на дисконтни продавници во Германија. Тие се слекуваат голи, мочаат во нокшири во аголот на сцената, свртени кон нас со голите дебели газишта. Така мора да биде, ми рече еден познат критичар, восхитувач на Борисовото дело, во паузата, откако Нора ме претстави. Во режисерската концепција на Бориса, и целиот театар, заедно со нас, публиката, треба за миг да стане големо прифатилиште. Затоа било значајно со такви ефекти да се потенцира дека режисерот ја внесува публиката како некој масовен воајер во преполните хали на прифатилиштето во Хамбург. Таму мора да мириса на мочка, смет и човечка пот. Без тоа нема автентичност на театарот што ги мобилизира сите сетила, заклучи тој, навистина, многу уверливо. Јас ја вртам незаинтересирано чашата со бело вино во раката и ги набљудувам луѓето. Нора носи некого под рака. Кога се доближува до мене, во нејзиниот придружник го препознавам нашиот стар професор по француски. Додуша, одамна е во пензија. Нора ми кажа дека се вратил во Скопје. Тој е женет со Французинка. Некаде, во близината на Бордо, имале куќарка, семејно наследство на жената. Што бара, значи, тој тука во оваа длабока и опасна зима за Македонија, си помислив. Многу го сакам овој неповторлив ерудит, познавач на повеќе романски и словенски јазици, но, над сè, прекрасен, скромен, многу благ, многу простодушен човек. Има насмевка од која би се стопил од милина и најголемиот брег од мраз. На предавањата тој беше единствениот што ни го читаше Маларме и Рембо на перфектен француски. Тој беше Русин по мајка, а Македонец по татко. Тој бил некој познат лекар во Париз, родум од Штип, а заминат во Франција уште по Балканските војни. Неговиот македонски беше многу симпатичен, со блага нота на руски акцент. Чудно беше што во изговорот не се чувствуваше никаква, дури ни најмалечка примеса од францускиот јазик, но само благата руска обоеност. Очигледно рускиот бил првиот јазик што го проговорил како дете. Беше роден во Париз, каде израснал, студирал и докторирал. Во Скопје дошол прв пат уште на крајот на шеесетите. Неговата сопруга беше повремено во Скопје и во Франција. Ние имавме вистинска среќа што токму тој ни предаваше француски и тоа три години пред да се пензионира. Јас не полагав дипломска кај него, туку кај неговиот асистент. А толку сакав да полагам кај стариот, драг професор Гаврил Огненов. Од него секогаш бликаше некој оган на силна љубов за луѓето, за целиот свет. Јас дури откако престојував во Франција дознав од какво благородно семејство бил нашиот професор. Со еден грант ги истражував словенските имиња на жителите на Париз од 1920 до 1930 година. Така ги најдов и биографските податоци за неговиот татко, Апостол Огненов. Тој бил не само голем поборник на идејата за ослободување на Македонија, но и уште поголем интелектуалец. Во Париз £ припаѓал на групата на егзилирани руски писатели, философи, уметници и богослови. Говорел течно неколку светски јазици. Во руската дијаспора ја запознал и жена си, Олга. Ако не излезеше можноста за стипендија во Фиренца, имав идеја да напишам биографија на Апостол Огненов, таткото на професорот. Во Франција ми беа достапни сите податоци за неговиот живот. А за подробностите сакав да го замолам нашиот професор. Знаев дека Нора имаше многу блиски контакти со него. Таа го посетуваше и во Франција. Но не знам зошто никогаш не £ кажав за она што го дознав за биографијата на неговото семејство. Професоре Огненов, какво изненадување! Не знаете колку ме радува да Ве видам по толку години! Па, Вие не стареете, прекрасно изгледате, како времето да застанало, велам, многу возбудена. Тој ме изненадува со срдечноста со која ме поздравува. Ме прегрнува многу цврсто како да сум му ќерка и ме бакнува во косата. Се вцрвувам како мало девојче. Тој го гледа тоа и само благо ме гали по образот. Еден долг миг ме гледа испитувачки. Да, умната и убава Дина Аспрова. Времето за тебе навистина застанало, Дина! Ако му дозволиш на твојот стар професор да ти направи искрен комплимент. За мене, пак, времето минува во виор од кој ми се запира здивот. Ама, не, Ве молам, па Вие сте истиот! Можеби, Дина, можеби. Ама тоа е само школката, однадвор таа, навидум, не старее. Само што бисерот во неа полека станува невидлив и сенилен, се суши. На моја возраст времето не се брои во поими како иднина, периоди, туку со година, месеци, недели. Но, доста, за тагата на староста. Туку, кажи ми ти, Дина, каде си сега? Некој ми рече дека си била долго во Париз, така ли е? Не, јас сум веќе година и пол во Фиренца. Пред тоа бев во Рим, во Болоња, во Брисел, во Лугано. Каде не бев, професоре, насекаде. Одамна си заминав од Париз. Таму бев само во првите три години, откако си заминав со моите одовде. Што, целото семејство се пресели во Франција? Не, не во Франција, се смеам. Моите си заминаа за Канада, кај роднините. Знаете, нам, на поранешните егејски бегалци, повеќе од половината роднини ни се во странство, како што беше порано кај руската емиграција. Да, знам, ја знам многу добро таа ситуација. Па јас сум дете од дијаспората! Тој се смее со таква детска радост, од која ми надојдоа солзи. Толку сакам да можам да му раскажам сè што открив за неговиот татко. Толку сакам од професорот да дознаам уште повеќе за неговата биографија. До кога си тука, ме прашува? Не знам ни самата, професоре, можеби многу долго, можеби многу кусо. Сè зависи од снегот и од некои други работи. Ама, тоа е долга приказна, не е местово за такви нешта. Добро, колку долго и да останеш овде, Дина, ајде, потруди се, најди време за твојот стар професор и дојди ни на посета. Да, и јас многу би сакала да ве видам. Имам да Ви раскажам некои работи за вашиот татко, Апостол Огненов. Ох, какво изненадување, ги крена сега тој веѓите. Тогаш, мораш непремено, да ме посетиш, Дина! Не прифаќам изговори. Знаеш какви се професорите! Добро, ќе дојдам, со Нора. Дојди со Норичка, со кого сакаш, само дојди, вели благо и ми ја бакнува раката на разделба. Растреперена, ја следам неговата ситна фигура, со густата бела коса, како се пробива меѓу посетителите. Гледам дека му приоѓа некому. Тоа беше некој виток, висок маж со црна, кусо потстрижена коса. Човекот ми беше свртен со грбот, затоа не можев да го видам неговото лице. Иако горешто ме интересира да дознам кој го придружува професорот на премиерава. За волја на вистината, непознатиот маж ме потсети на нешто познато. Само што овде многу нешта ми се присторуваат познати. Напротив, вечерва имам чувство дека јас повеќе никого не познавам во Скопје. Каде се сите луѓе од мојата младост, си велам во миговите, кога Нора ќе исчезне во бркотницата од луѓе. Единствениот познат лик беше оној на професорот Огненов. Затоа £ дадов знак на Нора дека ќе одам да седнам на моето место. Таа ми климна со главата и продолжи живо да разговара со некој маж, што ја имаше многу срдечно прегрнато околу рамената. По некоја минута и таа седна до мене. Додека салата полека се полни, ја прашувам што £ рече на дамата пред нас, за да ја смири. Реков дека ти си селектор на еден прочуен европски фестивал. Не знаеш македонски, па морам да ти преведувам, шепотејќи. Добар штос, нели? Такви нешта таа порано постојано правеше. Со тоа како да ме врати во лесната атмосфера на нашите студентски денови. Ја прегрнувам. Фала ти. Нема на што, одговара. Има. Затоа што си останала истата моја Нора. Да, да, се сме таа.Само тебе малку те расипал Западов! Ама, не се грижи, и таа болка се лечи со нашите македонски иљачи! Препушти £ се на дадичка! Како што беше отсекогаш! 
      Премиерата на Борис е голем успех. Потоа, има некој коктел за избрани гости, на кој прилично се здодевам. Борис е чудно вознемирен. Ме зачуди што тој и Нора се поздравија, додуша, пријателски, но, не онака срдечно, како што би се очекувало. Кога сите полека си разотидоа, остануваме само неколкумина. Борис предложува да одиме во некоја од блиските кафеани, во некоја со име Лира или Гитара. Знам дека беше име на некој музички инструмент. Тоа на останатите им било премногу фолклорно. Што е со Пикасо, прашува тој? Тогаш, одиме таму. Борис вистински ме регистрира дури додека чекаме на такси. Дина, драга Дина, па јас воопшто не те гушнав како што треба, вели театрално. Неговата прегратка мириса на закиселен мирис на вино. Не го сакам тој мирис ниту на растојание. Има премногу меки усни, влажни. Како си ми ти, злато! Еј, од кога не сме се виделе? Десет, петнаесет или дваесет години? Не претерувај, го симнувам на земја. Па, нели, се видовме на деновите на македонска култура во Рим, пред четири години! Да, стварно, имаш право! Таму се играше една моја претстава. Имаш право, во Рим, во мај 2000-та, за Светите Кирил и Методиј. Ама, сигурно, било кратко, нели? Мене некако ми се чини дека не сум те видел еден век, знаеш. Така е тоа секогаш, Борисе, го тешам. Тој не ме забележа тогаш, пред четири години во Рим, оти очите му беа залепени врз градите на една млада артистка. Не знам дали имал нешто со неа. Само што за сите беше јасно, како ден, дека тој £ се додворуваше на најефтиниот начин. Знам дека тој мене во Рим не ме ни поздрави, онака вистински. Еден миг помислив дека не знае која сум. Иако се знаеме од деца, затоа што тој живееше кај нас, во маало, на Орце Николов. А освен тоа одеше во истата гимназија со мене и Нора, но, беше три години постар од нас. Којзнае дали се сеќава на сè што се случило во Рим? Тогаш тој беше стравотно пијан. Еј, девојчице, како ми си ти, продолжи, стискајќи ме непријатно цврсто околу рамената. Уште си толку убава, како некој ангел! Диночка! Така те вика Нора, знаеш? Да, така ме вика и татко ми, одговорив строго и се извлеков од неговата мечешка прегратка. Во Пикасо со нас дојде и неговиот постар брат, Иван. Нора ми го претстави тивкиот, замислен човек, со долга, руса коса, собрана во репче на тилот. Заради тоа тој делува некако стегнат, замазнет. Јас не го познавам. Чудно! Иако во детството ги познавав речиси сите деца од нашето маало, дури и оние што беа многу постари од мене. Се знаевме, едноставно, затоа што се гледавме на улица или крај Вардар или во музичкото училиште. Тој е, навистина, вистинска спротивност на брата си. Многу е воздржан во сите негови движења. Не говори многу, повеќе слуша. Не го љуби, очигледно, многу алкохолот, како што тоа го чини брат му. Полека и, небаре пие горчлив лек, тој само одвреме-навреме потпивнува малечка голтка од некој коктел-пијалак што го нарача Борис, и тоа многу арогантно, за сите на масата. Тој никого не праша дали сака да пие нешто друго. Му кажувам на Иван каде живеев како дете. Го прашувам, како може да не се знаеме, кога сме од исто маало. Тој само благо се насмевнува. Затоа што си била во пелени кога заминав на студии! Во Љубљана, додава. Слушнав, ти си бил сликар? Да. Тоа го вели без некоја специјална поза на голем маестро, како што тоа го прават некои други сликари што ги знам во Скопје. Само се насмевнува, без никаков коментар, кога му велам дека ми се допадна неговата сценографија. По подолга пауза, ме гледа испитувачки. А што правиш ти таму? Прашањето е многу просто. Јас, сепак, не знам што да одговорам. Како да ме праша за некоја многу комплицирана и за мене малку позната проблематика. За прв пат морам да го избегнам одговорот. Играм на една карта која воопшто не е типична за мене. Се правам наивна. Ги кревам само рамениците. Небаре тоа што таму го правам да е некоја државна тајна. Тој чека некое време. Повторно, со многу сталожен глас, вели. Добро, Дина. Ќе пробам од втора мајка. А што бараш ти таму, во големиот свет? Смеејќи се несигурно, велам, не знам ни самата. А тоа, во тој миг, ми прозвучува како најискрен одговор. Во истиов момент и самата не знам зошто бев таму, во сите тие градови во кои го минав животот во последниве дванаесет години. За среќа, од понатамошните непријатни прашања ме спаси ненадејното вмешување на Борис. Слушај, Дина, нели твоите дедо и баба беа од Егејска Македонија? Знаеш, јас за тоа би ја направил мојата следна претстава. Па, мора, човече, ние да почнеме да говориме пред светот за нашата приказна! Во Европа никој нема појма за тоа што ни се случувало нам овде, на Македонците. До кога си овде, во Скопје? Уште некое време, велам. Ајде, те молам, да се најдеме некој ден и да разговараме малку поопстојно за таа тема. Еј, Борис, пази, после таква претстава сигурно нема да можеш да одиш на одмор во Грција! Тоа беше поднапиената артистка. Таа, и без тоа, ми одеше на нерви веќе цела вечер. Сега, оваа нејзина идиотска изјава го доведе моето нетрпение до кулминација. Кога сакав да £ возвратам со некоја горчлива шега, брат му на Борис ми ја допре благи и нежно раката. Остави ја, не вреди, ми вели. Дина, па ти, барем, си умна жена, разбираш и без зборови. Имаш право, му признавам. Борис во тој миг почна гласно да расправа за некоја негова претстава која се играла во Карлсруе, за време на некоја Документа. Толку било страшно да мораш да им објаснуваш на оние Европејците каде е Балкан, а камо ли каде е Македонија. Но, неговата претстава Јаболко на раздорот (во балканската рајска градина, додава иронично Иван, но, толку тивко, за да можам да чујам само јас) ги потресла сите таму. Тој им ја плеснал вистината за лицемерната Европа в лице. Борис, па ти си вистински амбасадор на Македонија во Германија, го фали критичарот, оној што рече дека сета публика во неговата вечерашна претстава била групен или масовен воајер во прифатилиштето. Тоа што го правиш ти со твојата уметност, од чиста слободна волја, треба да го прави македонската амбасада во Германија. Тие се платени за тоа да ја презентираат македонската култура! А што прават тие? Си купуваат ефтини коли за роднините во татковината. Македончето, секогаш ќе остане со ситен дух. Тој е ситна душа, по дефиниција! Од него не може да стане Европеец, слушајте ме вие мене. Премногу долго прадедовците и дедовците ни биле под турско, затоа имаме ропска свест. Нема спас за нас! Туку, да не земе некој од посилниве под негова капа, па да не чува, тоа е нашиот единствен пат, заклучува надуениот критичар. Во мене расне некој длабок гнев и одбивност кон овој начин на мислење, затоа што го знам од времето кога живеев овде. Во еден миг ми стана јасно дека тоа мислење ме одбива, затоа што и јас самата бев често наклонета на вакви паушални поплаки за каратерот на Македонците. Тоа е и духот на мојата иронија, од која сè повеќе ми се смачува. Вие, очигледно, не сте Македонче, го прашувам со толку гнев во мојот глас, од кој, да беше динамит, можеше да се разнесе целиот кварт на градот во кој седиме. Што? Тој не ја очекувал мојата реакција. Каква врска има тоа со проблемов? Се разбира дека сум Македонец! Што, да не ти личам на Марсовец! Тој и напиената артистка се смеат од срце. По секунда им се придружува и Борис. Да, Зоран Станоевски, Марсовецот од Битола! Еј, супер штос! Потоа, Борис си ја преполнува чашата со вино. Не ли ти беше доста од виново? Нора го гледа со чуден поглед, полн со нервоза, гадење и тага. Остави ме! Мене жена нема да ми кажува колку да пијам! Па била таа и најеманципираната жена во Македонија! Ви велам јас, продолжува Борис гласно, Македончето нема никогаш да го примат во Европа, во тоа може да се кладиме. Туку, можеби ќе имаме навистина среќа некој од големиве сили да не земе под своја капа, како некој протекторат. Сега гледам дека критичарот го рече тоа за да му импонира на Борис. Борис е драматургот на вечерта. Тивкиот Иван му аплаудира на брата си. Браво, братче мое, добро си ја научил ролјата! Голем театар, нема што. Европски. Да, да! Па, ти, навистина, кажа нешто многу важно. Многу е важно тоа што го смисли во твојот алкохолизиран ум! Ајде, да си ги кажеме сите скриените желби, и да му ги испратиме во картичка со елка на Дедо Мраз, на Големиот свет. Или да £ ги дадеме на Дина да му ги предаде нему лично! А, што велиш за тоа, Дина? Може да ни ја направиш таа услуга, нам, на твоите кутри сонародници? Оти потајно, сите ние очекуваме дека оние, Големите судии на праведноста во светот, а особено во љубената, од сите нас отсекогаш толку почитувана Европа, ете, ти, Дина моја, си најдобриот пример за таа исконска љубов, ќе видат колку сме послушни и ќе ни го заштитат барем правото на постоење на ова малечко парченце историската територија на Македонија. Ние не се бориме за сопствените права! Ние очекуваме Големиот учител да ни даде награда! Така, да ни даде значка или да ни даде сведителство за одличен успех и примерно поведение. Па, ние сме сите одред само одлични ученици! Кај нас нема повторувачи! Јас сум единствениот! Колку за лек! Да, така е. Ние, всушност, постојано се надеваме дека некој друг ќе се избори за тоа да не исчезнеме. Ден и ноќ стрепиме од тоа дека може уште утре да исчезнеме! Ете, прашајте некој обичен минувач? Што мислите, дали Македонија ќе опстане или ќе исчезне! Одма ќе ви одговори, не ја бива, ќе исчезне. А зошто? Нема државотворна свест, ќе ви рече! И најнеписмениот ја научил таа лекција, македонска! Папагали на ропска свест! Престрашени! Од самите себе се плашиме како од ѓавол. Тој страв дека ќе изгубиме сè, наместо да не освести, не тера уште посилно да ја култивираме нашата ропска свест. Најмногу би £ благодареле на меѓународната заедница доколку таа би сакала да не стави под заштита, така, некако, како некое културно наследство. Како нашите културни споменици, така и нас треба да не заштитат од нас самите, Македонците. Боже, нека не заштити некој од нас самите! Колку ми се смачува од нас, од мене, од сите вас! Кој ќе ме спаси од овој товар, од мене самиот? Самите повеќе не сме во состојба да се избориме за достоинството кое би не ослободило од стравот дека ќе направиме некој погрешен чекор, за кој ќе бидеме казнети со блокади, ембарга, откажување на љубовта и пријателството, непримање во Европската Унија. Се плашиме дека нема да не играат! Сите молчиме по ова што го кажа Иван. Само за миг. Оној идиотски театарски критичар, почна, веднаш, да дрдори. Од кај си го препишал овој говор, бе, Иванче? Ми се чини некако познат, се кикоти некако феминизирано. Сигурно не од оние книги што ти ги читаш, малечко, гологазо Зоранче! Еј, доста, сега! Ова, сепак, треба да биде прослава на мојата драма, а не навредувања, се вмешува Борис. Па, сите овде сме драги пријатели. Еј, Иване, дај, олабави, бе, малку, брате! Па, не сме во Генералното собрание на Обединетите Нации! Колку ми се смачило од сите вас, шепоти Иван, додека седи наведнат, со главата меѓу рацете, врз колената. Мене ми доаѓа да го погалам по косата, да го утешам и да му речам дека јас го разбрав секој негов збор. Сакам да му кажам дека јас само заради таа иста мачнина избегав толку далеку од Македонија. И постојано ми доаѓа да бегам уште подалеку, да фатам поштук, да одам на крајот на светот и да станам без корен. Секогаш кога ќе ги чујам овие идиотски разговори на сметка на Македончето. Погледот на Нора ме вџашува. Гледа во Иван со толкава нежност и сочувство. Што значи, пак, сега тој поглед? Во него се крие нешто повеќе од сочувство. И таа, очигледно, ги чита моите мисли. Лицето £ се преобразува во маска. Никогаш не ја почувствував толку затворена и туѓа, како воопшто да не ја познавам. Критичарот ја кани артистката на танц. Напнатоста во воздухот се губи. Борис седи, полулегнат во фотелјата со затворени очи и го потпевнува шлагерот по кој танцуваат двајцата вљубеници во неговата уметност на драмата. 
      Стојам крај прозорецот. Го гледам снегот што трпеливо, систематски си паѓа од небото. Малечката улица пред Пикасо е прекриена со дебел снег. Светилките блескаат со некој непознат блесок. Таа глетка ја смирува бурата на чувства и тага во мене. Се вртам. Иван. Не се плаши, не сум дух, жив човек сум, од крв и месо, ми шепоти на увото. Јасно ми е. Тие зборови се шифри. Низ нив тој кажува сосем други нешта. Само што јас не сум приемлива за тие шифри. Затоа, веднаш ја менувам темата. Слушај, Нора ми кажа за некоја изложба на некој чуден сликар, пред пет, шест години, овде, во Скопје. Тоа била неговата последна или проштална изложба, така нешто. Тој имал неколку графики, илустрации на Злите духови од Достоевски. Тоа биле единствените цртежи што не ги продавал. Не можеше да се сети како се викал. Ама, рече дека Борис го знаел, преку тебе. Тој бил твој пријател. Како се вика тој, се сеќаваш ли? Да. Го знам. Тој ми е, навистина, пријател. Беше вечерва на премиерава! Па, нели ти зборуваше со оној вашиот стар професор, како се викаше, а, да, Огненов? Давид беше со него. Како се вика рече твојот пријател, препрашувам, затоа што не можам да верувам дека го чув токму тоа име. Давид. Давид Розенблат. Зошто прашуваш за Давид, Дина? Не, само така, ме интересира. Слушај, кажи ми, тоа е неговото вистинско име, Давид Розенблат, продолжувам да прашувам. Да, да, па, јас студирав со него, освен тоа се знаеме од деца! Ама, мора да го знаеш и ти, Дина. Знаеш каде живее? На средината на Илинденска, во онаа големата бела куќа со убава градина, со павилјон во градината. Вила Розенблат. Број девет. Што?! Во онаа со големите стари дрвја и со железната порта, со мотиви на рози? Да, на рози! Розенблат! Тоа им е семејниот грб. Па, тие се руски Евреи, не ги знаеш? Вртам со главата. Од возбуда, ми трепери гласот. Затоа, молчам. Собирам сила. Како да не ги знаеш? А сите ги знаат, таму, во наше маало. Мајка му на Давид ми даваше часови по клавир. Не се викал никогаш поинаку, Иван? Слушај, Дина, какви се овие конспиративни прашања? Немам појма дали се викал поинаку! Го знам како Давид. А може има и некое тајно име, за да не го откријат Злите духови на Достоевски! Ти си откачен, дефинитивно, велам, за да се извлечам. Не сум сретнала друг човек со толку остар ум. Разговорот со тебе е како одење по жилет. Ох, ова веќе ми се допаѓа! Дина, па ти си била прва класа! Остави ги, ефтините комплименти. Кажи, тој отсекогаш живеел во Скопје? Кој? Твојот пријател, Давид? Ох, пак, ти со тој здодевен Давид! Се разбира! Па, тука е роден! Одеше со мене во школо. Што ми е гајле за другар ми Давид, кога јас до мене имам ваков ангел од Фиренца! Дина, не гледаш ли што се случува вечерва со мене, а? Си игра со кадрицата на моето чело и не забележува колку неговиот одговор ме исполни со некој чуден страв. Се тресам. Во душата. Душата трепери кај тоа име. Давид Розенблат. Може ли тоа да е оној Давид, оној, мојот Давид? Па, нели некој рече дека живеел во Париз? Тој е тука! Боже милостив, фала ти! Тој Давид е тука! Давид Розенблат е тука! И тоа во онаа куќа? Која ли беше жената во бело? Што ако утре токму тој ми излезе на патот? А што ќе правам ако тој воопшто не ми излезе на патот? Како ќе го преживеам тоа? Што ако си одам утре или задутре и не го видам никогаш повеќе? Секогаш мислев дека тој повеќе не припаѓа на мојот свет, дека тој од него засекогаш исчезна во онаа јулска вечер во Скопје, пред седумнаесет години. Нора ни приоѓа. Сестрински не прегрнува двајцата. Еј, што шепотите вие двајца овде, сами, со поглед на романтичната глетка на улицата под снегот. Стравотно ефтина романтика, нели? Ама, сите паѓаме на ефтината романтика на снегот. Нема човек што е отпорен на снег! Сите се вљубуваат кога ќе падне првиот снег или кога ќе се расцутат јоргованите во пролет! Мразам романтика, мразам снег, мразам пролет! Нора липа. Плаче толку гласно, што не знам што да кажам. Иван ја држи во прегратка, без збор. Ја прашувам што се случило. Тој со прст на устата ми дава знак да молчам. Ги оставам сами крај прозорецот. Се враќам кај масата. Борис спие во удобната фотелја и гласно рчи. Бедно е да се види големиот драматург во таква поза, со раширени нозе, со дебел подбрадок, со отворена уста, разлигавен. Се гледа дека не е повеќе млад, во секоја смисла. Не можам да мислам на ништо друго, освен на она што ми го кажа Иван. Давид Розенбалт е во Скопје. Дали би ме препознал? 
      На враќање, го молам таксистот да вози преку Илинденска. Од прозорецот на возилото се обидувам да здогледам дали можеби е осветлен некој прозорец во куќата со големата порта. Не, нема никаква светлина. Сè е темно. Само во градината свети една висока светилка. Само што тоа не значи дека некој живее во куќата. Колку долго ја знам оваа куќа! И токму таму живеел, отсекогаш, тој, мојот Давид. Зошто не ми го кажа тоа? Нели тоа утро ме испрати до дома? Можевме да си одиме по истиот пат? Затоа ли тргна кон паркот? За да не ми текне каде живее? Чуден гнев расте во мене. Да ми кажеше дека живеел во мојата близина, и тоа токму во таа куќа, тогаш, можеби, сè ќе беше поинаку. Ќе знаев каде да го барам. Ќе ги минев сиве овие тажни години под липата, пред неговите прозорци. Кога-тогаш, ќе мораше да излезе, и да ме види. Од друга страна, од каде да знае што таа куќа значеше за мене? Јас тоа не му го кажав таа вечер. А немаше и зошто да му кажам. Давид го знаев толку кусо време. Само една вечер. Вушност, цели дванаесет часа! Боже, Давид е тука, во мојата близина! Дома сум, конечно. Чекав да останам сама. Сакав да останам сама. Само со мислата на Давид и со тивкиот трепет во мене. Радост, радост, радост! Но, на што се радувам? Во бањата сум. Се туширам, долго. Сакам да го измијам непријатното чувство во мене од онаа тегобна атмосфера во Пикасо. Завиткана во дебелата и долга бањарка од мек фротир, пијам топло млеко. Седам крај прозорецот во кујната. Ги кревам нозете на друг стол. Снегот паѓа сè посилно. Силен ветер го разнесува паднатиот снег. Создава густа бела завеса во воздухот и високи навеви на сите страни. Три часот по полноќ. Надвор нема жива душа. Снегот владее со целата земја и никој не знае што тој ќе направи со неа. Одеднаш, снемува струја. Потамина, барам некоја свеќа. Имаше една во регалот, во дневната соба. Свеќа, антикварна, стара најмалку дванаесет години. Ја ставив на масата во кујната. Светлината на снегот ја осветлува одајата со чуден сребрен блесок. Снегулки, брзи и прозрачни како пеперутки, долетуваат во балконот, се лепат на прозорското стакло и исчезнуваат, се топат. Согоруваат, како јас во онаа ноќ пред седумнаесет години кога го запознав Давид. Никому не му сум му раскажала за таа средба. Само мајка ми знае за неа. Таа средба беше толку куса, што, подоцна, ми се присторуваше како никогаш да не се беше одиграла. Нора ги знаеше сите мои тајни, како што и јас ги знаев нејзините. Но ниту нејзе никогаш не £ кажав за чудната средба со Давид. Таа во тоа време беше во Англија. Наградно патување за матурата. Награда од татко £ за умната ќерка. Кога таа се врати, јас познанството со Давид веќе го бев закопала длабоко во моите спомени. Тоа ќе останеше сигурно засекогаш таму, ако токму Нора не ми раскажеше за трите цртежи според Достоевски на сликарот, на чие име таа не се сеќаваше. Во тоа време, пред седумнаесет години, љубев долго да читам во некоја книга. Тогаш го открив задоволството на совршениот набљудувач на туѓите и изминатите животи. Се криев во најскришните места, во паркот, крај Вардар, во дворот, во подрумот. Не смееше никој да ми пречи, сè додека не ја прочитав книгата до крај. Сè додека, по извесно време, не се префрлев, со сета душа и тело, со сите мои сетила, во приказната за која говореше книгата. Потоа, се плашев да го прекинам читањето, затоа што тогаш ќе исчезнеше и таа слатка безвременост. Во такви денови, кога сè до последниот здив ја читав книгата до крај, ми беше многу тешко да се вратам во стварноста. Така се случуваше, читајќи една книга, во толкава мера да се пренесам во она за што се расправаше во неа, така што, дури и да сакав, немав сила да ја пуштам од рака. Тој ден непрекинато препрочитував долги пасажи од Волшебниот брег на Томас Ман. Веќе беше доцна попладнето, кога прекинав да читам. Моите сетила беа опиени како со некој непознат опијат од многубројните имиња, места, чувства и идеи, коишто ми се вртеа в глава по лектирата на прочуениот роман. Особено теозофската сцена на повикувањето на духот на оној тивок Јоахим, братучетот на Ханс, ме беше извадила од памет. Тука престанав да читам. Се јавив кај неколку пријателки и ги прашав, каде ќе излегуваат таа вечер. Сите имаа некои други планови. Ниту една од нив не сакаше да го смени својот план и да преземе нешто со мене. Се истуширав, се нашминкав со особено внимание и го облеков она што во тоа време го сметав за мојата најинтересна облека. Тоа беа фармерките, белата маица и кусата црна кожена јакна. Фармерките и јакната ги бев купила за време на летниот одмор во Порторож, од кој штотуку се бевме вратиле. Од Порторож секогаш одевме на шопинг во Венеција. Од сончањето имав многу темна боја на кожата, што не е вообичаено за мене во останатиот дел од годината. Имав намера да одам на прошетка низ градот. Се надевав дека ќе сретнам некого од познатите. Додека пиев кафе со моите, расеано го листав весникот. Една информација на културната страница ми го привлече вниманието. Изложба на млади македонски сликари од Европа. Мене, со тогашната фиксираност за симболиката на зборовите, ме провоцираше очигледниот парадокс во насловот на информацијата. Ако се македонски, не може да се од Европа, коментирав, смеејќи се на новинарската несмасност. Тоа значи дека тие се по потекло од Македонија, но на студии во Европа, рече татко ми, не кревајќи ја главата од транзисторот што го поправаше. Од каде знаеш дека е така, свикав изненадена. Ти не мора секогаш да го кажеш последниот збор! Не морам. Да. Ама го прочитав целиот текст. Читај, па, ќе видиш дека имам право. Навистина беше така. Во осумнаесет и триесет часот во галеријата во Даут Пашин Амам беше отворањето на изложбата на дела на млади сликари, родени во Македонија, но на студии во европските културни центри, Париз, Прага, Рим, Венеција и Лондон. Веќе беше поминало шест и пол. Беше нешто пред седум. Обично, во такви случаи, би рекла, а веќе е доцна, нема смисла да одам. Само што овојпат си реков, па и да стигнам со мало задоцнување, сигурно нема да биде предоцна. Требаше само да побрзам и да истрчам преку Камениот мост до галеријата. Пред галеријата беше насобран многу народ. Ме зачуди огромниот број на посетители. Тоа се должеше или на извонредноста на изложените дела или, едноставно, на биографијата на сликарите. Поинаку кажано, можно беше луѓето да беа роднини и познаници на младите уметници. Се пробив некако до влезот на галеријата. Таму морав да почекам додека една река од луѓе излезе, за да може да влезе следната. Во првата голема хала беа изложени сликите на две млади девојки, студентки во Венеција. Тие ми беа премногу сладникави и шарени. Јас на деветнаесет години веќе имав изострен вкус во ликовната уметност, кој беше под влијание на мојата сопствена минималистичка поезија. Имав слабост за сите дела со скриена симболика, со навестени, но недоречени приказни, скриени шифри. Во втората хала можеа да се видат делата на четворица сликари, студенти на ликовната академија во Прага. Мене и Прага ми беше голема слабост. Затоа, со посебно внимание ги набљудував делата, стоејќи долго пред неколку слики на едниот сликар. Тој имаше едно масло во големи размери и три цртежи, илустрации по книгата на Фјодор Достоевски, Злите духови. Цртежите не ме фасцинираа на тој начин како што за себе ме закова големото масло. Тоа имаше некое чудно, таинстевно зрачење, кое како да излегуваше од невидливото срце на сликата. Платното беше релјефно препарирано со некоја дебела паста. Врз неа беа нанесени парчиња од златна фолија. Основниот колорит беше златно жолтеникав, слично на боите на предметите кога нив ги осветлува силно сонце или јака светлина. Сликата беше апстрактна композиција, но во неа имаше малечки симболи, шифри и бројки, датуми. Јас, потоа, внимателно ги набљудував и другите изложени дела, но неколкупати се вратив на големото златно-жолтеникаво платно, полно со некоја дотогаш за мене непозната мистичност. Знаев некако интуитивно, дека така мора да изгледа вистинската слика, но не знаев да кажам поради што бев уверена во тоа. Додека, потоа, расеано одев низ преполните хали, забележав дека меѓу посетителите имаше многумина од моите познаници и другарки од гимназијата. Во еден миг пред мене се испречи еден пријател на татко ми. Тоа беше некој новинар во весникот Нова Македонија. Знаеше од моите родители дека сум завршила гимназија, дека во октомври требаше да започнам да студирам на катедрата за романска филологија и сакаше да знае што имам намера да работам по завршувањето на студиите. Јас се насмеав гласно, одговорив дека не сум ни помислила на тоа, оти, впрочем, уште не бев почнала да студирам. Штотуку имав завршено матура и уживав во долгиот летен распуст. Тој почна да ми раскажува за неговите студии на универзитетот во Загреб. Знаев дека кога тој пријател на татко ми, кого тој најчесто го нарекуваше давежот, ќе почне да раскажува, нему му треба многу долго време, оти не знаеше за крај. Така беше и сега. Тој говореше и говореше. Од здодевност, се префрлував од една нога на друга. Затоа што стоевме пред сликата со чудните шифри и симболи, јас, кога ќе ми здодееше да слушам, се вртев кон сликата и се загледував во неа. Во еден миг се свртив кон излезот од халата. Се надевав дека ќе видам некое познато лице. Морав да се откачам од канџите на говорливиот пријател на татко ми. Во тој миг ми падна в очи дека еден млад човек, облечен во лежерна, но префинета облека, гледа во мојот правец. Стоеше во разговор со некои политичари, чии лица ги знаев од телевизиските вести. Во еден од нив го препознав македонскиот министер за култура. Очигледно и на овој младич, како и мене, му беа здодевни неговите соговорници. И тој неколкупати погледнуваше во различни правци, со многу отсутен, но, некако вознемирен поглед. Во еден миг ни се вкрстија погледите. Иако обично не го чинев тоа, јас овојпат младичот го гледав долго, љубопитно, со блага насмевка на усните. Тој, се чинеше, едно време не ме регистрираше и небаре гледаше некако низ мене. Одеднаш, забележав дека и тој го фиксира моето лице, свртувајќи се целосно кон мене. Се гледаше дека некој од оние што стоеја до него го праша нешто. Тој не реагираше. Како да не ги слушаше. Продолжи да гледа во мене. Мене почнаа да ми зујат ушите. Почувствував чуден оган низ сето тело. За миг мислев дека е несмасно и невкусно ако продолжам да се џагорам во него. Ама, не можев поинаку! Ми се чинеше дека бев без тело, дека во истиот миг се бев претворила во воздух и тој сè повеќе се приближуваше кон непознатиот маж. Во тој момент некој што стоеше зад мене ми ги покри ненадејно очите со двете раце. Погоди кој е, извика еден женски глас. Колку ја мразев таа простачка навика! И тоа особено во тој миг! Не знам, ама не е важно кој е, реков нервозно и се свртев. Тоа беше некоја далечна роднина, Калиопа. Таа и самата студираше на Ликовната академија во Белград. Еј, нели се страшни дечкиве, почна таа да ме масира со нејзиниот восхит за постарите колеги. Да, навистина се добри, изустив, нервозна затоа што во тој миг го изгубив од видик интересниот младич. Мораше ли токму сега да ми искрсне од заседа токму оваа Калиопа! Затоа £ реков дека морам да си одам, дека моите ме чекаат на вечера, дека ќе ни дошле гости и тргнав кон излезот. Кога видов дека таа не ме гледа, се вратив, и направив брза обиколка на изложбата во трите хали. Немаше трага од непознатиот младич. Се растажив, иако не знаев поради што. Се вратив, повторно, кај големото мистично платно. Стоев долги минути пред него. Дури тогаш ги забележав несекојдневните симболи. Сликата имаше нешто толку впечатливо, што можев да ја гледам со часови. Потоа, внимателно ги набљудував и цртежите. Тие беа брзи скици на личностите од романот на Достоевски. Сликарот мора да е многу интересен, си помислив. Не знаев ниту еден млад човек од мојата околина што беше фасциниран токму од тој роман. Сите многу повеќе го сакаа Браќа Карамазови, а и самата го љубев тој роман. Вљубена бев во Аљоша Карамазов, како што го сакав и Идиот, и Злосторство и казна. Халите, полека, се празнеа, посетителите си заминуваа. А јас уште стоев пред големата слика. Бев многу тажна. Никогаш во животот не бев толку тажна. Со брз чекор тргнав кон излезот. Само неколкумина посетители седеа на ѕидот пред излезот. Надвор мирисаше на најчудесната топла, јулска вечер. Небото беше преполно со ѕвезди. Барем ќе уживам во убавата вечер, си реков, одејќи полека до дома. Имав непријатно чувство во себе, како да сум пропуштила нешто многу значајно за мене. Кога се чувствував така, подобро беше да си одам дома, и тоа веднаш, и да си легнам да спијам. Така, имено, најчесто се најавуваше мојата прочуена меланхолија, од која, потоа, со денови ме болеше душата. Кога минав крај ѕидот на аголот на галеријата, некој ми проговори од темницата. И, што виде во моето платно? Јас се сепнав од страв и од изненаденост. Се свртив. Тоа беше тој, непознатиот младич со кого, претходно, за миг, ни се беа вкрстиле погледите. Прости, рече тивко, не сакав да те исплашам. Само не сакав да те пропуштам. Внатре, во халата, ми беше премногу полно. Затоа чекав на тебе, овде, надвор. Тој одеше крај мене и говореше, како тоа да беше нешто што сме го правеле отсекогаш, како да сме се познавале една вечност. Каде одиме, праша и застана за миг. Јас одам дома, изустив толку збунето како да бев малечко, исплашено пиле. Добро, тогаш и јас ќе дојдам со тебе, дома, одговори тој со голема решителност во гласот. Ох, не, извикав! Тоа не може! Си помислив што ќе речеа моите ако пред нив се појавев со целосно непознат маж. Добро! Тогаш и ти не смееш да одиш дома, рече тивко и многу нежно ми ги допре прстите. Не можам да те пуштам да си одиш, рече со горешт поглед во очите! Затоа, кажи, каде да одиме? Јас знам само дека морам да те запознаам. Ќе одам со тебе кадешто сакаш, дома, на крајот на светот, само кажи, јас ќе те следам насекаде. Само немој да ми речеш дека ќе си одиш! Се претстави. Давид Розенблат. Сликине, пред кои стоеше долго во разговор со оној чуден малечок господин, се мои, изусти тивко. Дина, Дина Аспрова, возвратив. Дина и Давид. Хм, звучи убаво. Да, ми се допаѓа, рече гледајќи ме долго и продорно. За сето време ми ја држеше раката. Значи, Дина, кажи, каде одиме сега? Дина. Да, името потполно одговара за тебе. Ми се допаѓа. Што правиме сега? Како би било да тргнеме најнапред, крај Вардар, пропетелчив многу збунето. Ќе видиме каде ќе не однесе патот, предложив. Одевме полека, молчаливо, тивко, за миг, секој од нас предаден на своите мисли. Давид малку заостана, одеше еден чекор зад мене. Јас горев во силен пламен. Потоа, застана крај оградата на мостот и се загледа во водата. Потпрена на камениот ѕид, го набљудував отстрана, додека во мене бликаше радост, восхит. Летав во срцето до небо од несекојдневна среќа. Не ми се веруваше дека стојам крај сликарот на оние чудесни слики! Освен тоа, барем со оглед на реакциите на другите посетители, се чинеше, дека тој веќе сега, на крајот на неговите студии, беше познат сликар. Колку години имаш, ме праша, додека палеше цигара. Деветнаесет, извикав гордо! Боже, па ти си била дете! Деветнаесет години! Немав потреба да го прашам колку е стар тој. Прочитав во неговата биографија. Дваесет и пет. Малку ме нервираше што тој неколкупати повтори дека сум била дете. Јас, воопшто, не се чувствував како дете. Освен тоа, разликата од шест години не ја сметав за толку голема за да му даде право да ме гледа како недораснато дете. Јас точно на деветнаесет години го напуштив Скопје, рече, додека гледаше надолу, во водата. Заминав на студии на ликовната академија во Љубљана. Таму бев само првите две години. Потоа, се префрлив во Прага. Пред една година дипломирав. Последниве месеци бев во постојано трагање, што и каде да продолжам да студирам. Колку ќе останеш овде, во Скопје, прашав малку плашливо, со едно многу тенко гласче, од кое се засрамив и самата. Доволно долго! За мене и за тебе доволно долго, Дина. Во љубовта и една секунда е вечност, нели? Кога ме гледаше ми се присторуваше дека се губам без секаков материјален остаток во неговиот поглед. Не бев свесна за себе. Сè беше исполнето со едно слатко, чудесно чувство на блаженство. Никогаш во животот не бев доживеала такво нешто. Се плашев да го отргнам погледот од неговото лице, затоа што се плашев дека ќе престане да тлее таа непозната топлина во мојата душа. Поминавме преку Камениот мост и се спуштивме по скалите надолу, крај Вардар. Продолживме кон паркот. Го сакам мирисот на водата во лето, прошепотив тивко. Ги знам сите промени во мирисите на водата на Вардар. Тоа не е тешко, кога човек живее на неколку метри одовде, реков со блага насмевка и покажав кон зградите во кои живеев. Ах, ти живееш во егејските згради! Твоите се од таму? Од Егејска Македонија? Бегалци ли се, Дина? Да, изустив. Другите мои роднини порано живееја во една бегалска барака, на излезот од градот. Што, да не е тоа кај поранешната трошарина, кај Млинот Куманово, кај кампингот? Дина, па, таму и јас имав роднини! Одев кај нив в лето! Тие се Руси, мислам, руски Евреи, како и моите родители. Јас сум од семејство на руски бегалци. Избегале овде по Октомвриската револуција, 30-та. Знаеш, Дина, тоа била вистинска авантура! Прво, тие дошле со воз во Одеса, оттаму, со брод по Црното Море до Истанбул, односно, Константинопол, како што го нарекуваа моите роднини. Оттаму, пак, тие, првобитно, сакале со брод да отпатуваат во Марсеј, а потоа со воз во Париз. Таму си заминале сите наши роднини. Само што не успеале да добијат место на бродот за Марсеј. Требало да чекаат неколку дена на другиот брод. Затоа, си рекле, да одиме со брод за Солун. А од таму, дошле во Скопје. Прво, сакале со воз да го продолжат патувањето за Париз. Една малечка случајност ги натерала да останат овде. Дали познавале некого овде, прашав? Да, дедо ми имал некој познаник во Македонија. Така некако било. Не сум ја прашал мајка ми одамна, како било тогаш, зошто останале токму во Скопје. Таму, пак, на крајот на градот, тетка ми потоа купи летниковец и овоштарник. Исто како и во Русија, само, сè многу помало, нели. Така е со сите сурогати на љубените нешта! А, кажи ми, Дина, што било со твоите роднини, како се нашле тие овде, праша со голема внимателност. Слична приказна, само бегството било од обратниот правец, изустив брзо. Бегале од Југот кон Северот. Му ја раскажав приказната за бегствата на семејствата на мајка ми и на татко ми. Му раскажав за студиите на татко ми во Москва, за тоа каде ја запознал мајка ми, за моите лета кај прабаба ми Ангелина, за нејзината најголемата драгоценост, невестинскиот фустан, рувото за умирање. Слушаше со големо внимание сè што му раскажував. Давид знаеше и разбираше сè. Ме слушаше со длабок мир во очите, како да беше некој стар мудрец, што искусил многу нешта во долгиот живот. Имаше огромни црни, топли очи, многу темен тен и црна коса, долга коса, до рамената, со нежни кадрици. Имаше неверојатно впечатлив поглед на топлите очи. И најсензуални усни на светот. Такви усни имаат само младичите на сликите на Ботичели! Се чинеше дека со очите го врзуваше предметот или човекот што го набљудуваше. Тој сè околу себе обвиваше со својата привлечност, во своето внатрешно зрачење, со сигурноста на своите движења. Зборуваше многу сталожено, со рамномерен ритам во гласот, без ниту најмала трага на некаква возбуда. Мене, пак, уште од мигот кога ми проговори од темнината, ме облеваше некој чуден трепет во душата. Ми се тресеше гласот од возбуда. Напати, зборував многу гласно или многу брзо, потоа, пак, многу тивко. Се чинеше дека тој не го забележува тоа. Одеше полека крај мене. Со едната рака го држеше палтото, префрлено преку рамото. Секоја, и најмала ситница во неговиот изглед, облека, говор беше совршено воедначено. Само што и покрај тоа, сè кај него делуваше природно и спонтано, полно со некоја необјаснива леснотија. Сега ми е јасно дека тоа што, тогаш, кај него ми оставаше впечаток на совршена контрола беше само неговата искусност, неговата зрелост, која споредена со мојата младост, наивност и постојана занесеност, мораше врз мене да делува како мајсторство на животната уметност. Затоа, постојано зборував. Затоа што не знаев колку ќе трае она негово долго, доволно долго за мене и за него. Сакав да му кажам сè што сум доживеала или не сум доживеала во моите, за него смешни, деветнаесет години. Сакав да го исполнам неговиот ум со зборовите што ќе го врзеа за мене, дури кога тоа доволно долго би било само еден или два часа. Зборував како во некој транс, без размислување. Особено, откако забележав дека кога зборував, од моите коски исчезнуваше оној трепет, од кој ми се вртеше во главата. Кога зборував, рацете не ми беа повеќе од мека гума, која не знаеше што очекува, по што копнее моето срце. Во еден миг, Давид ме фати за рамото. Дина, ајде, да седнеме некаде. Јас покажав на една клупа крај водата и истрчав до неа. Не мислев на клупа, рече со блага насмевка. Мислам, да седнеме некаде, поудобно, во некој ресторан. Не си ли гладна, Дина? Јас сум стравотно гладен, знаеш. Но, добро, потоа, имаме време, рече многу благо. Јас го погледнав со срамежлив и збунет поглед. Ми стана јасно дека со тоа само ја потврдив мојата детскост. Тој седеше до мене, навален на клупата, со рацете испружени на наслонот како да беа големи крила. Не ми одговори на прашањето, рече љубопитно. Што виде во моите слики, Дина? Во кои? Во големата златножолта слика или во цртежите по Достоевски? Во двете нешта. Видов многу, Давид. Толку многу што за миг ми застана здивот. Особено, пред големото платно. Кога го велам тоа, не знам дали навистина нешто видов, онака како што се гледа кога нешто се препознава. Мене, Давиде, таа, твојата голема слика, ме привлекува со некоја таинствена сила. Тајна! Тоа е вистинскиот збор. Да, тој можеби е најблиску до она што го видов. Видов некоја тајна во неа, која не ја разбирам, но која ме допира на интуитивен начин сè до најдлабоките слоеви на душата. Нешто сосем друго се твоите илустрации на Достоевски. Пред нив се чувствувам како да гледам призраци. Зошто, Дина? Па, тие се живи луѓе, од крв и месо, праша зачудено. Се насмевна. Еве ги, Дина, тие се постојано овде, околу нас. Тие се големите инквизитори, кои се со секој ден сè поблиску до тоа да не направат сити, среќни и бесмртни сите нас, тебе, мене, сиве овие луѓе овде. Тогаш не разбирав во целост што сакаше да ми каже со тоа. Затоа го слушав и молчев. Тој го почувствува тоа. Стана повнимателен, поблаг во одговорите, како да сакаше да ме заштити од нешто. Зошто ползуваш симболи, го прашав. Затоа што сè е симбол, Дина! Сета уметност е симбол! Оваа чудесна ноќ е симбол. Сиот свет, творението е симбол. Затоа што сведочи за Творецот! За Творецот? Мислиш, сведочи симболично за уметникот? Прашањето беше многу наивно. Тој направи малечка пауза. Не, не мислев на тоа, Дина. Мислев на Творецот на светот, мислев на Бог. Ти си религиозен, мислам, рефлексивен, метафизички уметник? Не сум религиозен, возврати енергично. Религиозните го распнаа и постојано го распнуваат Христа! Верувам во Бога. Верувам во Живиот Бог, во Творецот на небото и на земјата. Тоа се две многу различни работи, Дина! Замолчив. Во мене се раѓаа толку прашања, толку нешта ми беа неразбирливи во неговото размислување, само што немав храброст да ги изговорам, од страв, дека може да покажам колку нешта не знам. Јас тогаш не можев да сфатам што мислеше со тоа. Го разбрав дури години подоцна, кога самата почнав да читам некои нешта, кои Давид ги знаеше уште тогаш. Колку помалку го разбирав она што тој ми го говореше, толку подлабока стануваше мојата пленетост од него. Да, тогаш за прв пат осетив што значи онаа за мене порано толку банална реченица, да се има чувство дека некого го знаеме отсекогаш, дека сме чекале целиот живот на него и дека не знаеме како ќе живееме понатаму, ако тој човек не е во секоја минута од денот и ноќта со нас. Чувствував дека се вљубувам во него со сета душа. Знаев дека се вљубив во него во оној миг кога ни се вркстија погледите. Знаев дека никогаш повеќе во животот нема да го почувствувам тој трепет во мене со таква силина, од која ми се чинеше дека не сум повеќе ограничено тело, дека сум слеана со него во оној флуд што сè подофатливо се ширеше меѓу нас. И обајцата чувствувавме дека со нас се случува нешто што е посилно од нас, на кое моравме да му се предадеме, ако не сакавме да престанеме да дишиме, да мислиме, да чувствуваме. Во долгите паузи, во разговорите, мислев на таа длабока привлечност која сè повеќе ме врзуваше за него и во тој миг бев сигурна, и тоа со една дотогаш неискусена внатрешна јасност, дека Давид го мислеше и чувствуваше истото. Му реков дека го разбирам подобро кога не говориме. Дека според интуицијата, што досега не ја бев почуствувала во мене со таква јасност, знам за него повеќе од она што навистина го знам. Не ја знам твојата биографија, Давид. Не знам многу практични, обични нешта за тебе. Во исто време, знам сè за тебе. Те разбирам. Истото можам да ти го кажам и јас за тебе, Дина! Ти ме привлекуваш со голема сила. Се плашам, помалку, од тоа, да знаеш. Ова чувство на безвременска поврзаност е нешто ново и за мене, Диночка. Немој да мислиш, затоа што сум шест години постар од тебе, деека сум морал да доживеам вакво нешто, рече Давид, додека ме набљудуваше отстрана. Пред нас минуваа осамени минувачи. Тајната на прегрнатите вљубени парови што минуваа крај нас ме растажуваше. Весело расположени групи луѓе се враќаа од некоја прослава, во кафеаните, во паркот. Беше убава саботна вечер. Што ќе правиме со нас, Дина? А, што велиш, ми шепотеше на увото. Давид ми ја тргна косата од лицето. Го фати со двете раце. Ми го држеше лицето како што скулптор држи маска од гипс в раце. Потоа, нагло, ме пушти. Се наведна, ги потпре рацете врз колената. Замислено гледаше пред себе. Можеби треба да го прекинеме ова што расте меѓу нас, Дина. Знаеш? И тоа веднаш! Пред да стане премногу опасно за нас обајцата. Почувствував како во очите ми надојдоа солзи. Брадата почна да ми трепери. Се обидов да изустам нешто, но, не ми успеа. Одеднаш, станав. Без збор. Не го ни погледнав. Тргнав да си одам. Дома. Некаде, во градот. Каде било. Сакав само да бегам. Да избегам далеку. Далеку од него. Почнав да одам брзо по кејот. Дина! Дина! Давид викаше гласно по мене. Застанав. Се вкочанив. Срцето ми удираше толку силно в глава, како да ми беше во темето. Тој стоеше зад мене. Знаев. Иако не се свртев. Две раце на моите рамена. Нежен допир. Како да ме допреле крилјата на небески ангел. Невидлив допир, сонуван, откако постојам и дишам. Исчезнував во топлината на морето во кое се преобразив. Телото се претвори во најтоплата морска струја. Како јато риби, трпки минуваа низ неговите бранови. Без нозе. Високо над земјата. Лебдев во воздухот. Трепет на некоја најслатка, непозната жар. Блажена треска на душата. Полека, се свртив. Кон него, кон оној што беше сликата на мојата душа. Очите на неговата душа, потопени во морето од жар во мене. Во нив се вљубив мигновено. Пред да му го чујам гласот. Пред да го допрам телото негово. Пред да го почувствувам мирисот на црномурната кожа негова. Душите се вљубуваат први. Очите се ангели на душите. Телото е само видливиот знак за душата. Неговата душа ми ги шепотеше во моето срце небеските зборови на љубовта. Копнееја нашите души една за друга. Повеќе и од нашите тела. Знаев. Сè што е во мене сакаше да се прелее во неговото тело. Само затоа што душата сакаше да е едно со неговата. Можев да бегам. Можев да избегам на крајот на светот. Можев да избегам од неговото тело, раце. Знаев. Душата моја нема да може да избега од неговата. Таа ќе биде вечно болна без неговата душа. Очите, овие големи, топли и тажни црни очи на неговата душа, ќе ме следат насекаде. Ќе ми се јавуваат во сонот, секогаш, кога ќе мислам дека сум ги заборавила. Ќе ме гледаат од секој лист, од секоја гранка, од секоја миризма на розата. Во сите нив ќе биде миризмата на душата на Давид Розенблат. Силна река на најнежната страст се излева врз мојата кожа од тие црни очи. Долго не ме допира. Само ме впива со очите. Потоа, започнува сонот за кој бев родена од мајка ми Дафина пред деветнаесет години. Допир на крилја на пеперутка на усните. Неговите усни врз моите. Тие се сочни и тврди, нежни и жедни, растреперени и сигурни во желбата. Сè уште тие се само најнежниот допир што ги гали моите разиграни усни. Ми ги допира усните со прстите. Јас сум целата само лист што трепери на најсилниот ветер. Неговите раце се обвиваат околу мене и тој на увото ми ги шепоти најнежните зборови на љубовта. Потоа, долго ме гледа. Неговите усни се жедни по моите. Давид ме бакнува со жарта на најсилната љубовна желба. Небото и земјата не постојат повеќе. Облак од блажен трепет. Околу мене, во мене. Светот трепери. Дрвјата на гранките се наведнуваат за да го чујат неговиот љубовен шепот. Толку е длабока тајната сила на неговиот допир. Ме обзема облак од неговото тело и раце. Долго, бесконечно долго ме бакнува. Во следниот миг, небаре ќе изгубам свест. Давид. Тој е изворот на здивот на животот. Неговите усни на моите. Пак, имам сила. Пак, дишам. Со неговиот здив. Ме држи цврсто до себе. Копнеам да исчезнам во него. Сакам да станам дел од секоја негова клетка. Сакам да не постои ништо друго околу нас. Или да исчезнеме ние за светот во љубовта. Тоа и се случи. Во вечни часови, исчезнувам во неговата желба. Никој повеќе не може да нè најде. Никој повеќе не може да нè види. Ние сме во тајната одаја на нашата страст. Сред паркот. Кога илјадници очи не гледаат. Потоа, не ме пушта ниту за миг од прегратка. Како да се плаши дека ќе ме изгуби во истиот миг, кога нема да ме држи цврсто до себе. Бевме гладни. Отидовме на вечера во ресторанот Езерце. Неговата рака постојано ја бараше мојата. Ги гледам и сега пред себе нежните пори на ткаенината на белиот чаршав под моите растреперени прсти. Сè беше за мене непознато. Бескрајната нежност на неговата прегратка. Топлината на неговиот здив врз мојата кожа. Пламенот на неговите усни додека ги бакнуваше моите гради. Силната жед на неговиот јазик по моето непце. Сладоста на неговото непце. Тајната сила на неговото тело ми говори за чудото на љубовта. Дина, Диночка, сакам да бидеш моја, сега, овде! Сакам да те љубам цела ноќ, до мугрите! Сакам во оваа ноќ да бидеш мојата жена! Ти си мојот живот, Дина! Ох, колку сум жеден по мојот живот во тебе, во ова чудесно тело! Знаеш ли, знаеш ли дека целиот живот чекав на тебе? Диночка, Диночка, ти си мојот ангел! Нема да те испуштам од раце! Диночка, сакам да бидеш моја, сега, те молам, ние немаме многу време! Неговиот горешт шепот распламтува непознат оган во моето тело. Давид, Давид, па, јас сум твоја! Отсекогаш бев твоја! Не ме испуштај никогаш од твојата прегратка. За мене ќе престане животот кога нема да ме бакнуваат твоите усни! И јас сум жедна по тебе, Давид! Како да се згасне таа незгаслива жед еден за друг? За неа е доволна само вечноста. Вечно ќе го љубиш оној што Господ ќе ти го избере за тебе. Ќе знаеш дека е тој. Ќе го видиш во сонот. Вечно ќе го љубиш. Љубовта е света тајна. Мудроста на баба ми Ангелина! Сега ја разбрав. Ангелите горат од таква љубов. Очите на вљубените горат со оганот на ангелите. Само во прегратките на Давид ја сознав тајната на љубовта по која трагам целиот живот. Давид, вечно ќе те љубам. Шепотат моите усни нечујно, со небескиот трепет во моето срце во мигот на најголемото блаженство. Давид, мојот Давид! Го знаев. Од сонот, од најтемниот и најскриениот агол на сонот. Таму беше, отсекогаш. Во сите мои ноќи. Сè кај него беше мое. Сè во мене беше негово. Тоа е тајната на животот! Пропаѓавме во долги мигови на непоматена среќа. Талкавме низ паркот. Постојано прегрнати. Јадевме сладолед. И баклава! Ја гасневме жедта со долги прегратки. Бакнежи со сладоста на баклавата на усните. Бесконечен мир. Седиме, долго молчејќи, цврсто прегрнати. Легнати еден крај друг, на меката трева крај реката. Крај нозете ни шумоли вечноста. Седевме или шетавме фатени за рака. Дина! Треба да знаеш сè за мене! Нема потреба! Давид, па, јас те знам! Во душата, те знам отсекогаш. Сепак, треба да знаеш сè за мене. Дина, ти си мојата жена! Ми го раскажува сиот свој живот. Ми ги открива раните. Белезите од невидливите рани во срцето ги бакнувам со исцелитен бакнеж на љубовта. Сакам да станам љубовен иљач за неговите неисцелени рани. Иљач, за душата, како оние на баба ми Ангелина. Боледувам со него за одамна прележаните болки. Загубата на љубениот татко на дванаесетгодишна возраст. Неговата тага заради меланхолијата на мајка му по мажа си, ја испивам како горчило, не знаејќи дека таа ќе биде мојата подготовка за ритуалот на љубовта. Предвкус на горчилото од тага по него, што го пиев во сите идни ноќи и денови. И го пијам и ден- денес. И сега. Овде! Додека мислам на нашата љубов. Давид. Негова жена сум оваа вечер. Ја знам тајната на вечната љубов од која боледува мајка му. Сиот живот ми го распосла пред мене. Лежиме, во цврста прегратка, врз мекиот килим од болката на сеќавањето. Мајка му, надарена пијанистка. Татко му, никогаш непрежалениот татко, ненадминат мајстор на виолината. Неговиот прв учител по виолина. Детска виолина. Подарок од татко му. Уште ја имал. Најдрагоценото нешто во неговиот живот. Ја влечкам насекаде со мене. Сега со неа ќе бидеш и ти, Диночка, насекаде во светот, ми шепоти додека ме бакнува страсно. Свири виолина од својата петта година. Сакал да стане виолинист. Смртта на татко му. Морето на меланхолијата. Без дно. Тага, тага и само тага. Длабоката темница во ноќта на тагата. Нема ден. Само ноќ и тага. Музиката е премногу болна кога таа е симболот за љубениот татко. Одлука на разумот. Сликарство. Интуицијата, како пат на спасение од замреноста во тагата. Силата на сликата, отсекогаш присутна, близначка на музичката дарба на Давид. Ќе станам сликар! Прага! Давид, студент во градот на мојата голема литературна љубов. Ме прашува. Знаеш ли каква е миризмата на ноќите во Прага, Дина? Знам, Давид! И јас бев таму, на поклонение. Уште како гимназијалка. Давид ми отвора нови светови за градот што обајцата го љубиме. Распосла пред моите очи за мене непознати имиња на авангардни уметници, дисиденти, критички интелектуалци. Со нив ги минувал ноќите. И јас му раскажувам. Моето сведоштво за љубовта кон Кафка. Мојата куса приказна во Прага. Едномесечен престој, пред три години. Кај роднини на татко ми. Талкањата низ улиците. Трагањето со очите на интуицијата. Скриеното писмо на Кафка, во Прага, за мене, само за мене. Моите први мистични доживувања во потрагата по местата на кои работел и живеел тој. Првите знаци на мојата болест на поклонението на уметноста. Малечки и кревки се моите приказни од килимот на сеќавањето. Тој не е доткаен. Деветнаесет години. Ти си дете! Бакнеж, најчудесниот, како наплата за шегата на сметка на мојата неискусност. Одново, пропаѓаме во морето на љубовната страст. Давид ме загрева со своето тело. Целата можам да се скријам во него. Јас сум создадаена за сласта на неговото тело. Тој е создаден за сласта на моето тело. И сега ја знам секоја дамка на неговата кожа. Не ја знам јас, ја знаат моите усни. Тие се поумни од мојот ум. А јас тогаш бев неиспишан лист! Давид, пак, беше чудесен роман. Полн со љубовна страст од која премалував, од која се преобразував во вистинска црвена орхидеа, егзотична, ретка, за неговите очи најубавата меѓу сите жени. Давид, Давид, знаеш ли колку те љубам? Солзи на блаженство. Тој ги испива од моите очи со своите горешти усни како иљач за неговите невидливи рани. Оти душата на Давид има многу копнежи, разочарувања и искушенија. Го имаше видено сето она за што јас тогаш сè уште само сонував. Веќе една година живеел во Рим. Кажано само така, небаре е безначајно. Добил стипендија за надарени сликари. Од некоја позната американска еврејска фондација. Подготовките за изложбата му биле добредојдени. И без тоа сакал да дојде летово овде. Кај мајка си. Го слушам. Без збор. Со восхит во очите. Тој восхит нему му е смешен. Ми ги покрива очите со раката. Нежно ми го бакнува врвот на носот. Дина, не ме гледај така! Како да сум некој жив Леонардо. Јас сум само еден малечок Давид. Од Македонија! Син на руски емигранти. Од еврејско потекло. Додуша, одамна православни христијани. Повеќе од еден век пред Револуцијата. Од времето на Петар Велики. Гледаш, тоа не е биографијата на големиот италијански мајстор! Јас сум егзотична билка. Како и ти. Дина, ретката, етерична, црвена орхидеа. Најретката! Целата си од дух, Диночка! Само моја! Без татковина си. Јас сум твојата татковина. Ние сме бездомници на љубовта наша. Сега ти си мојата биографија, Дина. Во мене си. Во најдлабокиот дел на душата. Таму, кај што ничија нога не стапнала. Ти си првата. И самиот не знаев дека постоиш во мене. Сè дури не те видов во галеријата. Ако не проговорев со тебе. Ако не те запознаев оваа вечер. Ако не те допрев. Ако не те држев во прегратка. Ако не станеше моја, засекогаш моја во оваа ноќ. Тогаш? Не знам што ќе сторев тогаш, Дина. Ако те изгубев на излезот? Сигурно ќе ме фатеше невиден бес. Ќе ги минев сите улици во Скопје. Ќе ѕвонев на сите врати. Ќе фрлав долго со каменчиња. Како во љубовните романи. Знаеш? Се смееме, силно и радосно. Седам, гола, стуткана во неговиот скут како мачка. Тој ме покрива со своето тело и со топлото палто од кафејав сомот. Говори, додека ме бакнува во косата. Слушаш, Дина, што ќе сторев, ако те изгубев на излезот? Ќе фрлав карпи во сите осветлени прозорци во ноќта. Биле тие и петстотини илјади. Ќе се качував по дрвја. Ќе одев по зимзелени огради. По балкони. По тераси. Како Ромео!! Се смееме. Долго. Да. Сето тоа ќе го сторев. Само за да ја најдам онаа врата или балкон кадешто ќе те видев тебе. Да знаеш! Ова не е воопшто добро за мене, преслатка Диночка! Тоа за мене може да биде вистинска катастрофа. Сега, ти ми го згорчи Рим. А кој човек успеал во тоа? Некому, дури само и за миг, дури и како помисла, да му го згорчи токму вечниот град? А јас по него копнеев цел живот! И не само јас! Милиони вљубеници во светов. За тоа е способна оваа малечка, чудесна, моја Дина. Црвенокосата срна. Таа не знае дека ја има најголемата дарба на љубовта. Таа, од раѓање, ја знае тајната на љубовта. Ме научи и мене на неа, само во една ноќ. Рим е онаму, каде што е таа. Мојата Диночка! Ми нема друг спас. Ох, Боже, помогни ми. Лицето му беше скриено во мојата коса. Последната реченица ја изговори тивко. Лежевме еден до друг, врз неговото палто. Го посла врз густата трева крај водата на Вардар. Небото над Скопје блескаше со исконски блесок. А, можеби, така ми се чини само мене, сега. Се гледам и сега себеси во онаа ноќ. Легната сум крај него. На земјата. Со очите заковани на небото. Колку подолго ги гледав ѕвездите, толку поголеми тие беа. Ми се замелуваше умот. Ќе се одлепам од земјата, си велев. Ќе полетам кон небото. Шепотот на Давид ме влечеше во силен воден вртеж. Потонував во милина и нежност. Нема јасна мисла. Нема разум во мојата глава. Само болката на желбата раководи со мене. Нема повеќе чувство за време. Минаа векови од оној прв поглед во галеријата. Вечноста царува во нашето броење на времето. Пак сме жедни еден за друг. 
       Говори за Рим. Му завидувам. Му се восхитувам. Тој е таму каде што сакам да бидам и јас. А тој пак вели Рим бил онаму каде што сум била јас! Како да му кажам? Како не гледа што ми е во умот и срцето? Сакам да сум со него во Рим. Сега! Само да рече! Ќе појдам со него каде што ќе посака. Инаку зошто по два месеци ќе почнам да студирам романска литература? Француски и италијански. За еден ден да одам во Рим и во Париз! Сакам да студирам, само за да тргнам по оној пат, по кој тој веќе чекори. Давид? Говорам тивко, претпазливо. Ти не ме знаеш. Мислам, ме знаеш во душата. Но не ја знаеш мојата биографија. Не знаеш многу нешта за мене. Давид, па и јас сонувам да одам во Рим! И во Париз! Мора да си заминам од оваа теснотија на духот. Овде. Мора да избегам од ова предградие на Европа. Македонија. Сонувам за Западот на Европа! Како и ти! Еден ден и јас ќе си заминам кај моите роднини. Знам! Во тоа не може да ме спречи ништо. И никој! Ни татко, ни мајка! Давид? Давид, што велиш? Лежеше, потпрен со лактот на земја. Долго ме гледаше низ синилото на чадот од цигарата. Се исправив. Седнав. Гледав во водата на реката. На мазната водена површина, ѕвездите се отсликуваа како ситни сребрени светлинки. Мислев дека сум кажала некоја горда вистина. Дека сум имала храбра стратегија за идната писателска кариера. Со таква мора да се освојат највисоките врвови! Тој ме гали по голиот рбет. Ми ги бакнува рамената. Притоа не вели ништо. Рацете му се вжештени. Мене почнува да ми студи. Ме покрива со палтото. Се разденува. Имаш роднини во Париз? И јас, се јави гласот на Давид, по подолг молк. Каде живеат? Во кој арондисман? Не. Моите роднини се, за жал, во Канада и во Австралија, му одговарам. Па, нели, рече? Ќе одиш кај роднините во Париз? Или, погрешно те разбрав? Да. Ќе одам, Давид. Сигурно еден ден ќе одам во Париз! И во Рим! Не кај некои роднини по потекло, одовде, од Македонија. Или од оној другиот дел, од Егејска Македонија. Ќе одам кај моите вистински роднини! Давид ме гледа со чудење. Кај роднините по дух! Да! Ќе одам кај Пруст! Кај твојот роднина Леонардо! Иронично се насмевна на тоа. Ќе одам кај Кафка, кај Балзак, кај Томас Ман. Ќе одам онаму, каде што тие оставиле видлива трага зад себе. Ќе трагам низ целиот свет. Дина моја! Какво светско патешествие! Што мислиш ти? Колку долг живот ти треба за него? Сто, двесте години? Ќе беше лесно, да бевме пророци од Стариот Завет. Како моите еврејски претци. Тогаш ќе имавме шанса да живееме долго. Диночка, моја! Па ние сме обични, млади луѓе! Во Скопје! А каде е љубовта, мајчинството, семејството? Не сонуваш за тоа? Еден ден да имаш деца? И ти не сонуваш за тоа! Противпрашање, брзо како молња. Го избегнав одговорот. Не сакам такви прашања. Токму тој ме прашува како моите тетки. Кога ќе ме видеа постојано со книгите, тие ме потсетуваа на задачата на секоја жена. Маж, деца, мајчинство. Од каде знаеш, Дина? Прашањето на Давид е многу загадочно. Не одговарам. Лута сум. Збркана сум. Јас не реков такво нешто, вели потоа. Дина, немој да се извлекуваш. И тоа на моја сметка. Не си фер! Ти, златна божице на поезијата на гимназијалците! Бодеж во срцето. Лутина, бескрајна. Зарем овие благи усни може да бидат цинични? Знаев, Давид! Ќе бидеш ироничен кога ќе ти кажам за што сонувам! Се восхитувам на твоите слики! На нивната метафизичка содржина. Не те исмеав кога ми говореше за нивните скриени шифри. Иако, навистина, не знам многу за сликите. Сепак. Ти верувам. Тоа што го љубиш ти, мора да е вредно. Што правиш ти? Ми се потсмеваш на мојата поезија! А не ја знаеш! Ниту еден најмал стих од неа! Од каде имаш право да се смееш на тоа што мене ми е важно во животот? Давид беше збунет. Длабоко засрамен. Имаше чуден блесок во очите. Боже! Каква сила и страст се крие во тебе, Дина! Колку би сакал да имам време да ја разбранувам таа страст! Да се капам ден и ноќ во твојата страст. Дина! Ти си чистота на сништата. Прости ми. Не сакав да те исмеам. Дај ми шанса да ја измијам во таа чистота на твоите сништа мојата валкана душа. Дина! Мојот дух нема чистота. Болен е. Твојата Европа? Што бараш ти таму? Што барам јас таму? Таму нема да го најдам тоа што го имам овде. Силна, жестока река бучи во нас. Љубов, без здив. Давид! Чекај. Не може така. Ти не ми одговараш на тоа што ме интересира. После, Дина. После. Ќе имаме премногу време за одговори. Го смирува моето нетрпение со бакнежи. Гневна сум. Тажна. Блажено тажна. Во него има само жед по моето тело. Ме крева во височини што не знаев дека постојат. Мугри. Лесно се спушаат како бела покривка врз нашите тела. Утро, во цврстата прегратка на Давид. Мириса на штотуку испечен леб. Тајната на секојдневниот живот. Мирис на изгорен сусам. На симити. Чкрипеж на тркала на велосипед. Стар човек. Минува крај нас на прастар велосипед. Со него турка количка со гевреци. Го знам старчево! Цел ден продава гевреци на кејот на Вардар. До Камениот мост. Кај него купувам геврек. Наутро, кога трчам преку мостот, во гимназија. Истрчувам од дома во последен момент. Сево ова сонливо му го шепотам на увото. Мислам, спие. Чекај, малку, извикува ненадејно. Истрчува по старчето. Се враќа со кеса. Четири топли, миризливи гевреци. Малечок појадок во летен пејсаж, вели насмеан. Глетка за импресионистичка слика а ла Реноар. Без гол модел. Наутро, застудува, нели? Неговото насмеано лице е пред мене. Загризува во геврекот. Тој ми е венец врз косата. Венчален, рече со таинствен блесок во очите. Кај мене се јавува разумот. Контролната инстанца на светлината на денот. Некој може да не види. Волшепството на ноќта одлета како пеперутка. Каде е мојата храброст? Давид, пак, ме испитува со погледот. Од што се плашиш, Дина? Дека некој ќе те види со мене? Нека, нека не види! Дојдете сите, вие, пазарџиии од Буњаковец, од Зелено пазарче. Видете ја мојата венчана невеста! Леб насушен. Сладок леб на љубовта. Тоа е венчалниот венец за Дина Розенблат! Слушаш ли Диночка моја? Слушаш ли што вели моето срце? Јас не слушам. На друго место сум. Страв од пораз, од тоа дека сум ги разочарала моите родители. Црвецот на вината почна да ме јаде. Дина, секогаш најодлична. Дина, најпослушното дете во Скопје. А нејзиниот кревет останал празен! До мугрите? Цела ноќ? Каде е таа? Каде заталкала? Со кого била цела ноќ? Го слушам громогласното беснеење на татко ми. Се слуша до паркот кога тој вика. Знаев. Посилна од тој страв е само мојата страст за приказни и слики. Во нив не допира лутината на татко ми. Така правам кога бегам на балконот, за да не го слушам. Таму ткајам килими од приказни. Тие приказни досега не ги изговарав гласно. Тие досега беа само во мене. Сега тие самите избликнуваа од душата. За да ги чуе Давид. Не слушам што тој ми шепоти на уво. Говорам, брзо, за да го надминам стравот во мене. Давид, да ти раскажам една приказна? Од моите соништа? Има една чудна куќа во Велес. Во неа живееше тетка ми Милка. Куќа. Половина брод, половина дом. Ни вовода, ни насуво. Помеѓу. Ни стои, ни плови. Лебди. Стара е таа куќа, прастара, од време Турско. Натоварена со старите миризми како со илјада тешки вреќи. Од нив, гредите крцкаат во ноќта. Ги плашам другите деца со тоа крцкање. Велам, во куќата има духови. Утробата £ е како на жена со многу изродени деца. Тешка е и влажна. Раширена на рабовите. Носела многу животи во себе. Седам на пладне во одајата на братучетка ми. Одаја, со поглед врз водата. Лежам под тенкиот, студен чаршав. Време е на летната починка. Тромо, мрзливо, затишено време. Време на скриени љубовни шепоти на прегреаните тела на сите што живееле под овој покрив. Ги знам нивните желби. Ги чувствувам нивните прегратки. Имам десет години. Во срцето имам стара мудрост. Јас сум од оние деца што не играат со други. Тие седат и се исчудуваат на убавината на светот. Милина. Миризмата на зрелите смокви истекува врз мене од отворениот прозорец како медов, благ, тежок, леплив сок. Дрвото расте од темелите на зданието кои лежат длабоко во реката. Дрво, необично. Дрво, искривено во растот, како шифрите во твоите слики, Давид. Знак. Симбол. Во љубовна прегратка со куќата и со реката. Ангел заштитник на зданието. Никнат од темелот, за да ја смирува стихијата со најслаткиот опоен сок од миризмата на своите плодови. Водата му одговара со благодарност. Игриво ги заплиснува неговите искривени гранки. Тие се капат во неа, како девојкини раце. Во неговите лисја е заробен трепетот на вечноста. Дишат лисјата негови со тежок здив. Раката моја, испружена кон лисјата, како крило на ластовица. Лисјата ме милуваат. Кожата ја преобразуваат во ридеста почва од трпки на сладост. Дрвото издивнува со најлесниот благ, опивен ветрец врз мојата кожа. Волшепство на летните попладниња на Југот. Во горештината, воздухот станува стаклен. Крцка блесокот на сонцето во него како истркалани кристали врз калдрма. Презагреаност. Презагреани се домовите. Одаите. Креветите на спијачите. Нивните тела. Спотнатите глави на дечињата, легнати врз разголените дојки на мајките. Прегреана е целата земја. Најмногу, камењата на патот. Од нив бегаат минувачите. Надвор е летна тишина. Сувата трева вари во горештината иљачи за болките на зимата. Погледнувам кон реката. Над неа плива блага, леплива, медова копрена, исткаена од тешките нишки на миризмата на зрелите смокви. Горам во огнот на опивната миризма. Изгорувам во трпки од милина. Копринениот превез влегува како скришен љубовник низ прозорецот. Ме обвива со својата нежност. Капе мед од смоквина миризма врз моите усни. Опивност на недофатлив миг на бескрајна среќа. Нема знак на живот околу мене. Сè е замрено. Само јас сум будна. Од љубовна треска родена од опивноста на летното попладне. Јас сум набљудувачот на животот на другите. Само јас, реката, дрвото и миризмата на смоквите се милуваме. Горештината зуи во воздухот. Пригушени гласови од другите куќи. Мрзливото течење и шумолење на водата ме залулува во полусон. Играта на лесниот ветрец со лисјата на смоквата ме погалува. Ме буди. Не спиј, Дина. Бдеј! Дури трае тајната. Лисјата на ветрот се ситни вртелешки. Нечујно и нежно шепотат, како зуење на пчела. Очите ми се затворени. Нема починка. Ја вдишувам тешката, слатка, опивна, леплива миризма. Однекаде допира до мене миризма на пржен компир и пиперки. Миризма на летните јадења на Југот. Леснотија на животот! Вака треба да се живее секоја минута на животот! Во овој занес на слеаност со мигот. Денови на бескрајна среќа кај тетка ми. Лета на зреење на детската душа. Утро. Носот ми го скокотка миризмата на леб и симити. Пекарот е ангелот на мугрите. Другите спијат. Тој пече симити, со миризма и вкус, откраднат од шепотот на мојот сон. Пекарот има дуќан над куќата, под кулата, онаа со саатот. Ја знаеш. Најмногу ги сакав симитите! Мирисаа на наут. Со бело срце на лебот. Леб, испечен небесен облак. Лесен и топол, недопирлив. Самрак. Мајките ги капат децата во водите на Вардар. Пред заспивање. Други држат свеќи во раката. Светлината го разбива мракот околу нив како малечко сонце. Во него, сапунисаната глава на детето. Со цврсто замижани очи. Не сакам сапуница в очи! Не мило! Мајка знае како да те искапи! Да ми бидеш бело како снег. На брегот, чекаат бабите, во црнина. Седнати на столче. Во рацете, големата, мека крпа за бришење. Ги завиват во неа разиграните внуци, штом тие ќе излезат од водата. Мили, бабини бакнежи паѓаат како рој ѕвезди врз влажните главчиња. Седам на прозорецот, до кој беше креветот на братучетка ми. Во него спиев. Плачам од трогнатост. Потоа, само шумолење на водата. Дрвото спие. Сите спијат. Само јас немам сон. Јас сум чуварот на тајната. Крај! Тоа е приказната. Братучетка ми Магда ме исмеваше. Се кикотеше. Велеше, знаела дека сум била чудна. Кој друг, инаку, би пишувал поезија? Ама, да се плаче од трогнатост, затоа што луѓето немаат вода во куќите, па се капат во реката! Тоа било премногу. Тоа било само мојата потрага по ефтина егзотика. Во Скопје, ние сме имале туш и када. А тоа била куќа од Турско. Мирисала на стоена манџа. Јас, пак, сум фантазирала за куќа-брод. Уште ја слушам нејзината смеа. Никој не ме разбира! Не гледав во Давид. Гледав во реката. Се плашев. Што ако и тој се насмее, како Магда? Се срамев да го погледнам. Јас те разбирам, Дина. Го разбирам секој твој збор. Прости ми. За она што го реков онаму, на клупата. Навистина, немав намера да те исмеам. Напротив! Сега, откако те чув, знам каква е и твојата поезија. Дина, вети ми нешто! Немој никогаш да им веруваш на оние што ќе ти се потсмеваат. Ништо не смее да ја запре оваа силна река од слики и зборови во тебе. Ти си писателка, Дина! Творештвото, навистина, е и ука и наука. Така им вели мајка ми на учениците по клавир. Ама, тоа е нешто што може да се совлада. Овој оган, во тебе, Дина, не се учи. Тој не може да го научиш никаде. Творештвото е око, што гледа за другите невидливи бои. Уво, што ги слуша нечујните тонови. Не ти треба Европа за твоето око, Диночка! Таа не ти треба за твојот јазик! Никој друг не го видел досега тоа што го виде ти. И тоа во најобичното! Она што братучетката твоја го презирала. Под окото на уметниикот безличните, дребните нешта блескаат како да се од фосфор. Ги знам и јас тие куќи, Дина. Тие се гледаат кога се минува со кола, по мостот. И јас сум ги видел. Бездруго, неброени пати. Само што јас никогаш не ги видов вака, како што ги виде ти, вистински. Дури сега ги видов и ги препознав! Ти ми ги направи видливи. Кога ќе минам по тој мост во Велес, тие куќи сега ќе ги гледам со твоите очи. Тоа е целата тајна на уметноста, Дина. Тоа мислев кога ти реков дека сè е симбол. Сè сведочи за Творецот! Светот е создаден како совршено дело на љубовта. И најмалечката среќа во него сведочи за оној Ден Невечерен. По тие траги треба да трагаш во најдребните нешта, Диночка. И ти, во тие ретки мигови на безвременост, си ја почувствувала таа јасност во душата, дека сè е на друго место, како што пишува еден мој омилен писател, дека она, најзначајното, по кое копнее нашата душа, е на друго место. Ти си го почувствувала тоа! Инаку немаше да го гледаш неземскиот блесок на сите нешта во овој свет. Дури и на оние најобичните, сиромашни нешта. Светот е тајната на љубовта Божја, Дина! Тој е создаден како чин на љубов. Веруваш во Бога? Не знам, Давид, одговорив искрено. Многу малку знам за религијата. Во гимназијата не учевме ништо за тоа. Затоа, таа никогаш многу не ме интересирала. И јас не се интересирам за религијата, Диночка! Вистинската вера е жед за Бога. Го знаеш вториот стих од четириесет и првиот псалм? Мојата душа е жедна за Бог, за крепкиот, живиот Бог. Овој стих го прочитав прв пат во мојот живот на руски. Жаждает душа моја к Богу крепкому, живому. Дина, знаеш ли дека кога го прочитав тој стих мислев дека срцето ќе ми препукне од радост? Таква радост порано не бев почувствувал никогаш! Претходно, пак, долго се измачував со страв. Голем страв, од сè и сешто. Како дете се плашев најмногу од темнината. Од смртта. Можеби заради смртта на татко ми. Не знам. Навистина, не знам. Пред да заминам за Љубљана, сите три месеци од летниот распуст ги минав во Париз. Тоа патување ми го подарија моите роднини од Франција. За матурата. Првите недели се чувствував стравотно. Не спиев. Се гушев од некој силен страв! Од него ме облеваше студен пот во ноќта. Кај стрико ми живеев. Братудеч на татко ми. Познат правник во Париз. Неговите родители заминале од Санкт Петерсбург преку Константинопол директно за Париз. Не заталкале како моите роднини овде, во Скопје! Се шегувам! Имаше огромна библиотека. И моите имаат многу книги. Ама, мислам дека стрико ми Леонид ја има најголемата библиотека што сум ја видел досега. Една ноќ, повторно ме обземаа моите чудни сништа. Се симнав долу. Во библиотеката. Да земам нешто за читање. Тие живееја во стара куќа на три ката. Во близината на Луксембуршката градина. Тетка ми е од старо благородничко француско семејство. Книгите, значи, делумно беа наследени и од нејзиниот татко. Стрико ми седеше во библиотеката. Работеше. Секогаш работеше до доцна во ноќта. Што е, Давид, праша зачудено? Што те разбудило средноќ? Некој чуден сон, реков. Чуден? Да, стрико Леон, оти е секогаш истиот. Веќе неколку ноќи. Откако сум овде го сонувам постојано истиот сон. Само, секогаш, со мала варијација. Се работи за моето срце. Сонувам некое мало дете. Речиси бебе, во пелени. Тоа ми говори со мојот глас. Замисли си, Дина, бебе што говори со твојот глас! Со глас на возрасен човек! Што ти вели тоа, ме праша стрико ми Леон. Некако замислено. Па, токму тоа е она што ме застрашува, стрико Леон. Ми вели, сакам друго срце! Во тој миг тоа дете ми паѓа од рацете. Се крши на парчиња. Тоа како да е од камен или од мермер. Јас сум избезумен од страв. Од страв, за мене! За мојот живот! И тие парчиња ме гледаат в очи. Тие ми говорат. Не сакам срце од камен! Сакам срце од крв и месо! Се вртам во сонот кон мама. Таа е секогаш со мене. А таа само ми климнува со главата. Со блага насмевка на усните. Ми вели, ти можеш да ги залепиш кршениците од каменото срце. Тоа е сè. Секоја вечер си легнувам со желба да не ме нападне тој сон. И тој секоја вечер доаѓа одново. Имам чувство дека се менува само стравот што го чувствувам на крајот на сонот. Тој е сè поголем, му реков. Стрико ми тогаш стана, бараше некое време низ редовите со книги, и ми подаде една од нив. Некоја монографија со руски икони. Листаше брзо во неа. Јас застанав до него. Напнато очекував да видам што сака да ми покаже. Немате дома вакви книги, Давид? Како немаме, стрико, имаме. Многу! А некои книги со икони се многу стари. Од дедо ми се, знаеш. Не си ги отворил? Никогаш? Не се сеќавам. Мислам, не. Не ме интересираа многу книгите на дедо ми! Аха? Гледам, Давид, гледам, изусти спокојно. Стрико ми никогаш не го видов вознемирен. Секогаш говореше многу спокојно. Многу го сакам. Како да ми е татко! Значи, не си ја видел никогаш оваа икона, ме праша? Се наведнав љубопитно над книгата. Под светлината на светилката ми се пристори дека гледам само блесок на злато. Сè беше златно-жолт блесок. Како твојата слика, Давид? Да, Дина. Како мојата слика. Се загледав во иконата. Успение на Пресвета Богородица. Стрико Леон ме праша. Гледаш што држи Христос в раце? Мало дете. Во пелени, одговорив. Да, синко мој. Дете во пелени. Христос ја држи душата на Богородица в раце, додека таа лежи на одарот. Душата твоја е тоа дете од сонот, Давиде. Долго ја гледав иконата. Стрико ми посегна по една друга книга. Ми ја подаде. Светото Писмо. На руски. Читај ги Псалмите, ми рече мирно. Тие се најдобриот лек против тешки сништа. А утре ќе разговараме малку подолго за нив. За твоите сништа и за твоето срце. Оди сега, Давид. И читај ги Псалмите, дури не заспиеш. Јас ги читав не само таа ноќ. Ги читав секоја вечер, до доцна во ноќта. Стрико ми, потоа, ми даде и други книги. Да, заборавив! Тој ме однесе во библиотеката на православниот факултет во Париз, Св. Сергеј. Таму најдов многу книги. За здравјето на мојата душа. Така ми рече стрико ми. Затоа ти реков, Дина. Верата е жед по Бога. Јас така ги читав тие книги. Со голема жед! Испрочитав многу православни автори во тоа лето. Лоски, Флоровски, Флоренски, Шмеман, Мајендорф. Се одушевив кога стрико ми ми кажа дека дедо ми, по мајка, го познавал отец Григориј Флоровски. Се знаеле уште од Москва или од Белград, не се сеќавам точно. Најмногу ми помогнаа книгите на отец Александар Шмеман. Неговиот брат близнак живее во Париз. Знаеш, тој не бил обичен православен богослов. Почина во Њујорк, пред четири години. Тој бил љубител на поезијата, на литературата. Го сакал особено Чехов. И, се разбира, Достоевски! Навистина, многу ја сакал литературата. Мислам, тебе неговите книги би те плениле. Исто како и мене. Знаеш, јас тие книги буквално, ги голтав, во една ноќ. Не можев да престанам да читам. Не си чула за него, за отец Шмеман? Јас само завртев со главата. Тој е објавуван на англиски, француски и руски. Ти читаш руски, нели? Да. Побарај ги, бездруго, неговите книги, Дина. Но, би можел и јас да ти ги дадам. Да. Добро. Ќе видиме како ќе течат нештата. Да. Сакав да ти го кажам уште ова, Диночка. Во неделата, по тој разговор, стрико ми ме поведе со себе на служба. Во катедралата Александар Невски. Сите три месеци таму одевме заедно на служба. Секоја недела. Некогаш одев и сам. Во тоа лето, во Париз, го најдов она по што копнеев овде. Долго копнеев, Боже, колку долго копнеев по Тебе! Секој од нас треба да го најде својот Париз. И ти, Дина. Јас молчев. Ми се присторуваше дека гледам нејасни слики за сето она за што ми говореше. Во мене уште повеќе растеше стремежот да избегам од овој малечок свет на животот во Скопје. Давид го сторил тоа. Нема друг пат. Освен оној што води во Европа. Тргнавме кон дома. Посакав да одиме кон дома, пак, долу, крај Вардар. Всушност, се плашев да одам со него по Илинденска или горе, по кејот. Се плашев да не сретнам некој познаник. Мајка ми во тоа време на утрото одеше на пазар. Нешто се случуваше со Давид во тие половина час. Ми рече дека прво ќе одел дома. Да се искапел. Да се подготвел. На пладне, имал средба во галеријата. Организаторот му рекол, имало големи шанси сликата да ја купи некој колекционер. Немам ништо против, рече насмеано. И без тоа ми требаат пари. Знаеш што, Дина? Дојди и ти околу пладне. Сакам тебе да ти ги дадам цртежите. Да, илустрациите според Достоевски. Иако, очигледно, Злите духови не се твојот омилен роман. А не се ни мојот, да знаеш! Тие беа само студентски вежби. Значи, нешто како рани трудови. Ги изложив, оти, тие, покрај големото платно, се единствените работи што ги имав овде. Кај мајка ми. А зошто не ги оставиш кај неа? Сакам да ги имаш ти, Дина. Сакам да ти ги подарам! Во спомен на оваа ноќ на која сигурно долго ќе мислиме и двајцата. А, што велиш, Дина, можеш да дојдеш? Освен тоа, сакам да те видам уште еднаш пред... Пред што, Давид? Пред мојата слика. Сакам само да те видам уште еднаш во истиот простор. Да те видам дење. Не само во ноќта! Таа знае да лаже. Со тоа што ни ги исполнува соништата. Ја знаеш драмата Сонот на летната ноќ на Шекспир? Се разбира! Самоувереност на гимназијалка! Таа знае сè! Ме погали по носот. Добро. Дина, навистина. Сакам да те видам пред да ја затворат изложбата. Денес таа се затвора, знаеш? Сликарите ќе си ги соберат делата и ќе си тргнат на пат. Секој на своја страна. Во светот. Стоевме под мостот. Под него како дете минував долги денови во игра. Јас се привив за него. Од него црпев живот. Не смеев да го пуштам. Не сакав да го пуштам. И тој ме држеше цврсто. Без збор. А јас се тресев со сето тело. Липав, силно. Не знаев како ќе најдам сила да се одвојам од него. Барем неколку часа. Никогаш подоцна не доживеав толку црвста прегратка. Се обидуваше да ме смири. Ми ги бришеше солзите од лицето, со усните. Јас го бакнував со исто толкава страст како и во ноќта. Плачев, гласно. Стравотно ме болеше во душата. Минувачите се вртеа по нас. Застануваа за миг. Го прашуваа. Што му е на девојчево? Ништо повеќе не ми пречеше. Можеше да ми искрснат и татко ми и мајка ми пред мене. И тие немаше да најдат сила да ме одвојат од прегратката на Давид. Давид, те сакам! Знаеш ли колку те сакам? Од таа љубов ме боли целото тело. Ми се раскинува срцето дури и кај помислата дека само еден час нема да ме прегрнуваат твоите раце! Јас сум болна по тебе, Давид! Не ме оставај сама, те молам! Не можам да живеам без тебе! Дина, Диночка моја, не плаши се, сè ќе биде добро! Нема никогаш да те оставам! Ти си моја, зарем го заборави тоа? Те љубам, Диночка моја! Под овој мост сигурно немало досега некој маж што толку ја сакал својата жена! Сега и јас ја знам тајната на љубовта на мајка ми и татко ми! А мислев дека таа не е возможна за мене! Не плачи, те молам, Дина, не плачи! Мораш да ме пуштиш да одам, миличка моја. Ако не ме пуштиш сега, тогаш ќе останам овде. Со тебе. За вечно! Дури не не раздели смртта! Ме слушаш ли? А јас, сепак, морам да одам. Барем, на кратко. Само до дома. А и ти мораш да одиш кај твоите. Тие, сигурно, се загрижени. Како што ми го опиша татко ти, тој, бездруго, стои на балконот. И чека на тебе. Ако веќе не викнал и полиција. Што ми е гајле за татко ми? Доста ми е од тоа да бидам умно и послушно девојче. Јас секогаш се враќав навреме дома! Доста ми е! Во еден миг се смирив. Собрав храброст. Го прашав. Она што сакав да го прашам веќе многу долго. Давид. Може ли да дојдам со тебе? Во Рим или во Париз? Каде и да одиш! Сакам да бидам со тебе. Со раката ги бришев влажните образи. Како си го замислуваш тоа, Дина? Ти, овде, ќе студираш, нели? Заврши ги најнапред студиите. Ќе видиме, впрочем, ќе видиме. Да не избрзуваме. Оди прво дома. Размисли за сè. Мирно и сталожено. Сега си многу вознемирена. А и јас ќе размислам што да сториме понатаму. Па, јас можам да студирам и во Рим, Давид! Добро, Дина. Ти реков. Ќе разговараме, денес, на пладне. Добро? Само немој да ме извисиш? Сигурно ќе дојдеш, нели, Дина? Да. Се разбира дека ќе дојдам! Јас сум послушно девојче, се обидов да се пошегувам. Тој еден миг долго ме држеше до себе. Ме бакна само нежно во косата. Се сврте. Тргна назад, кон паркот. Останав да стојам под мостот. Го гледав. Сè дури не ми исчезна од погледот. Тој не се сврте, ниту еднаш! Ниту кога беше одминат далеку. Пред зградата, ме дочека мајка ми. Се враќаше од пазар. Ме погледна. Ги виде зацрвенетите очи. Само рече. Де, подземи ми некоја од торбиве. Многу се тешки. Дома, без збор, ме прегрна. Плачев долго во нејзината прегратка. Никогаш немаше да помислам дека токму мајка ми ќе разбере без да £ кажам што се случило. Дури откако отспав неколку часа, на ручекот, £ ја раскажав приказната. Таа, потоа, само патем ми рече дека татко ми беснеел. Особено кога станал, нешто по полноќ. И видел дека ме нема во мојот кревет. Таа му рекла дека сум се јавила по телефон. Дека заборавила да му каже. Ќе сум останела да преспијам кај некоја другарка од гимназија. Името, за жал, не го запаметила. Да сум знаела што да кажам. За тој да не нè фател во лагата. Мојата прекрасна мајка! Секогаш мислев дека таа нема фантазија. А таа ме спаси од гневот на татко ми! На татко ми никогаш не му раскажа за мојата љубов за Давид. Тоа остана да биде нашата тајна. Во долгите години, потоа, таа само ретко ќе ме прашаше. Да не разбра нешто за Давид? 
      Напладне повторно одев по Камениот мост кон Даут Пашиниот амам. Не можев да верувам дека тоа што се случи беше вчера. А не пред илјада години. Како и на сите вљубени до уши, се разбира, и мене ми се чинеше дека Давид го знаев цела вечност. Отсекогаш постоевме само тој и јас. Истрчав во галеријата. Брзо минав низ првата хала. Во неа седеа неколкумина од уметниците. И некои непознати луѓе. Мене ме влечеше само едно. Трчав да го видам Давид. Тој мораше да ме чека пред неговото големо платно. Таму сакаше да ме види уште еднаш. Ме зачуди што не го видов веднаш. Уште од далеку видов дека цртежите беа симнати. Висеше само уште големото платно. Застанав, уште посилно фасцинирана од неговото платно. Давид ми го откри неговото значење. Погледот ми трепереше. Од возбуда и од љубовен копнеж по него. Постојано, брзо гледав во сликите, па се вртев кон влезот на халата. Очекував да го видам оној, по чија прегратка ми гореше душата. Чекав долго. Цел половина час. Седнав на една од столиците крај ѕидот. Продолжив да чекам. Не знам колку долго чекав. Знам само дека ме јадеше чудна јанза. Студенило ме облеваше по сето тело. Мислев, сигурно сум дошла премногу доцна. Тој бил тука. Чекал. Чекал исто толку долго на мене. Си заминал. Бев гневна на себе што не дојдов порано. Се појави еден од сликарите. Погледа во халата. Дојде до мене. Ти си Дина Аспрова? Да. Што се случило, го прашав растреперено. Ништо! Сè е во најдобар ред! Давид ме замоли да ти ги дадам овие цртежи. Рече, биле за тебе. Ти си знаела. А каде е тој? Зошто не е овде? Тој требаше да биде овде. Се тресев, нервозно. Давид си замина. Колку што се сеќавам, имаше лет за Белград во десет часот. Од таму ќе лета за Рим. Што си му ти? Сестра? Роднина? Или нешто друго? Ми ги подаде цртежите. Врзани беа во свиток. Силно го турнав. И него и цртежите. Дајте му ги кому сакате! Така кажете му на Давид! Истрчав надвор. Во месеците што дојдоа потоа, само мајка ми знаеше колку боледував. Ја криев мојата љубов пред сите блиски. А што имаше да им кажам? Дека во една ноќ се вљубив бесмртно во некого, кој, потоа, исчезна од мојот живот без трага и глас? А дури и мене ми се чинеше дека тој никогаш не постоел овде, во мојов свет. Мислев дека беше некоја фатаморгана на моите желби. Верував дека јас го создадов. Со мојата предаденост на европската уметност. Ако имаше некоја можност да го сретнам повторно, тогаш тоа можеше да биде само таму. Во големиот свет. Таму тој тоа утро исчезна, без збор. Имаше долги месеци по нашата средба кога го мразев од дното на душата. Не го мразев него. Ја мразев болката што ми ја нанесе. Си ги замислував најстравотните фантазии за неговата безобзирност за мојата болка. Морав да ги вложам сите сили да станам цврста. Никогаш повторно не му дозволив никому да ми се приближи на тој начин. За никого не чувствував како за Давид. Мојата студеност, пак, како уште повеќе да ги привлекуваше мажите. Не беше тоа затоа што сакав да им се светам на сите мажи. Заради тој еден од мојата младост. Напротив. Тие ми беа пријатни. Само толку. Нив ги ползував дотаму, до каде што сакав јас. Тоа беа најчесто куси и површни врски. Ниту горешти, ниту студени, љубезни, но никогаш љубовни. Секогаш, нешто просечно. А јас имам фобија од просечност! Ништо не ме обврзуваше на големи чувства. Ми се допаѓаше само нивниот восхит за мене. Така не заборавав дека сум жена. Во последните четири години бев сосем сама. Тоа не беше, воопшто, лошо. Ми здодеаја и површните пријателства со мажите. Сега, додека, се сеќавам на сето тоа, ми станува јасно, дека болката по Давид можев да ја преболам, само со тоа што околу себе направив заштитен ѕид од иронија. Станав саркастична. Секогаш кога животот ме доведува во ситуации, кои од мене бараат искреност, јас одговарам со уметноста на иронијата. Се потсмевам на сè. За тоа, впрочем, сведочи и мојата homepage. Штом ќе почнам да пишувам, веднаш, иронизирам со напишаното. Не напишав никогаш повеќе такво нешто, како приказната за дрвото и реката. Најиронична сум кон оние што ме љубат. Што се грижат за мене. Моите родители. Во утрото пред седумнаесет години, пред големото мистично платно на Давид, во мене умре нешто. Сега во мене има многу горчина и страв. Најмногу страв од тоа да почнам вистински да живеам. 
      Надвор се зазорува. Снегот непрекинато паѓа. Тоа повеќе не ме изненадува. Ниту ме вознемирува. Ниту малку. Чудно. Одеднаш не ми се брза да се вратам во Фиренца. Не £ се лутам на тетка Рада. Ако посака, нека си остане засекогаш во Бугарија. Моите ги смирувам. Им велам. Снегот ми е добредојден. Како да сум на зимување на Попова Шапка. За волја на вистината, разбрав, никој во Македонија повеќе не оди таму на зимски одмор. Имало некои опасни тектонски движења на земјиштето. Се разбудив. Ноќта ја минав во фотелјата, крај прозорецот. Веќе е доцна претпладнето. Додека се туширам, ѕвони стариот телефон. Не знам зошто истрчав. Не очекувам значаен повик. Нора. Сака да знае како ми се допаднало во театарот. Особено, доцната седенка во Пикасо. Дали сум имала некој план за излегување за вечерва. Се разбира дека немав! Таа тоа го знаеше. Тогаш, вели, ќе му потврдам на професорот Огненов дека ќе одиме кај него. Тој не покани, кај себе. На вечера. Со задоволство, одвратив. Добро. Биди подготвена кога ќе дојдам по тебе. Во седум и пол. За да имаме време. Знаеш како е, по снегов. Не престанува да навева. Таму треба да бидеме во осум. Излегов во градот за да купам некое убаво вино за професорот. Нора рече дека таа ќе купела цвеќе за жена му. Којзнае зошто мислеше дека јас ќе сум знаела подобро од неа да изберам добро вино. Изгледа затоа што подолго живеам во земјата на убавите италијански вина. А, всушност, јас воопшто немам поим кои од многуте нови македонски вина биле особено добри. Морав да се препуштам на советот на продавачот. Тоа беше еден многу шармантен младич. Потоа, отидов во книжарницата, на плоштадот. Се врткав некое време. Листав во книгите. Во регалот ја видов книгата на една трета или четврта братучетка на мајка ми. Егејци. Мајка ми разбрала во Канада дека таа напишала книга. За татко £. И за бегалската барака. Таа живееше во бегалската барака. Кај мојата прабаба Ангелина. Дали да ја купам за професорот? Во театарот рече дека го интересира да научи нешто за биографијата на моите. Што знам? Ми се стори непријатно. Да не изгледа многу нападно. Вчера ме праша, денес му носам книга на таа тема. Да, навистина е неумесно. Можеби е подобро да му ја однесам при следната средба. А може веќе и ја прочитал! Тој е секогаш добро информиран за најновите изданија. 
      Кога по моето пристигнување овде за прв пат ги чув мистериозните предвидувања за столетниот снег, ми се чинеше дека сето тоа претерување и мрачните прогнози за исчезнувањето на земјата, откако тој ќе се кренел од неа, ќе ми ја уништи радоста, која секогаш ми ја предизвикувал снегот во зимата. Кога врнеше снег, јас, како малечка, долго стоев во дворот или крај Вардар. Чекав, со главата крената кон небото, од што, после, ме болеше вратот, со широко отворена уста, сè дури не ја почувствував првата снегулка што ќе ме скокотнеше студено на јазикот. Тогаш, навистина, знаев дека дошла зимата. Мајка ми раскажуваше дека особено зимата пред земјотресот била со многу снег. Нешто слично на оваа сега, со такви невидени снегови. Тогаш, никој не ја познавал скриената, тајна логика на снегот и на катастрофите. Луѓето седеле дома. Не излегувале. Не планирале да патуваат со авион, како мене. Завеани во своите домови, тие се собирале на купче, крај ќумбињата. Си раскажувале страшни приказни за уште пострашни снегови. За оние кои во далечното минато паднале во Македонија. На тие приказни ме потсетуваа и сегашните разговори за снегот. Само што тие во семејните кругови повеќе не се одвиваа околу ќумбето. Семејствата сега се собираа пред телевизорите. Инаку, останатото беше исто како и тогаш, пред земјотресот. Имаше нешто многу исконско во тој столетен снег. Тој, во исто време, ме фацинираше на еден, дотогаш, недоживеан начин. Но, снегот и ме плашеше. Со постојаноста со која паѓаше, тој во мене будеше архаични стравови од природната стихија. Ние, луѓето на модерната цивилизација, повеќе не го разбираме нејзиниот јазик. Засега, меѓутоа, превагнуваше, сè уште, само радоста поради снегот. Никој повеќе не говори за бомбите! Нивните мајстори и поставувачи, изгледа, исто така, се беа посветиле на снегот. Како и сите други луѓе. Снегот се заканува да ги завее автопатите, патиштата, улиците, домовите. Под дебелината на снегот стенка сета природа. Гранките на дрвјата се натежнати, како натоварени раце на носачи. Тие се кршат, кога товарот ќе претежне. Комуналните служби ги ринеа со механизацијата преку ноќ само автопатите и главните сообраќајници. Споредните улици, затоа, се преполнуваат од навеаниот снег. Луѓето во него си прават тесни патеки. Го ринат сувиот, тежок снег со лопати. Лопатите ги прават самите, од широки, дрвени плочи. Утрината, пак, тесните патеки пред куќите беа повторно завеани со дебел снег. Ниските куќарки во скопската чаршија се завиткани во белиот снег како во некое големо, студено покривало. Само прозорците од погорните катови светат во ноќта како блескави очи. Не се гледа ништо од нивните покриви. Тие крцкаат под тежината на снегот. Старите, трошни греди на покривите се кршат под тежината на снегот. Насекаде се слушаат сирените на пожарникарите. Тие не гаснат оган. Го отстрануваат снегот од покривите. Се разбира, медиумите известуваат само за снегот. Телевизиските екипи се шетаат низ Скопје, небаре од маало до маало. Ги прашуваат граѓаните, што мислеле за снегот. Како тој делувал на нив? Особено на нивната психичка состојба? Дали ги депримирал? Сè било само бело на бело? Ако, убаво си е што е бело! Барем не се гледа калта и сиромаштијата, вели една старичка. Народот е секогаш помудар од медиумите! Тие продолжуваат на луѓето да им поставуват глупави прашања. Кои биле нивните прогнози? Кога снегот ќе престанел да паѓа? Еве, еден репортер ги праша минувачите што мислеле тие за мерките на заштита против снегот. Дали органите биле благовремнено подготвени за ваква катастрофа? Сизифовска работа, коментира едно момче. И да се одрине целиот овој снег. Што од тоа? Тој пак ќе се напласти! Нема бегање од снегот. Само ако самиот посака да престане да паѓа. И тоа по својата снежна логика. Ама, снег, си е е снег! Кога ќе почне еднаш да паѓа, тој потоа не запира така лесно, мудруваше студентот. Тоа е во неговата снежна природа, заклучува со мудар поглед. Сигурно студира философија! Се гледа дека со секој нов ден, во кој снегот не прекинува да паѓа, здодевно и рамномерно, на новинарите сè повеќе им се исцрпуваат прашањата. Тие почнаа да се повторуваат. Им здодеаја и на обичните минувачи. Тие, запрашани за тоа што мислат за снегот, само ги креваат рамената, велат, снег, како снег. Тоа значеше, оставете н£ на мира да се справиме со него. Или земете, наместо микрофон, лопата в рака. Помогнете ни да го изринеме патот до нашите врати. Правам долги прошетки низ снежната белина, речиси, неколкупати во денот. Од мигот кога вчера дознав од Иван дека Давид е тука, повеќе не ме држи ништо дома. Некој чуден немир ме тера постојано надвор. Иако, за волја на вистината, јас и во првите две недели овде постојано талкав низ сите делови на градот. Сега, насекаде, го гледам само неговото лице. Постојано сум на штрек. Тој може во секој миг да се појави пред мене. Треба психички да се подготвам за тоа. Имам чувство дека некој ме набљудува. Ме обзема некоја малечка радост. Всушност, ништо не се беше изменило во мојата состојба. Немам причина да се чувствувам ниту посреќна, ниту понесреќна од вчера. И, сепак. Денес е сè поинаку. И градот, и луѓето и земјата ги доживувам сосем поинаку. Не ги набљудувам повеќе со подозривост и иронија. Нешто во мене почна да ги менува моите чувства и мисли. Кога стигнав на паркингот, кај зградата на владата, сè уште не ми се одеше дома. Нешто ме влече онаму, каде што претпоставувам дека е Давид. Одам полека по Илинденска. Одам до онаа куќа, со убавата градина и со големата порта. Во ноќта, од таксито, на поминување, погледнав кон куќата. Ме интересераше да видам дали некој прозорец е осветлен. Дали некој живее таму? Од автомобилот, во темницата, не можев да ја видам малечката табла. Таа е поставена на внатрешниот ѕид од куќата. Речиси на аголот на источниот зид на куќата, пред да се сврти во градината. Како таа намерно да е поставена така. За да не мора да ја забележи секој минувач по Илинденска. Галерија Розенблат. Шифра. Типично за Давид. Под името на галеријата има малечка гравура. Во неа е повторен истиот мотив, малечок лист на роза. Тој е ист како оние што се извиени околу решетките на високата порта. Градината изгледа чудесно. Снегот е негибнат. Ниту трага од човечка нога. Никој не стапнал во неа откако почна да врне снег. Малечкиот павилјон, што можев да го гледам со часови кога бев малечка, е прекриен со дебел снег на покривот. Уште подебел е навевот на снегот врз грмушките околу него. Под тежината на снегот, гранките на големите, стари дрва се нависнати, сè до земјата. Однекаде се слуша тивка музика. Виолина. Беше многу тивка. Ми се пристори дека е само моја халуцинација. Гледам во прозорците на првиот кат. Кепенците се затворени. Значи, сепак, никој не живее во куќата. Имам тага во срцето. Виолината, сигурно, доаѓа од зградата на музичкото училиште, во близината. Ако сакате да одите во галеријата, влезот е од внатрешната страна, од кај градината. Помалечката врата од портата е отворена, ми се обрати една млада жена која излезе од соседната куќа. Се колебам дали да влезам. Таа некако чудно ме гледа. Како да чека, да види што ќе сторам. Можеби ме гледала веќе подолго време. Затоа, излегла. Да види што барам. Полека ја отворам помалечката врата. Минувам крај големите прозорци низ кои се гледаа пријатни простории со слики. Одев, колебајќи се постојано, дали да продолжам или да се вратам назад. Бев во оној простор, што ме привлекуваше уште на шест години. Крај оваа куќа не минував само на променадите, во лето. Крај неа минував и секој ден, одејќи и враќајќи се од основното училиште. Толку долго бев љубопитна да видам што се крие во таа градина. Сега одам кон влезот на куќата. Повеќе не мислам на тоа дека тоа е онаа таинствена куќа од детството. Тоа е куќата во која живеел или сè уште живее Давид Розенблат. Таму живее оној Давид, за кој во последните седумнаесет години мислев дека не постои. Се бев уверила дека е измислица на мојата желба. Мојата творечка, а особено, мојата сентиментално творечка фантазија, навистина, е способна за секакви халуцинации. Нели, јас во мојата виртуелна биографија од Македонија направив Казабланнка, а од Скопје Јустинијана! Куќата од оваа страна, невидлива за погледите на минувачите, е уште поубава. Се гледа, во сета архитектура, дека таа не е изградена во стилот на македонските куќи. Ама, ниту во стилот на другите куќи во улицата. Таа зрачи со нешто што припаѓа на некој друг живот. Можеби, јас мислев така. Затоа што знам дека семејството на Давид потекнува од Русија. До влезот се искачувам по неколкуте камени скалила. Влезот е некој вид покриен трем, раскошно украсен со столбови. Стојам пред големата дрвена врата, која во средината има тесни прозорци од млечно стакло. И во украсите на стаклото се повторуваат мотивите на розовите гранчиња. Сè сведочи за изминат блесок на животот во куќата. Од големото квадратно претсобје, кое повеќе потсетува на некој малечок салон, од десната и од левата страна се извиваат широки, тешки дрвени скали. Во галеријата водат големи четворокрилни врати, од кои се широко отворени само двете средни крила. Тивката музика, еден виолински концерт од Моцарт, само го истакнува, а не го нарушува чудесниот мир што владее во галеријата. Се гледа дека тоа биле простории од стан кој бил преобразен во галериски простор. Најголем е оној во кој се пристапува непосредно низ големите застаклени врати. Од левата и од десната страна на голема средна просторија има уште две помалечки соби. Една млада девојка, со многу кратка, црна коса и малечки, тркалезни очила, седи во аголот на големата просторија. Чита. Го крева погледот. Љубезно ми одвраќа на поздравот. Минувам полека крај изложените слики. Тие се на некој млад македонски сликар. Како што стои во флаерот со кусата биографија, пред две години тој ја претставувал Македонија на Биеналето во Венеција. Тоа е некој застапник на новата фигуративност. Признавам, таа ме остава рамнодушна. Можеби, затоа што премногу ме потсетува на раниот социјалистички реализам. Во двата кабинета имате збирка на македонска современа графика. Можеби, сакате да ја погледате. Девојката говори со тивок, многу пријатен глас. Во тој миг бев тргнала кон излезот. Се враќам. Ги гледам внимателно и двете поставки на графика. Изборот е извонреден. Од најстарите графичари до најмладите. Во еден миг ми станува јасно дека, сето време, со сета сила глумам голема заинтересираност за изложените дела. Всушност, сето време мислам на тоа дека во овие одаи поминувало секојдневието на Давид. Исто како што и, додека ја гледам збирката на македонската графика, постојано во сигнатурите барам само едно име, Розенблат. Се чудам, зошто сум толку нестрплива да го видам? Имам многу причини да не сакам да го видам. Би било разбирливо да сакам да бегам колку што е возможно подалеку од повторна средба со него. Давид за мене значи само разочарување. Долготрајна болка. Ме чинеше многу сила да ја надминам таа болка. Знам. Изминатите години ја беа покриле болката. И спомените лежат под тој рид на времето. Седумнаесет години се многу долги. Ми се чини дека таа болка беше во некое древно време. Таа сè повеќе бледнее, колку повеќе доаѓам во допир со трагите од присуството на Давид, овде, во мојот некогашен свет. Можеби, длабоко во мене тој беше секогаш присутен. Си велев дека во светот трагам само по моите роднини по дух. Тие смешни фантазии за моите духовни претци сега стануваат фиктивни фигури. Ако не трагав потсвесно по него, зошто, тогаш, особено се трудев да престојувам во Рим и во Париз? Можеби мислев на него и тогаш кога неговото име се чинеше целосно избришано од мојата свест. Тоа чувство на недољубена љубов беше присутно во мојата душа. Како жарта што тлее под дебелиот слој пепел. Доволно е човек да ја разгрне или да дувне во пепелта, за сиот тој жар да се покаже во својот блесок. Пред да ја напуштам галеријата, девојката повторно ми се обрати. Ако ве интересира камерната музика, овде, во галеријава, наскоро ќе имаме концерти. Вечери на Моцарт. Кога, прашувам расеано. Вечерите почнуваат по четири недели, на деветнаесетти декември. Ах, тогаш, сигурно, нема да бидам повеќе овде. Се разбира, ако дозволи снегов! Сепак, благодарам за љубезната информација, дофрлувам брзо,малку нервозно. Од возбуда, гласот ми е премногу тенок и растреперен. Ми текнува. Тивката музика е Моцартовиот виолински концерт број четири, во Д-дур. Го сакам и јас. Го слушам кога пишувам. Одамна не сум го чула. Но, исто толку одамна не сум напишала нешто ново. Во мене е замрен секој творечки импулс. Јас сум пресушено корито на некое мало, планинско поточе. Снегот ги покри сите траги на моите поранешни, непотребни писанија. Не морам да ги бришам. Сè е бело во бело. Сè е снежно писмо. Особено оваа чудесна градина од моите детски соништа. 
      Нора, како и обично, доаѓа со петнаесет минути задоцнување. Но, овојпат, тоа не е заради немарност, туку заради големиот снег. Возилата, навистина, ползат. Тоа е особено по улицата Водњанска, по која таа морала да мине возејќи од подножјето на Водно до центарот на градот. Затоа, воопшто, не се качува во станот. Чекам на неа, стоејќи на балконот. Ја видов кога заврте во споредната уличка. Таа излегува од колата. Дина! Доаѓај, веднаш! Доцниме! Ја гледам. Нора носи малечко, симпатично шеширче, долг, светлокафен волнен мантил, со дебела, крзнена јака од лисичје крзно. Сето тоа ја прави нејзината појава уште поекстравагантна. Во споредба со неа јас изгледам многу строго. Врз црните панталони и дебелата црна ролка, носам краток црн мантил. Црната беретка врз собраната коса, ја истакнува мојата строгост. Само долгиот, топол и шарен шал, подарокот од мајка ми, дава мал впечаток на живост. Впрочем, Нора секогаш знаеше како да го привлече вниманието врз себе. Тоа беше така и кога бевме гимназијалки. На корзото таа беше најомилената девојка. Исто беше и на журките. Онаму каде што беше Нора, таму секогаш имаше и најинтересни машки. Сепак, имам чувство дека таа повеќе не ужива во своето влијание врз другите. За моето претчувство говори нејзиниот тажен поглед. Да. Сè уште не знам на што се должеше неочекуваното плачење во прегратката на Иван. Ја прашувам. Што ти стана вчера? Ти плачеше? Зошто? Ах, ништо, глупости, вели. Ме изнервира малку Борис. Многу пие. После не може да се контролира. Не само јазикот, туку и други делови на телото. Тоа обично го поднесувам. Ама, кога и самата малку ќе се напијам, тогаш станувам многу меланхолична. Па, ти барем ме знаеш. Туку, Дина, што беше тоа меѓу тебе и Иван? Вие разговаравте многу доверливо? Се случува ли нешто меѓу вас? Што? Меѓу мене и Иван? Од кај ти е, пак, сега ова, Нора? Добар виц! Најобично разговаравме. Нора ги крена веѓите. Да? Најобично? Да, верувај ми, Нора. Без никаков флуид меѓу нас! Ако мислиш на тоа. Го прашував нешто за неговото сликарство, за македонското сликарство, воопшто. А, говоревме, се разбира, како и сите други овде, за снегот. Рече, и тој го сакал снегот. Тоа е сè. Сигурно, се насмеа таа некако недоверливо. Апсолутно сигурно! Знаеш дека не сакам такви? Какви, Дина? Па, такви, замазнети и меки мажи. Добро. Ме утеши! А, зошто велиш дека бил од оние, како рече, замазнети и меки мажи? Па, не е таков. Како не е! Види му ја само косата, репчето. Секое влакно е на место! Педантерија! Дури и жените не се чешлаат толку уредно! Целиот е стегнат! Стварно? Ме чуди, вели Нора замислено. Јас, пак, никогаш не го гледам така. Ах, тоа и не е толку страшно, се поправам. Всушност, она што кај него ме одбива е неговиот цинизам. Не сакам цинични луѓе. Па, и ти си цинична, Дина. Знам. Ама, не значи дека тоа е пријатно за другите. Пријатен, непријатен, ќе мораш да го истрпиш и вечерва. Професорот ги поканил и Борис и Иван! А ќе дошле и некои други. Ми ги кажа имињата. Не ги запаметив. Мислам некое младо попче. И синот на некој пријател на професорот, од младоста. Се сеќаваш на првото предавање кај професорот, кога влезе во слушалната, така малечок, со малечката брада, старинските очила со метална рамка, како некој вистински гроф, нели? Да, се сеќавам, Нора, како би го заборавила тоа! И јас си помислив на тоа кога го видов во театарот. Не познавам човек со толку благороден, префинет лик. Во исто време, тој има толку ретка скромност. Зборува толку едноставно! Како да е обичен селанец! Или некој збунет, вљубен младич! Отсекогаш имаше нешто наивно во себе, нели? Се сеќаваш? Знаеш што си мислам кога го гледам него? Дека тој би бил Мишкин на Достоевски, како стар човек. Само што, понекогаш, мислам дека тоа е само првиот впечаток. Кај професорот има и еден непристапен слој на личноста. Тој слој него го прави многу остроумен, прозорлив, би рекле богословите. Тој љубезно се шегува со тебе. Ама, јасно ти е. Тој гледа подлабоко во тебе, отколку ти во него! Да, точно е тоа твое согледување, ми потврдува Нора. Никогаш не помислував дека може да е тоа. Само знам дека тој е единствениот од нашите поранешни професори, кај кого, по толку години, одам на посета со големо задоволство. За волја на вистината, рече дека оваа вечера била во твоја чест. Има право. Кога, другпат, ти и столетниот снег доаѓате во Македонија речиси во исто време! Ах, Борис и Иван се веќе дојдени! 
      Пред куќата на професорот, таа ја паркира колата зад онаа на нејзиниот животен сопатник. Вратата ни ја отвора жената на нашиот професор, госпоѓата Огненова. Таа не се беше изменила многу во сиве овие години. Последен пат ја видов на прославата на факултетот, по повод пензионирањето на нејзиниот сопруг. Тоа беше пред некои четиринаесет години. Таа е неколку години помлада од мажа си. Познат стручњак во архелогијата. Ах, нашите драги девојчиња! Нора! Дина! Колку се радувам што ќе ни бидете гости вечерва. Ох, колку убави цвеќиња! Не сте морале да купувате цвеќе. На овој снег сте се мачеле да одите во градот! Тоа ми причинува голема радост, ви благодарам. Таа, во знак на особена благодарност, не прегрнува уште еднаш. Мене ме трогна бескрајната срдечност на оваа секогаш беспрекорно елегантна жена. Таа и оваа вечер изгледа извонредно. Откако ја знам, косата ја чешла во многу нежна фризура, која го прави нејзиното убаво, ситно лице многу мило и пријатно. Има руса коса, низ која, особено кога ќе се наведне над масата, под силните зраци на светилката на таванот, проблеснуваат ретките сиви влакна. Таа не воведува во големиот салон, чии ѕидови се преполни со книги и слики, со таков извик на радост, како ние да бевме некои специјални, многу очекувани гости. Гледај, Гаврил, кој ни дојде! Нашите мили Нора и Дина, нашите убави девојчиња. Ах, толку се радувам што дојдовте. Седнете, седнете! Што ќе се напиете? Господата мажи пијат ракија, како аперитив. Вам можам да ви понудам ликер, мартини или, можеби, и вие сакате ракија? Нора, се разбира, замолува за ракија, јас, претпочитам ликер. Ме потсети на тоа дека мајка ми секогаш пиеше ликер. Професорот не поздрави со истата срдечност како и неговата сопруга. Има многу цврста, татковска прегратка. Отсекогаш ми беше многу драг. Мислам дека тој тоа го знае. За време на студиите постојано наминував во неговиот кабинет. Со изговор, дека сакам да се консултирам за некоја тема. Се разбира, ние потоа долго разговаравме за споменатата тема, но и за многу други нешта. Јас ја ползував секоја прилика да отидам кај него. Разговорите со него беа вистинско совршенство на дијалогот. Тој и нам, на студентите, ни даваше чувство дека сето она што го говориме е нешто многу значајно за него. Немав доживеано тој да беше исмеал некого. Дури и кога некој студент ќе треснеше некоја вистинска глупост. Нему му беше туѓа позата на студеност и арогантност во односот со студентите, која некои од неговите колеги дури и ја култувираа во своја педагошка максима. Прв пат сум на вечера во неговиот дом. Другите колеги, особено асистентите, порано, раскажува со многу восхит за вечерите во домот на Огненови. Дина, колку е убаво што дојде вечерва! Одамна имавме намера да ги поканиме нашите млади пријатели, Нора, Борис и Иван. Сега, пак, радоста е поголема. Затоа што, по толку години, и ти си пак овде, со нас. Колку време е изминато од нашата последна средба? Можеш ли ти да се сетиш? Моето сеќавање, напати, ме остава на цедило, ме прашува професорот со блага насмевка. Мислам дека се поминати цели четиринаесет години, професоре Огненов. Барем јас Ве видов последен пат на прославата по повод Вашето пензионирање. Вие, набрзо потоа, така барем чув, поправете ме ако грешам, сте заминале за Франција. Јас, исто така, кусо потоа ја напуштив Македонија, заедно со моите. Си заминавме одовде во деведесет и третата, зимата. Да, ти ми кажа вчера. Тоа, навистина, многу ме изненади. Но, која беше причината да си заминете? Татко ми, одговарам. Јас и мајка ми сакавме да останеме. Каде сите, таму и ние, велеше таа. Татко ми не можеше да сфати дека во земјата, за која дал сè во животот, се водат војни. Знаете, тоа беше времето кога почнаа првите војни во Југославија. Прво беше онаа кратката војна во Словенија. Па, потоа и во Хрватска, во Босна. Кога почна војната во Босна, тогаш, едноставно, му пукна филмот. Не можел повеќе да седи така, со скрстени раце, велеше. Сега тие се во Канада. А јас овде, во Европа. Татко ми, додуша, не се ослободи од стравот од војната и таму. Ми се јавуваат, речиси, секој ден. Последното прашање, обично е, да не сретна некој од моите колеги, другари. Ако речам да, тогаш, знам што ќе праша. Што вели, ќе има војна во Македонија? Професорот и жена му слушаат со многу големо внимание. Од каде толкав страв од војна кај него, прашуваат. Од каде? Биографски! Еднаш бегалец, секогаш бегалец! Тој во тоа е уверен. Еднаш избегале од војна! Во војна изгубиле сè! Само, не значи дека сите што биле бегалци, мораат постојано да бегаат. Ете, мајка ми сакаше повеќе да остане овде. Таа и сега, да рече татко ми да си дојдат, веднаш, уште утре, би била овде. Се обидувам да си ја објаснам неговата тогашна рекција со ненадминатиот страв од војната. Се разбира, имаше и други нешта кај него. Мислам, притоа, на шокот од распаѓањето на Југославија. Таа, тогаш, додуша, веќе беше распадната. За сите! Не и за татко ми! Тој, почнувајќи од средината на осумдесетите, беше многу болен. И тоа сериозно болен! Му попуштија срцевите залисци. Поради тоа многу често патуваше во Москва. Таму остануваше долго во болница. Беше двапати опериран на срцето. Мислам дека тој, затоа, не ја забележа агонијата на распаѓањето на Југославија. Тоа му дојде како некој шок. Само, сето тоа ќе го поднесеше. Да не дојдеа војните. Едноставно, си има всадено во глава дека војната го прогонувала во животот. А мајка ми секогаш го сакаше само она што го сака татко ми. Јас, пак, не сакав да ги оставам да заминат сами, во Канада. Сакав, барем на почетокот, да бидам со нив. За да им е малку полесно. За да им се најдам, таму, на почетокот. Добро, таму тие, навистина, не се сами. Таму се, речиси, сите наши роднини. Ама, сепак, ти не си со нив. Всушност, вие сте сите сами. И ти овде и тие таму, коментира тивко жената на професорот. Да. Иако, јас не сум овде. Овде сум само случајно. И привремено! Се надевам! Јас бев со нив во Торонто само половина година. Потоа, се префрлив во Париз. Нора ми помогна да добијам стипендија на една француска фондација. Нора, со тоа, навистина, многу ми помогна. И така, останав во Европа, на Западот на Европа. Оти, и ова овде, каде што сме ние, е Европа, се поправам себеси. Иако, многумина, особено оние на Запад, го забораваат тоа, додава Борис. Не оние на Запад! Најмногу забораваме самите дека и ова овде е Европа. Знаев дека ќе следи сарказмот на брат му Иван. 
      И, како ти поминуваат деновите овде, Дина, прашува професорот. Дојди, седни до мене! Седнав до него на удобниот низок кауч, обложен со меко, темнозелено кадифе. Сè во куќата говори за изразено естетско чувство. Неколку парчиња стар мебел беа поставени во многу пријатен контраст со модерните бели регали за книги или со високите, но, удобни столици од метал и дрво. Сè дише со тивко задоволство и животна радост. Најголемиот број луѓе што ги видов во овие неколку недели ја имаа изгубено токму таа внимателност за ситните радости на животот, во која, очигледно, професорот и неговата жена, сè уште, наоѓаат големо задоволство. Го гледам додека ја допива чашката ракија, наздравувајќи ни при секоја голтка. Тој не ја крие радоста што не има сите нас како негови гости. Тоа ме разнежни. Дали смеам да Ве прашам нешто, професоре, му се обраќам. Зошто, пак, Вие се вративте во Македонија? Нора ми кажа дека во Франција бевте осум години. Ох, каква воздржаност! Драга Дина, се разбира дека смееш да прашаш што ќе посакаш! Само што не знам дали јас за сите прашања имам одговор. Ние најмалку знаеме зошто правиме некои нешта, знаеш. Ете, како татко ти. Да го прашаш сега, тој сигурно не ќе знае да ти каже зошто морал да избега одовде, и тоа дури во Канада. Единствено ќе знае да ти каже дека тоа морал да го стори. А, зошто? Така е и со нас. Со мене и со жената. Ние нашиот живот го минувавме во етапи, во нејзината или во мојата татковина. Велам татковина, затоа што јас најголемиот дел од животот го поминав во Франција. Но, Македонија е земјата на татко ми. Се вративме затоа што, во еден миг, ни стана јасно дека овде припаѓаме. Особено, на старост. Иако жена ми ја запозна Македонија само преку мене и за време на повремените престои овде. Така е со најзначајните нешта во животот. Еден убав пролетен ден седевме во дворот во куќата крај Бордо и јас £ реков. Знаеш, Лаура, некако сè повеќе копнеам по Македонија. И јас, ми одговори таа. Сега, токму сега мислев, како ли изгледаат расцутените нарциси во нашиот двор, во Тафталиџе. Не ни требаа големи дебати за да си кажеме еден на друг по што копнееме. Тоа е сета вистина! Откако сме овде ни станува секојдневно јасно колку е значајно во овој момент да се биде во Македонија. Уште поважно е да се вратат младите, надарените. Интелектуалците! Оние што ни одлетаа во светот како што летаат ластовиците и штрковите пред да дојде зимата. Вие сте тие ластовици! Ти, Дина. Борис. И многу други како вас. Талкачи низ Европа, низ светот, колку што може подалеку од Македонија. Сите сте толку умни, надарени. Ама, во душата ве јаде црвецот на очајот. Ние, пак, со Лаура, овде, во Македонија, ја доживуваме нашата втора пролет. Никогаш не сме биле посреќни од сега. Нели, мила моја? Најнежниот бакнеж во челото на жена си. Од него ми се стопи душата. Но, времињата се многу тешки, професоре, се вклучува Борис. Којзнае дали за творците, за интелекталците не е подобро да се спасат себеси и своето творештво со тоа што, барем привремено, нели, ќе си заминат онаму, каде што никој не мисли на војни и на поделби на територии. Знаете, јас овде не можам да напишам ниту една убава, смислена реченица! А камо ли цела драма! Ако сакам да напишам нешто добро, јас морам да си одам одовде. Било каде во светот! Само не во овој котел, овој хаос и варварство, каков што е Балканов! Мене ми треба нормално секојдневие! А не секојдневие на ненормалните нешта како бомби, војни, снегови, катастрофи. Ајде, ајде да ги оставиме настрана тие големи зборови! За војните, катастрофите, столетните снегови, му вели професорот. Сакав да те прашам нешто за она што го рече на почетокот. Нешто многу просто. Навидум! Како рече, ако сакам да напишам нешто? Да, му помага Борис, ако сакам да напишам нешто добро, тогаш јас морам да си заминам одовде. Од Македонија. Така е. Добро. Тоа е многу интересно нешто, вели професорот. А зошто сметам дека е многу интересно? Оти, навидум, се чини разбирливо. Но, всушност, таа изјава во себе содржи еден чуден парадокс. А, еве, зошто парадокс. Творецот, веруваме сите, има дарба. Таа му е дадена од Бога или, за оние што во тоа не веруваат, од природата, од боговите на Олимп и така натаму, и така натаму, нели. Ако таа нему му е дадена, таа, значи, мора насекаде да е иста, поточно, таа мора насекаде да се изразува на ист начин. А ти, Борисе, велиш, дека во Македонија не можеш да напишеш ниту една убава реченица, а камо ли цела драма. Во што, тогаш, е проблемот? Во твојата дарба, во тебе или во Македонија? Или во сите три, додава Борис, насмеано. Да, така е. Или во сите три! Но, да одиме по ред. Дарбата рековме, ти е дадена како извор на сила. Добро, останувате ти и Македонија. Таа, земјата, е исто така нешто трајно. Ние можеме да си заминеме од неа, да ја напуштиме, да ја игнорираме. Таа си останува на истото место. Само таа не може да избега никаде од нас, нејзините живеачи. Значи, клучот на загатката е творецот. Тој самиот одлучува каде неговата дарба е како некој извор од кој пребликнува вода, а каде таа е како исушеното корито на големата река. Затоа што дарбата проговорува во него само во дијалог. Најмногу во дијалог со Дарителот, со Творецот. Со Бога! Ама, дури и кога творецот е во дијалог со такво нешто, како земјата од која потекнува, тоа е, пак, само низ Дарителот на дарбата. Можеби, ти си поблиску до Македонија кога си далеку од неа? А ако ме прашаш мене, Борисе, од моево долго искуство, јас разбрав една работа. За да напишеш во една земја една добра реченица, ти треба во неа да живееш малку подолго од времетраењето на еден кус престој. Твоето корито, во твојата татковина, можеби, е секнато поради расцепот меѓу тебе и неа. Нели, може да е токму тоа причината? Затоа што ти овде си секогаш само многу кратко. Така да се рече, на пропатување низ својата земја! Во тој миг сите замолчевме. Професорот долго се насмевнува под мустаќ и не набљудува сите многу внимателно. Борис се гордее како паун. Ми се чинеше дека тој не ја разбира пораката на професорот. Нора, пак, иако за неа тоа не е својствено, вели. Да, само што и секоја дарба бара поволни услови за нејзиното пројавување, професоре. Во Македонија уметниците, како Борис, немаат никакви услови за работа. Затоа тие мораат да живеат на Запад, вели таа. Чекај, Нора, сакаш ли да кажеш дека Борис има подобри услови да напише драма на Запад? Па, тој неговите престои на Запад ги финасира од Македонија! Ете, ова е вториот парадокс, професоре Огненов. Ме изненади енергичноста со која постариот брат небаре го демантираше помладиот, прославен брат. Како мислиш тоа, веднаш праша Борис, иако брат му £ се обрати на Нора. Па, така, Борче мој! Ти ако немаш три проекти во годината што ти ги финансираат во Македонија, во хаотичната и варварска Македонија, ти, тогаш, не би имал од што да живееш во твојот хармонично естетизиран Запад. Нели е така, братче мое? Така е, си одговори Иван самиот. Оти, инаку би требало да работиш таму што ќе стигнеш. Како што правеле, впрочем, сите уметници на Западот, пред да станат славни и богати и среќни и љубени од сите убави жени и така натаму и така натаму. И доколку не се умрени, тие се уште среќни. Сказни за деца за Западот како рајот на творците! Јас го разбирам професорот во оваа смисла. Тоа со вашиот Запад, во кој виреат генијалците, е само сказната што ни ја раскажуваа во детска градинка, кога сè уште пиевме млеко со цуцла! Сето тоа дека Западот, големата Европа чека на исконски надарените уметници од дивиот Исток балкански е голема лага. Неа ја измислиле оние кои не се доволно мажи да останат овде. Не сакам да сум патетичен, ама, кога се работи за тебе, Борисе, тогаш, овде значи оваа земја и нејзините институции што ти го финансираат долгорочниот престој во Европа. Сакај лути се, ама, професорот навистина ми даде добар шлагворт. Да ти ја кажам, еднаш, вистината! Борис само што изусти да му одговори многу гневно, кога некој заѕвони на вратата. 
      Професорот станува да им отвори на гостите. Госпоѓата Огненова го ползува моментот да ја разбие напнатата атмосфера. Станува и почнува многу ревносно да ни го објаснува распоредот на седење на масата. Те молам, Дина, седни ти од оваа страна на масата. А ти Нора, до Борис, наспроти Иван. Да, одлично! Професорот се враќа, следен од еден млад свештеник, во долга свештеничка одора. Во тој миг јас отидов до каучот, да ја земам мојата чанта. Дозволете ми, да ви ги претставам и нашите последни гости оваа вечер, го слушам ппрофесорот. Отец Григориј и мојот многу драг пријател, Давид Розенблат. Тие имаа некоја обврска и замолија да дојдат малку подоцна. Но, сега, и тие се тука. Сега сè е на свое место! Отец Григориј го познавате сите, освен Дина. Дина Аспрова, отец Григориј, нè претстави професорот. Отец Григориј, повели, седни, те молам, овде, му се обраќа веднаш госпоѓа Огненова, покажувајќи му ја столицата десно од професорот. Давид, кој сето време стоеше зад професорот, во сенката на претсобјето, пристапува кон средината на салонот. Давид, ти ги познаваш Бориса и Ивана, нели? Браќата срдечно се поздравуваат со Давид. Не ги знаеш само нашите две шармантни гостинки, моите мили поранешни студентки. Нора Танина и Дина Аспрова. Јас Ве знам, Давиде! Но, Вие сигурно не се сеќавате на мене, му вели Нора. Се сеќавам, се разбира дека се сеќавам на Вас, Нора, одговара Давид многу тивко. Се стресов кога по толку години повторно го чув тој глас. Нора се повлече. Седна до масата. Јас стојам пред огништето. Оганот ми ги топли нозете. Треперат. Давид и професорот ми приоѓаат. И вие да не се познавате веќе, се насмевнува професорот. Давид молчи една секунда. Ме гледа со длабок, смирен поглед. Не можам да го издржам молкот. Велам, брзо. Не, не се познаваме. Драго ми е! Дина Аспрова. Тоа го велам многу нервозно. Не му пружам рака. Тоа е, повеќе, несвесна реакција. Од страв. Се тресам. По толку време да ја допрам повторно неговата рака? Задоволството е мое, Дина. Тој особено го истакнува моето име. Полека ми ја подава раката. Колебливо ја положувам мојата рака во неговата. Кога тој лесно ми ја стегна раката, погледите ни се сретнаа. За миг, ми се пристори дека сме потполно сами. Продолжува да ме гледа. Што се случило со Давид? Со мојот Давид? Каде е блесокот во неговите очи? Овој Давид е преполн со тага! Боже! Неговите очи се толку матни, како да се затворени со тешки кепенци. Полека ми ја испушта раката од својата дланка. Нервозно се вртам, небаре барам нешто. Госпоѓата Огненова продолжува со својот певлив, пријатен глас да нè распоредува околу масата. Дина, дојди. Седни, те молам, овде. Давиде, ти ќе седиш вечерва овде, до Дина. Отец Григориј, ти, значи, реков, овде, до професорот. Не, знаеш што, седни, најдобро, на чело на масата, наспроти професорот. А јас ќе седнам од неговата десна страна, до Бориса. Совршено! 
      Давид многу внимателно ми го придржува столот. Потоа, речиси нечујно седнува од мојата десна страна. Професорот загрижено го гледа и вели, Давид, да прашам веднаш, како е мајка ти? Непроменето. Не е добро, вели тивко. Не го крева погледот од масата. Како да се бори со нешто во себе. Седи неколку минути така, со наведната глава. Госпоѓата го моли мажа си да им налее вино на гостите. Таа оди во кујната. Давид, веднаш, станува. Се нуди тој да го стори тоа наместо професорот. Јас ја ползувам можноста да станам. Одам во кујната, да £ помогнам на домаќинката. Таа ми доаѓа во пресрет, носејќи ја супата. Ах, Дина, ти благодарам. Колку внимателно од тебе! Те молам, послужи ја супата. Мојата рака не е повеќе толку сигурна. Го поставив порцеланскиот сад со супата во средината на масата. Се вртам кон Давид. Тој ми ја подава својата чинија, а, притоа, случајно ни се допираат прстите. Ми се пристори дека затрепери. Или, можеби, тоа беше само мојата растреперена рака? Не можев да му ги видам очите во тој миг. Кога му ја подадов чинијата, се сепнав. Длабока тага има во неговите очи. Тивко, речиси, нечујно се заблагодарува. Госпоѓата вели дека подготвила француско - руско- македонска вечера. Таа е многу шармантна домаќинка. Во сите куси паузи во разговорот за време на вечерата умее со симпатични забелешки да го избегне непријатниот молк. Таа и професорот се надополнуваат како инструментите во најубавата симфонија. Кога тој ќе замолчи, таа проговорува. Совршено ја владеат уметноста на гостопримството. Она што тој ќе заборави да го истакне, го истакнува таа и обратно. Прекрасно е чувството да се биде со брачен пар, во чие однесување се гледа дека нив сè уште ги поврзува длабока љубов. Давид, ти се врати пред некој ден од Љубљана? Има ли таму снег, прашува Иван. Да. Но, не ваков, одговара кратко Давид. А како е во Охрид, оче Григориј, се вклучи професорот. Нели, пред некој ден рече дека сакаш да одиш таму, на ден, два? Не отпатував, Гавриле. Ме спречи снегот во Скопје. Имаш ли вести од таму? Има ли и таму олку снег како овде? Да, дури и повеќе одовде! Зборував со монасите во Охрид, утринава. Таму немаат струја веќе два дена. Цела Македонија е завеана! А што е најстрашно, снегот не престанува да паѓа. И којзнае до кога ќе паѓа, вели Борис загрижено. Јас, додуша, имав и без тоа намера да останам овде до Нова година. А можеби и до нашиот Божик. Само, како што изгледаат нештата, којзнае кога ќе можам да се вратам во Хамбург. Од вчера скопскиот аеродром е затворен за патнички сообраќај. Велат, на неодредено време. Дури не се кренел снегот! Сто години, братче! Се гледа дека Иван ја ползува секоја прилика да го навреди братот. Па, братче, тогаш ќе имаш време од еден век! Искористи ја приликата. Напиши, еднаш, и овде една убава реченица. А зошто не и цела драма? На забелешката на Иван се смее само Нора. Професорот и неговата жена погледнуваат де, во Нора, де, во Борис, де, во брата му. Како да насетуваат нешто. А што е со твоите планови, Дина? Дали и тебе ти се испречи снегов на патот, за назад, ме прашува љубезно домаќинката. Јас не одговорам веднаш. Она што ми беше целосно јасно само пред два дена, имено, желбата што побрзо да се вратам во Фиренца, сега ми се пристори безначајно. Би било добро да можам да се вратам како што планирам, велам. Само не е толку страшно ако си одам и малку подоцна. Да, и кај мене сè зависи од снегот, додадов. Само од снегот, потпрашува професорот. Не. Има и неколку други нешта, велам. Тоа ме радува, драга Дина! Снегот не смее да биде единствената причина зошто ти остануваш подолго овде. По вечерата, седиме, повторно, пред огништето. Давид не н£ се придружува веднаш. Некое време стои до библиотеката. Прелистува во некоја книга. Професорот му приоѓа. Стојат подолго време во тивок разговор. Не можам да разберам за што разговараат. Отец Григориј ме прашува каде на Западот на Европа сум планирала да се вратам набрзо, ако не паднел снегот. Во Фиренца! Давид незабележливо се врти кон нас. Значи, ме слуша. Има ли таму наша црква? Каде одиш на служба, ме прашува отецот. Во една руска црква, велам. Во тој миг чувствувам дека зад мене поминува Давид. Многу блиску. Со палтото, речиси, ми ја милува косата. Мислам дека ќе седне до мене, на каучот. Има доволно место. Напротив. Седнува полека во фотелјата, наспроти мене. До Нора. Лесно ги скрстува нозете една преку друга. Речиси, ни се допираат врвовите на чизмите. Полека, како во некој таен ритуал, го вади лулето и ќесето со тутун од џебот. Полека го полни лулето. Наведнат. Потоа, го пали. Завлекува и во собата се шири пријатен мирис на тутунот за луле. Се исправи. Се навалува удобно во фотелјата. Погледот од тој миг му почива само врз мене. Не сум подготвена за таква блискост. Постојано гледам настрана. Па, барам сенешто во чантата. За сето време го чувствувам неговиот поглед врз моите образи, усни, коса, раце, нозе, гради. Давид ме испитува. Како навистина да ме беше заборавил. Како сега да сака да се увери, дали нешто од сето тоа го потсетува на некого што го познавал. Светлината на оганот во огништето ми го осветлува лицето. Тишина и музика. Клавирска соната од Моцарт, во Ц-дур, омилената соната на мајка ти, му вели Лаура на Давид. Тој има чуден блесок во очите. Го наведнува погледот. Чудесен мир владее во големата одаја. Сите го гледаме огнот, го слушаме небескиот Моцарт, а низ прозорецот блеска белината на снегот. Давид се врти да го праша нешто Иван. Тој стои зад Нора. Во тој миг кесето со тутун се истркалува од скутот на Давид пред моите нозе. Кога се наведнав, настапува мрак во одајата. Ах, снема струја, вели Лаура Огненова! Во првиот миг не гледам ништо. Не забележувам дека и Давид се наведнал да го фати кесето со тутун. Во темницата го чувствувам само неговиот образ до мојот, неговиот здив минува како топол ветрец врз моите усни. Двајцата се исправуваме како попарени од тој ненадеен допир. Госпоѓата пали неколку свеќи. Е, сега, за жал, немаме повеќе музика! Но, затоа имаме вистинска сибирска романтика, вели таа. Светлината на огнот, на свеќите и на снегот! Неговиот поглед е вознемирен. Не гледа повеќе во мене. На моите усни уште пламти неговиот здив. Чувствувам дека моето тело го посакува со уште посилна жед од онаа пред седумнаесет години. Само што на тоа се противи мојот студен ум. Тој постојано ме потсетува на тоа дека наспроти мене седи човекот што ми ја нанесе најголемата болка во животот. Иако тој, воопшто, не изгледа како некој што може да се мрази, дури и поради толку длабока болка. Неговиот израз на лицето ми е целосно непознат. Давид, тој мојот Давид, беше полн со животна радост. Овој е студен, воздржан, тажен и тивок. Како сè да е замрено во него. Потсетува на автомат што функционира со механизам на навивање. Нора го прашува љубопитно. Давиде, ако се сеќавате, јас Ве запознав на Вашата прва изложба овде, во Скопје. Пред четири години? Шест, ја поправа тој тивко. Да. Пред шест години. Сакав да Ве прашам нешто? Тоа ми остана во сеќавање! Вие тогаш имавте изложено и некои цртежи? Мислам дека беа илустрации според Злите духови на Достоевски? Се сеќавате? Не се сеќавам, Нора. Не знам на што мислите. Имам многу илустрации. Сега, на пример, работам само како илустратор. Не се сеќавате? Ама, Вие, тогаш, на Вашата последна изложба, имавте три цртежи што не беа за продажба. Не сакам да го повредам Вашето сеќавање, драга Нора. Ама, навистина, не знам за што говорите! Обично, не изложувам на изложби дела што не сакам да ги продадам. Изложбите, нели, се за тоа. Да се продадат делата! Нора е видливо збунета. Ова ме чуди. Навистина! Па, не може толку да сум ги побркала работите? Јас, обично, имам добро паметење. Особено за работите што ти се допаѓаат, се вмешува Борис. Да! Борис, ти ме потсети! Па, ти беше со мене на изложбата! Ти ме запозна со Давид. Мора да се сеќаваш? Нели ти реков дека тие три цртежи многу ми се допаднаа? Знаете, Давиде, тоа е поради мојата слабост за литературата. Професионална деформација. Собирам сè што има врска со литеаратурата. Но, Вашите цртежи, ми се допаднаа не само поради тоа што се работеше за Достоевски! Тие беа извонредни во уметничка смисла! Навистина, многу ме пленија! Се сеќавам, како да беше сега, дека го замолив Борис да Ве праша, дали, сепак, би можеле да ми ги продадете? Не ги продавам, одговоривте. И нема никаква надеж да се поколебате и, сепак, да ми ги продадете, Ве молев. Борис, па, барем, на тоа мора да се сеќаваш? Потоа те пратив тебе да го прашаш Давид, уште еднаш, дали би ми ги продал цртежите? Нора, стварно не се сеќавам, £ одвраќа Борис. Којзнае на што сум мислел во тој момент. Знаеш, јас секогаш имам во глава триста чуда. Само, што инсистираш толку? Ако Давид, значи, самиот уметник, ти вели дека тој немал изложено такви слики, што останува за мене? На што да се сетам? Давид вели дека нема такви слики! Нешто мора да си измешала. Одиме на толку изложби секој месец. Овде, во Германија! Кој ќе ги памети? А мене ми е сè испобркано во главава моја голема! Ама, не може толку да сум се збркала? Давид ја гледа Нора со многу благ, смирувачки поглед, па вели. Нора, знаете што. Дојдете деновиве кај мене, во галеријата. Ќе Ви ги покажам сите мои графички работи. Изберете си некоја од нив. Ќе ми биде задоволство да Ви ја подарам. Значи толку лесно подарува, си помислив со гнев и горчина во себе. Тој ме гледа. Без израз. Смеам, ли, да прашам за што се работи? Ако не е некоја тајна, се разбира, прашува љубопитно професорот. Давиде, кој ќе раскаже, Вие или јас? Повелете, Вие, Нора, вели тој шкрто. Пред четири, пардон, пред шест години, Давид имаше своја изложба. Во штотуку отворената галерија Розенблат. Долу, во куќата кај него! Вие, професоре, тогаш уште бевте во Франција. Да. Е, сега. Како што јас се сеќавам, тој имаше изложено и три цртежи. Тие беа единствените непродажни дела. Ама, изгледа, дека јас сум единствената што ги видела тие цртежи. Може сум го побркала уметникот? Само, тоа би било многу неверојатно. Ваков убав маж не се заборава лесно! Според моето сеќавање, Давиде, тоа беа Ваши студентски илустрации на Злите духови на Достоевски. Така, барем, ми рековте. Тогаш! Сега, пак, изгледа дека јас ова сум го сонувала! Ама, не е можно. Оти, јас веднаш се вљубив во нив! Сакав да ги купам, по секоја цена! Сите три! А знаете, професоре, Давид не сакаше да попушти ни за педа! Море го молев, го убедував. Му велев дека ќе може да ги гледа кај мене, кога ќе посака. Дека би му ги позајмувала за ретроспективни изложби. Сè му понудив. Само да посака да ми ги продаде! Без успех! Како ми рековте, Давиде, не се сеќавам добро? Гледаш? А тврдиш? И тоа со сигурност? Жени! Не признаваат дека згрешиле, за жива глава! Борисе, остави ја да ни раскаже до крај. Дури и да не е вистинита, приказната е многу интересна, реагира госпоѓа Огненова. И Нора? Што ти рече Давид на тоа прашање? Да. Сега се сетив. Биле многу лични, рече. Цртежите биле посветени на некоја личност. Да. Така беше. Токму така ми рековте! Да. Па, има слики што се занимаваат со некоја личност. Тоа не е никаква тајна. Така би можел да Ви одговорам за секоја моја слика или цртеж. Сите слики се мои, лични, се оправдува Давид. Не, не, Давиде. Обратно! Вие рековте, вака. Сега се сетив! Дури може да Ве цитирам! Цртежите се посветени на една само за мене значајна личност. Тоа е сета приказна. Ох, па тоа е навистина малечка тајна! Давид, тоа, навистина, е многу возбудливо! А која е таа значајна личност на која се посветени цртежите, Давиде, го прашува госпоѓа Огненова. Тоа е јасно! Барем, во приказната на Нора. По куса пауза, во која како да се колеба, Давид изговара, многу тивко. Достоевски! И Вие само поради Достоевски не сакавте да ми ги продадете цртежите, одврати Нора со добро одглумен плачлив тон. Прво, вели Давид. Во гласот има некоја воздржана тага. Не можам да Ви кажам дали сум можел да Ви продадам нешто што никогаш не сум го направил. Никогаш не сте илустрирале нешто од Достоевски? Па, рековте, сте биле и илустратор? Да. Но, не на тоа дело од Достоевски. Не ми е најомиленото. Значи, сепак, имате цртежи според негови дела? Да. Па, тогаш, може било некое друго дело, извикува Нора. Може стварно нешто сум измешала. А јас, пак, тогаш, мислев дека тајната личност се крие во чудната шифра, во сигнатурата? Шифрата во сигнатурата нема врска со Достоевски, одговара Давид многу брзо. Така ми рековте. Давид само ги крева рамената. Ми нема спас! Морам да ве поканам сите. Кај мене! Да направите инвентар на сите мои дела. Значи, Нора, тогаш, Давид не ти ја откри тајната на шифрата? Давид се врти кон госпоѓата. Таа седи малку зад него. Така можам непречено да го набљудувам. Боже, тоа лице! Ми се чини дека ја знам секоја дамка на неговата кожа. Да, јас ја знам секоја дамка на неговата кожа. Усните паметат подобро од умот. Знаеш, Лаура, шифрата само упатува на нешто. Не го изговара. Затоа, дури и да сум бил тоа јас и да сум имал дело со шифра во сигнатурата, сепак, не сум можел да £ ја кажам. Тогаш тоа повеќе нема да биде мојата шифра. Шифрата треба да го заштитува драгоценото сознание во неа. А не да го разголува, заклучува Давид многу смирено. Добро, добро! Смеам ли јас да предложам нешто, вели отец Григориј. Давиде, како би било ти нам, во првата прилика, да ни ги покажеш не само тие цртежи. Туку и најновите платна. Ете, направи ни една приватна изложба. Кај тебе, дома. Вие сте виновни! Ти и Нора! Оти не направивте љубопитни. Сега нема назад! Ќе мора да ни ги покажеш тие илустрации на Достоевски. Мислам, оние, според другите дела. Знаеш, сите ние овде сме љубители на Достоевски. Давид за миг благо се насмевнува. Не одговара веднаш. Полека изустува. Тоа зависи од Дина! Од Дина, викна Нора со чуден глас. Наместо Давид, одговора госпоѓата Огненова. Па, да, се разбира, тоа зависи од Дина! Таа, набрзо, се враќа назад! Давид треба да не покани додека таа е овде. А, ние не знаеме до кога таа ќе остане. За Борис, знаеме. Тој ни кажа до кога имал намера да остане. Рече, нели, до Нова Година? Да, потврдува Борис. Ако дозволи снегов! Значи, само за Дина е неизвесно, вели госпоѓата. Значи, што мислиш, Дина, кога би можеле да се собереме кај Давид и со сложни сили да му ги претресеме и најскришните места во ателјето, продолжува професорот. Може, тогаш, ќе ги најдеме и тие мистериозни зли духови? Може се скриле некаде? Толку добро, што и Давид заборавил дека постојат. Професорот говори, секогаш, во парадокси и двосмилености. Толку ја сакам таа негова навика. Со тоа секој, дури и најобичниот разговор, добива нешто таинствено. Давиде, дофрлува отец Григориј, ти не ми одговори на моето прашање? А што е со твоите најнови работи? Ќе имаме ли шанса да ги видиме и нив? Отец Григориј, ти добро го знаеш одговорот, му вели тивко Давид. Што треба да значи, пак, сега ова, се прашувам. Имаше некоја темна сенка во очите на Давид кога му говореше на насмеаниот отец. Значи, Дина, кажи, кога ќе се најдеме кај Давид, ми се обрати отец Григориј и седна до мене, на каучот. Не знам. Не зависи целосно од мене. Како што велите Вие, Давиде, му се обраќам прв пат нему. Зависи и од Вас! Мислам, кога Вие имате време. Многу невешто се извлекувам. Знаете што? Договорете се, вие двајцата. Најдете ден што ќе ви одговара на двајцата. Ние ќе дојдеме, кога ќе кажете, пресекува професорот. Да. Така е најдобро, се сложи Давид. Гледа во мене. Јас молчам. Во себе вријам од гнев. Да, така е подобро за тебе, си велам. Го гледам многу налутено. Само за миг мојот поглед предизвика невидлива насмевка на неговите усни. 
      Блесок. Дојде струја. Со тоа како да исчезна и волшепството на вечерта крај огништето. На стариот грамофон со плочи, домаќинката ја пушта истата клавирска соната од Моцарт. Борис оди да го земе виното за професорот. Јас и Нора го бевме заборавиле во колата. Се врати, побелен од снегот. Луѓе, немате претстава каков снег паѓа. Ветер и снег! Вистинска виулица, како од филмовине! Олкави партали од снегулки! Што ти било ова некој чуден снег! А, кажете ми вие мене што сакате! Ова не е на арно. Слушајте го, вие, чичко Борче! Ах, да! Оче Григориј, прашува професорот, Борис ме потсети на тоа што сакав веќе подолго време да те прашам. Што велиш ти за овој страв на луѓево од столетниот снег? Има ли такво нешто под сводов небесен како столетен снег? И студен и горешт? Гавриле, му возвраќа брзо отецот, ти знаеш подобро од мене, дека под сводов небесен има многу нешта, за кои нашата мудрост не е дорасната. Па, така, е и со столетниот снег! Може има такво нешто! А може сето тоа да е само симбол за нешто друго? Па, нели, тоа е суеверие, вели Нора. Мислам, на ова раширено верување дека снегов бил мистериозно поврзан со исчезнувањето на земјата под него? Па, и сериозни луѓе деновиве почнаа да ми ги раскажуваат тие бабини деветини, продолжува енергично Нора. Нели, црквата не признава такви предвидувања? Да ја оставиме сега црквата настрана, извикува отецот. Народот си создава своја митологија, која се должи на неговото историско искуство. Се разбира, во неа има и многу суеверие. Но, со народот треба да се внимава. Со него не треба да се биде многу строг. Тој, понекогаш, и во навидум погрешни нешта, кажува вистини. И тоа значајни вистини! Па да, дофрлува Борис. Митологијата е дел од нашето духовно наследство. Сите народи имаат своја митологија. Само ние сметаме, како што велиш ти, Нора, дека таа била ефтино суеверие! Па, што ти се тогаш, ти се молам, оние Нибелунзите на Германцине? А ти го сакаш толку многу Вагнер! Тогаш, и тој е митологија! Борис, притоа, стои и оди пред нас, помеѓу Давид и мене. Тоа ми дозволува непречено да го гледам Давид, без да бидам откриена од другите. Особено се кријам од итриот поглед на Нора. Давид се беше изменил во тие седумнаесет години од нашата средба. Нема повеќе долга коса. Сега има многу кусо потстрижена коса, прошарена со ретки сиви влакна. Тоа ниту малку не ја намалува неговата привлечност. Тој, сè уште, е многу убав маж. Очите се истите. Само малку помеланхолични. Огромни, црни и топли. Како во нив да беа собрани илјада тајни. На челото се истакнуваат две длабоки брчки. Истото подвижно, мажествено, витко тело. Во неговите движења уште има младешка енергичност. Сега мора да има четириесет и две години. Давид, исто така, ме испитува. Полека. Внимателно и прецизно. Имам чувство дека го следи секое мое движење. 
      А вие сигурно не ја знаете најновата митологија. А, Дина, што велиш, смеам ли да им ја откријам? Смеам ли да им ја откријам твојата тајна митологија за Македонија, се смее шеретски Нора. Не ја сакам кога ќе почне вака да се смее. Знам дека ќе уследи нешто непријатно. Неретко, дури и навредливо за мене. Вака таа ужива да ме демаскира пред другите, но, во моја полза. Така, барем, вели кога подоцна ќе £ замерев заради тоа. Јас тоа, секогаш, го разбирам како намерно понижување. Само Давид почувствува колку ми е непријатно. Е, сега ќе ви ја откријам тајната на Дина! Најинтересното во сево ова е тоа што таа, навистина, не знае дека јас знам! Давид ме гледа со вкочанет поглед. Забележав дека цврсто го стега лулето. Јас се вцрвив. Помислив дека тој кажал некому за нас двајцата. Можеби на Иван? Се чини, блиски се. А Иван е уште поблизок со Нора! Како смеел? Па, јас не сум кажала никому за нашата кратка љубов. Освен на мајка ми. Ама, тоа е исто како никому. Мајка ми не открива такви тајни! Е, еве ја, тајната! Слушајте ме внимателно! Значи! Ако на интернет, на некоја машина за претражување, го напишете името Дина Аспрова, тогаш, меѓу другите податоци, на пример, за тоа на кои симпозиуми и конгерси учествувала оваа многу надежна наша сонародничка во светот, ќе ја добиете и нејзината homepage. Е, внимание, сега доаѓа главното! Таму пишува дека таа е родена во земјата Казабланка на најдалечниот Југоисток на Европа, во градот Јустинијана, на полуостровот Балканија! Нели, ова е добар виц? Ох, Дина, извини, ама, тоа е толку смешно! Родена во Јустинијана! Оригинално, нема што. Казабланка, Јустнијана, Балканија. Во секој случај, сето тоа за западноевропски уши звучи многу поегзотично отколку Македонија, Скопје, Балкан. Којзнае, може и јас би го сторила истото да бев во твојата состојба, Диночка. Целосно без корен. Сама. Без заштита од никого. Ама, навистина, Дина, секогаш, кога ќе ја прочитам твојата виртуелна биографија, не можам со часови да се приберам од смеа! Кај ти текнало такво нешто! Навистина! Тоа можеш да го измислиш само ти. Нора, навистина, долго не може да се прибере од смеата. Најстрашно за мене е што сите присутни се смеат во еден глас. Освен, Давид и отец Григориј. Давид ме гледа со толкава нежност во очите од кои ми се топи душата. За тие две секунди топлина и нежност во неговите очи вреди да издржам уште погласна смеа. Гневна сум на Нора, лута, разочарана. Ме збунува директноста со која таа како да сака да ме разголити пред сите. Во мене се раѓа сила. Не се срамам повеќе од тоа што Нора може да раскаже за мене. Доколку сега се смири од фриволната смеа, да те прашам и јас нешто, се обидувам воздржано да го вратам ударот. Навистина, Нора, што сакаш да кажеш со ова? Зошто, воопшто, непотребно мистифицираш? Зошто велиш дека откриваш моја тајна? Таа моја виртуелна биографија не е никаква тајна. Кога таа е на интернет, тогаш, таа е таму токму затоа што не е никаква тајна! Секој може да ја прочита! Дури и ти! Како што ни потврди сега. Иако, кога ја пишував, за волја на вистината, не мислев на тебе како потенцијален читател. А за подробностите, ќе ви кажам повеќе другпат. Во помалку комични услови. Ако сакате, се разбира, заклучувам одлучно. Нора престанува да се смее. Нејзиното лице се преобразува во маска. Со тоа е нарушена срдечната атмосфера што траеше цела вечер. Ми е жал за нашите домаќини. Тие не заслужуваат да бидат казнети со вечната конкуренција меѓу Нора и мене. Потоа, другите разговараат за некои површни нешта. Магијата на вечерта навистина исчезна. Постојано молчам. А и Давид. На заминување, Нора се нуди да ги земе со себе, во нејзината кола, отец Григориј, Борис и брат му. Јасно ми е. Тоа е нејзината прочуена метода на казнување на оние што ја сакаат. Не сум била доволно послушна за да ја заслужам нејзината љубов. Не знае колку таа, со нејзината желба да ме казни, ми ги оствари најскриените желби. Давид, можете ли Вие да ја земете Дина со Вас? Таа и без тоа живее до Вас, речиси, во двор. Зад аголот, се смее Нора. Да, нема проблем. Со задоволство, вели Давид и гледа во мене. Госпоѓата Огненова дотрчува од кујната. Ах, за малку ќе заборавев! Давид, Дина! Можете ли малку да почекате? Давид, сакам да ти дадам нешто за мајка ти. Тој срамежливо се насмевнува. Благодарам, Лаура, вели, ќе почекам. Другите гости веќе се на излегување. Добро, професоре, госпоѓо Огненова, многу Ви благодариме. Вечерата беше чудесна. Борис, притоа, ñ ја бакнува раката на госпоѓа Огненова. Театарски човек! Откако најсрдечно се поздрави со домаќините и со Давид, минувајќи крај мене, Нора само вели. Ќе се чуеме утре, Дина? Да. Секако, велам тивко. Може, сепак, почувствувала дека ја преминала границата на пријателската шега. Професорот и жена му ги испраќаат до врата. Давид и јас останавме сами. Молчиме. Само тивката музика и огнот си играат жуборливо. Бранденбуршките концерти на Бах. Гледам низ прозорецот. Во снегот. Стариот ѕиден часовник отчукува во тишината толку силно, што се сепнувам. Еден часот, по полноќ. Спокој. Заштита на топлиот дом во длабока зима. Здодевност на среќата. Зошто досега толку се плашев од оваа слика на спокојот на двајца луѓе во љубовна заедница или во брак? Како овие двајца чудесни луѓе, брачниот пар Огненови. Што сте застанале така? Како да чекате на воз, извикува професорот, тресејќи го снегот од облеката. Забележав дека и на Давид му стана непријатно. Па, убаво е вака, пропетелчува многу тивко. Бах и снег. Кај вас е секогаш многу пријатно, вели на крајот малку погласно. Истите мисли и кај Давид, си велам во себе. Ми ги чита ли тој мислите? Госпоѓа Огненова истрчува во кујната. Професорот го гледа Давид замислено. И, како одат подготовките? Вежбате? Професорот прашува замислено гледајќи де во Давид, де во мене. Да, да, вели Давид брзо. На големо. Јас, не толку. Колку што би сакал. Немам време. Другите се добри. Вежбаат. Млади се. Ревносни. Убаво е да се работи со нив, вели Давид. Најде некое решение за твојот проблем, продолжува со прашања професорот. Не, одвраќа Давид, за жал, сè уште нема ништо. Отец Григориј вети дека ќе се обиде да помогне. Ќе прашал некои жени во неговата парохија. Се надевам дека ќе најдам брзо некое решение. Инаку, право да ти кажам, Гавриле, не знам како ќе го подготвам концертот. А, не е само тоа! Имам и друга работа. Еден куп работа! Галеријата. На сликање не можам ни да помислам, ги реди Давид одеднаш сите тешкотии во своето секојдневие. Ме чуди што говори пред мене толку отворено. А речиси цела вечер молчеше. Не грижи се, му вели Лаура Огненова. Ќе ти помогнеме сите. Еве, за утре имаш доволно од ова што ти го ставив во крошнава. Поздрави ја, многу, мајка ти. Слушаш? Главата горе! Не си сам! Тука сме, ако затреба. Госпоѓата Огненова, притоа, го гледа Давид многу благо. Го милува многу нежно со раката по образот, небаре ñ е син. Професорот цврсто ме прегрнува на разделбата. Ме бакнува татковски во косата. Дина, немој да заборавиш, ме потсетува. Ми вети дека ќе се видиме на долг разговор. Како на времето, се сеќаваш? Во мојот кабинет? На факултетот? Кога ќе дојдеш? Ќе видам, велам. Ќе Ви се јавам по телефон. Деновиве. Благодарам. Вечерва кај Вас беше прекрасно. Кутрото девојче, изустува тивко Лаура Огненова, додека ме гледа со внимателен поглед. Се прашувам, до каде ли гледа нејзината женска интуиција? Ја забележа ли напнатоста што владее меѓу Давид и мене? Одам крај Давид полека, претпазливо. Чизмите длабоко ми пропаѓаат во свежо навеаниот снег. Снегот паѓа во ритамот на Баховата музика. Таа се слуша низ отворената врата на Огненови. На неа стои вљубениот пар, домаќините. Внимателно не следат со погледите. Како небото со снегот да ñ испраќа исцелителна сила на земјата. Сè е преобразено. Го чувствувам неговиот здив до мене. Од него ми се замелува умот. Боже, каде ќе најдам сила да седам до него? А притоа да не ми се распукне срцето од копнеж по неговиот допир, по неговите усни? Усните ми се разиграни ластовици на синото небо. Толку силно треперат од желба по него. Што се случува со мене? Тој, изгледа, не ме ни препознава! А јас горам од желба по неговата љубов. Кога се свртев да им мавнам на домаќините, малку се подлизнав. За миг се пристори дека ќе паднам. Неговата цврста рака. Ме прегрнува околу половината. По неа сонував во сите ноќи по разделбата. Без поглед, без збор, ми вели. Тука сум. Секогаш бев тука. Знаев, одговарам нечујно во себе. Му помагам да го тргнеме снегот од стаклата. Восклик на радост во мене. Јас и тој, заедно, во тишината на снежната белина. Нема други луѓе на светот. Постоиме само ние двајцата. Стои близу до мене. Го мирисам неговото дебело палто. Мирисот на Давид. Нашите палта се посмели од нас. Тие ја заситуваат гладта по допир. Се допираат. Нивните прсти се чисти како деца. Тие не познаваат болка. Немаат паметење. Очите мои ги бараат неговите. Секунда на јасност и длабока припадност во неговиот поглед. Потоа, повторно студ и бел снег. Тој е толку далеку од мене. Молчи, намуртено. Непозната строгост и туѓост. Навистина ли не ме познава?
      Давид вози бавно. Колата како да е санка. Се лизга по снегот. Снежната завеса ни го попречува видикот. Напнат е, стегнат во себе. Личи на човек што вози во најгуста магла. Со многу внимание и напнатост гледа во патот. Молчиме. На семафорите, колата застанува за минута-две. Си велам: нека ми каже нешто. Еден благ збор. Спомен. Да знам барем дека знае која сум. Дека знае дека сум Таа. Неговата Дина. И тој мора во мигов да гори од истата љубов. Не се заборава таква љубов. По седумнаесет години? Што е тоа за вечноста? Зошто молчи? Сега би можел да каже нешто. Сега не мора да внимава на патот! Зарем и пред мене ќе се прави дека сме туѓинци? Зарем мисли дека му верувам кога глуми дека никогаш досега не сме се виделе. А, можеби, вината е моја? Да. Сигурно е така. Јас сум мајстор виновник. Јас сум мајстор за уништување и самоуништување. Што ми требаше да речам, и тоа со толкава возгореданост и студ. Не, не се познаваме. Зошто не оставив на него? Зошто не чекав? Да ме види. Да ме препознае. Ги чита моите мисли. Само ме погледнува со долг, продорен поглед. Топол поглед. Од него се топи снегот. Ме гледа и молчи. Молчи, додека се возиме по Орце Николов. Молчи, кога стигнуваме крај паркот. Сосем неочекувано, полека, ја паркира колата пред фонтаната. Го изгаси моторот. Околу нас, апсолутен мир. Мирот е во нас и околу нас. Бескраен спокој на глетката. Белата природа. Зимска пролет. Цутење на снегот. Давид гледа во правецот на паркот. Со иста силина, и со него и со мене, владее сликата на небескиот мир. Во неа е потонат сиот свет. И ние со него. Под снегот, под тешкиот, дебел снег сè е лесен облак од безвременост. Молк и спокој царува со сè што дише. Стануваме едно со чудесната глетка. Нема ништо изгубено. Сè било отсекогаш тука. Давид и јас сме биле тука. Дури и тогаш, кога сме талкале низ светот. Не знаејќи ни самите по што сме трагале. Чудесната слика на небески спокој на светот под снегот ја искупува болката во срцето. Сè е простено. Од мене и од Бога! Миг на снежна Прочка. Снегот е молитва на вљубените. Пропаѓам со очите во таа белина на спокојот и чистотата. Крцка, се топи мразот околу моето срце. Студениот, бел снег се преобразува во оган на животната радост. Предолго, речиси едно столетие, и јас во мене носев таков студ и мраз. Од него беа замрени сите извори. Јас, билката од стакленикот, орхидејата од тропските предели на фантазијата на татко ми, сега почнувам да цутам. Заедно со белилото на снежната веавица. И јас творам горешти цветови во срцето. Исти како бизарните цветови на снегот на гранките на дрвјата. Го гледам паркот расцутен во бел прав. Студен и горешт, во исто време. Колку имаше право старчето со јаболката! Да, овој снег е и студен и горешт. Каков ќе биде, зависи, навистина, од земјата врз која ќе падне. И од оној што го доживува! Како јас, сега. Ова е повторен скришен час на ноќта. Тој е создаден само за мене и за Давид. Надвор е од обичното броење на времето. Го гледам Давид. Знае ли какви мисли ми одат низ глава? Знае ли дека овој час на небески спокој, оваа мека, невидлива прегратка на снегот, е нашата нечујна молитва? За исцелување на раните и за прошка на прегрешенијата. Се врти кон мене. Во очите му свети чуден блесок. Таков немав видено во ничии очи. А и не сум гледала многу очи на мажи од оваа близина. Јас сум етерична билка. Се хранам со миризми и книги. Се предаваме на нашите голи погледи. Без криење. Без страв од ранетост. Се предаваме на незгасливата жед на очите едни за други. Очите први се вљубуваат. Се сетив на неговиот поглед во галеријата. Кога го видов прв пат. Очите љубат посилно од телото. Го запали моторот. Знам. Длабока јасност. Сега првпат се гледаме вистински. Сега е нултата точка на нашето запознавање. Сега се оние седумнаесет години. Тие се збрани во овој бесконечно блажен миг. Колата застанува во малечката уличка наспроти нашата зграда. Можеби е подобро да Ве испратам, пелтечи Давид. До вратата. Доцна е. Гласот е тивок. Несигурен е. Неговите очи во темнината. Климнувам со глава. Немам глас. Светот е бело блескаво чудо. Кој се плаши во оваа волшебна ноќ од столетен снег? Студен ветрец ми носи во очите рој од снегулки. Го завиткувам шалот околу вратот. Ракавиците ми ги топлат прстите во џебот. Тивка радост. Благост и топлина во мене, како малечко оганче. Патот е нашиот соговорник. Ние молчиме. Снегот свири нечуена мелодија. Нема небо, нема земја. Сè е белина. Знаеме, нè води споменот и тагата. Одиме по истиот пат. Како во онаа вечер. Литија на нашата болка. Молчаливо минуваме крај реката. Мисли ли, сега, дека овде прв пат ме држеше во прегратка? Немаме смелост да се погледнеме. Ја нема клупата. Не застануваме. Во мислите седиме долго врз неа. Од гранките над главите ни се рони ситен снег. Паркот нè препознава. Гранките ги начулиле ушите. Љубопитни се да го чујат говорот на нашиот молк. Го дослушнуваат само пулсот на нашите срца. Нашата слеаност во еден пулс. Водата во езерцето е замрзната. Упатуваме само еден поглед кон големата тераса, покриена со дебел снег како бела постела. Невестинска. Назад. По истиот пат. Го изодивме молкум. Пред влезот на зградата. Неговите очи во белината на снегот. Горештите костени не се толку топли. Несигурен е. Гласот е многу тивок. Сега учи да зборува. Лека ноќ! Не се ракуваме. 
      Потоа, сама. Брзам, кон влезот. Не се осудувам да се свртам. А сакам да видам. Уште ли е таму? Стои ли зад мене? Се вртам. Стои пред колата. Чека. Влегувам во темниот влез на зградата. Уште побрзо, во станот. Веднаш, на балконот! Фала Богу! Тука е. Уште е тука. Стои, пред колата. Гледа во ноќта. Невидливо движење со раката. Заспивам на каучот во дневната. Облечена, онака како што дојдов. Откако сум овде, ниту еднаш не спиев во мојот кревет. Уште помалку во креветот на моите. Што барам јас во него? Тоа е нивна спална! Не спиев ниту во мојот кревет. И тој не е мој! Не сум повеќе малечкото девојче во него. На креветот е само мојот куфер. Од него, по потреба, ја вадам облеката што ми треба. Знаев отсекогаш, најдобро е кога секој миг сум подготвена да отпатувам. Така беше. Порано. Ми се чини, пред цела вечност. Се будам во сред ноќ. Чудниот сон, пак, сака да ме плаши. Оној со роботот - пилот и со слатките книги. Истиот е, како оној што го сонив по премиерата на Борис. Кога го сретнав професорот, по долги години. Летам со авион. Некаде, во некој град во пропаднатата Атлантида, Југославија. Седам во пилотската кабина. До мене, професорот. Пилотот е диригент. Со палка го води авионот. Тој се движи, лебди по нечујна музика. Кога ќе се навали, јас и професорот паѓаме еден врз друг. Тој ме заштитува. Ме држи за рака. Летаме над борбено, кризно жариште. Долу, на земјата, се води некоја чудна војна. Проследена со Вагнеровата музика. Може, затоа што сите партизански филмови во Југославија беа илустрирани со Вагнеровата музика. Ги слушаме, од земјата, и ние горе, писоците на луѓето, на децата, на коњите. Сирени, татнеж, тапани. Зурли и древни гусли го раскинуваат небото. Тоа е црно, катран тече по прозорците на авионот. На хоризонтот, музичко петолиние. Со огромен виолински клуч. Авионите, полни со бомби, се големи ноти врз нив. Бомбардери, со флуоросцентни тела, светат како да се небески знаци, летаат во кордон крај нас. Само нивниот фосфорен блесок ја разбива катраносаноста на небото. Диригентот се врти кон вратата. Се смее. Има заби од железо. За подот е закачен со некој вид метални спирали. Затоа, значи, не паѓа, кога авионот се навалува! Си велам. Боже, пилот-робот! Тој не е жив! Ме фаќа ужасен страв од него. Влегува стјуардесата. Таа е медицинска сестра. Како оние од лазаретите, на фотографиите од Балканските војни. Турка пред себе тешка количка. Наместо јадење, во неа има купишта стари, правливи книги. Ни ги истура во скутот. Знам, без да ми каже, дека треба да ги изедеме. Му подавам на професорот од правливите книги. Тој ги нема очилата кај себе. Не може да ги чита насловите. Сакал, сепак, да знае што јаде! Се смеам, во сонот! Јас му ги читам. Зилахи. Крлежа. Кафка. Толстој. Достоевски. Балзак. Чехов. Цветаева. Пушкин. Данте Алигиери. На нив се сеќавам. Имаше уште многу други. Еден куп книги изголтавме. Ги ставав в уста со страв. Беа правливи. Во устата се топеа. Правот бил шеќер во прав. Слатки беа. Како захерторта, рече професорот. Мојата најомилена торта. Две години живеев во Виена, ми шепоти. Побрзајте, побрзајте, му велам. Ќе дојде новиот куп. Мора да го изедеме. Инаку, нема да влеземе во храмот. Во кој храм? На Големиот исцелител со книги. Медицинската сестра го истура новиот куп. Диригентот ñ дава знак со палката. Таа пее, со глас на робот. Боже, и таа е робот! Ние сме единствените живи суштества во катраносаново небо! Пее оперска арија. Среќни луѓе не водат војни. Среќни луѓе јадат книги. Во тој миг, авионот удира во петолинието. Мрак. Се будам испотена. Се тресам од страв. Не ме фаќа сон. Поарно да бдеам, до мугрите. Уште една ноќ на бдение. Седам во фотелјата пред прозорецот, пак, во дебелиот волнен мантил на мајка ми. Снегот. Бели ноќи на мојата зима во Казабланка. Ова е мојата татковина. Зошто избегавме од неа толку далеку? Таа нема каде да бега од нас, рече професорот. А ич не ñ е лесно со нас. Што направи од нашиот најздодевен спокоен живот ваква голема празнотија? Семеен живот на прекуокеански постели. Ние, тројцата Аспрови, во замислени љубовни прегратки, над океанот. Кој не истера одовде? Пропаста на стаклената Атлантида. Пропаста на научниот експеримент со нашите срца и умови. Кршениците на ботаничкиот расадник за космополити. Татко ми, најголемиот проповедник на просветата, беше и ботаничар. Кога се родив во шеесет и осмата, тој градеше куќа. Највисока, најмодерна. Тој беше и градител. На најправедното општество на светот. Втемелено на научна база. Ќе ти кажам само едно, премило зетче. Ништо не е вечно под небескиот свод. Има само еден праведен судија. Небескиот Отец, му велеше парбаба ми Ангелина. Само таа се противеше на неговите теории! Само таа милуваше пророчки да го кастри историскиот оптимизам на зета си од внука. Тоа му го велеше секогаш. На седенките, по домашните слави. Кога тој ги фалеше придобивките на научниот социјализам. Со особено задоволство му контрираше на татковиот фанатизам на вера во науката и техниката. Татко ми. Го гледам. Пее ода на социјализмот. Кога некој роднина ќе му го покаже новиот телевизор. Или новото фиќо. Гледаш, брате, сето тоа му го должиме на социјализмот. Да беше како порано, уште ќе одевме на пазар со чези. Иронична забелешка. Упатена на баба Ангелина. Знаеше добро каде да ја погоди. Во нејзиниот копнеж по минатото. Во првите години по бегањето од Грција во Југославија, таа многу сакала да оди на пазар или во црква со чеза. Како што одела на времето. Во Костур. Што се однесува до југословенскиот државен стакленик за ретки орхидеи на духот, се оствари прогнозата на баба Ангелина. Ништо под сводов небески не е вечно! Сега е на ред мајка ми. Баба Ангелина ја нема. Одамна. Затоа, мајка ми ја замени. Пред тринаесет години. Сите со вџашеност ги следевме телевизиските извештаи за мачните преговори. Преговараше за нашите животи најздодевното претседателство на стаклената Атлантида. За него, порано, никому не му беше гајле. Само на функционерите. И на татко ми! Се разбира. Сега се избезумуваше. Мајка ми почна да говори како баба Гина! Небаре, таа станала од гробот. Да му се свети преку мајка ми! Најмногу, преку пропаста на неговата стаклена Атлантида. Затоа што тој толку долго ја исмеваше. А таа беше многу, навистина, многу побожна, праведна жена. Вечно враќање на бегалската судбина. Сега и мајка ми во Канада раскажува како што чинеше порано прабаба ми Ангелина. За животот порано и за маките на сегашново време. Татко ми во неа ја гледа само баба Гина. Не го остава на мир и во канадскиот егзил. Зборот порано за мајка ми не е времето пред Граѓанската војна во Грција. Како за баба Гина. Тоа е мајкиното и татковото време во Југославија. Нивната младост. Моето детство и младост. Нашите, дотогаш, здодевно нормални животи. Тагата на Дафина Аспрова. Затоа од Канада го држи в рака овој скромен стан. Тагува по здодевноста на нејзиниот тогашен живот. По оптимизмот. Тој ги одржувал во сите години на изградбата на новото општество по Втората светска војна. Тагува по мирисот и неповторливоста на секој почеток во животот. Јас ñ велам, по телефон, мамо, па сигурно и за многу млади луѓе денес, во Македонија, почетокот мириса на Ново. Тој мирис е ист како оној твојот, мамо. Таа вели, не е така, ќерко. Тие, тогаш, немале страв. Денес младите биле преполни со страв. Од животот. Јас сум најдобриот пример. Си ја знае Дафина Аспрова ќерка си. И јас стравувам од иднината. За тоа можам да напишам дебели докторати. Има право, мама. Знам по што тагува таа. Ама, јас не верував досега дека тоа е единствената среќа. Толку фалената здодевност на нормалниот живот. Маж, жена, деца. Мајка, татко, деца. Баба и дедо. Кој ќе ми помогне во оваа празнотија? Кој ќе ми го покаже патот до училиштето во оваа белина? Каде сте избегале сите од мене? Вие, најљубените од минатото? Сликата на среќното минато блеска над снегот. Се гледам себе си. Скокам на една нога, врз снегот! Со бел фустан и црвена панделка во косата. Боже, каде во овие одаи моите ја скриле формулата на таа мината среќа на моето детство? Во ѕидовите? Гребам по ѕидовите. Да побарам. Да не скриле некаде некоја формула на нивната љубов, во спалната. Тоа е одаја на брачната среќа. Нивната среќа. Јас сум орхидеја. Еремит на уметничкото поклонение. За мене не смее да има обична среќа. Се хранам само со генијални дела. Како во страшниот сон. А тие моите родители, се љубеа! Деноноќно! Знаев! Ги слушав како си шепотеа! Света тајна на љубовта. Кој ќе ми ја позајми формулата за неа? Дури да ја научам напамет. Потоа, ќе ја вратам. Во ботаничкиот стакленик Југославија нè учеа само на тоа. Учење напамет. Да се има памет во главата. Да се отвори очи четиринаест во светот. Да се научи лекцијата. Сè да се научи напамет. Го знаевме напамет целиот Хомер. Чуму напамет епови за Тројански војни? Препотопски. Ако. Да се најдат. Ќе дојде часот! Не се знае кога во Атлантида пак ќе дојде Тројанската војна. Балкански војни. Најгрозните од сите. Се убиваа оние што требаше да се љубат. Оние што се љубеа, некогаш, во времето на среќата. Балкански војни. Предизвикани од грди самовљубени Паризовци. Тие не им даруваа јаболка на убавите принцези. Тие имаа расадник за јаболка на раздорот. Ботаничарите на мирот атлантидиски. Генерали на војната со железни заби. Јадеа живи луѓе. Боже, тие ги изедоа живи нашите другари од младоста! Јадеа и не се наситија на гозбата на канибалите. А не уверуваа да јадеме само книги! Од канибал се станувало мирољубец само со книгите. Од канибал, се калемело мирољубив библиофил. Каде отидоа сите здодевни летни попладниња во овие ѕидови? За нас, за генерациите по војната, овде, во Македонија, со децении се живееше на ист начин. Липите и јоргованите цутеа секоја пролет. Белината на Велигден. Црвените јајца! Долго беа сонувани! Летата беа горешти, со планини од лубеници. Охрид нè разладуваше од горештината. Есента нè повикуваше на училиште. Да учиме, учиме и учиме. Треба да бидеме најодлични на светот. Во зимата, го чекавме снегот. И Дедо Мраз. И новогодишните пакетиња од железарницата Челично срце. Татко ми е директорот. Тој е Дедо Мраз. Секогаш! Не верува во него. Го чини тоа од адет. И од љубов кон човештвото. Човештвото, тоа сум јас, неговата ќеркичка. Таа окукува на балконот. За да го види кога ќе излезе од колата со пакетче в рака. Да не згрешивме пред Бога во тоа што го сакавме тој среќен, едноличен живот? Што не гледавме дека беше вештачки! Генетски мутиран! Како што велат и за овој чудесен снег. Бевме ли сите измама на ботаничарите? Сега тие се кријат по меѓународните судови. Ги избегнуваат казните, оти имале болни срца и црни дробови. Знаат ли дека тие за вјеки вјеков ги разболеа нашите срца од неизлечива болест? Срцата на билките што ги калемеа да не бидат како нив. Не калемеа да учиме напамет една песна. Куќа, цел свет. Сега не растурија низ целиот свет. Целиот свет ни е пустина. Трагаме по оаза на мирот и на уметноста. Не научија да веруваме во нив. Пред да почнат да не јадат живи. Оние, лажните лотофаги. Крвожедни. Најмногу љубеа во нивната глад да ги раскинуваат нежните тела, со најнежните души. Оние на моите другари од Пикасо. Што исчезнаа во една јунска ноќ. Ги чекавме до мугрите, стуткани во нашата кафеана. Во неа пишуваа поезија на кутивчиња од запалки. Најчиста поезија на најнежните души. Не се вратија и кога дојде денот. Ги испратија на фронтот. Оној, во оние земји, во кои порано одевме на летување! Како можеа да водат војна против земјата во која сме летувале? Како можеа да ни го уништат Сараево? Како можеа да ни го урнат мостот на поетските соништа во Мостар? Како можеа да нè јадат токму нас? Своите најнежни деца! Ние сме нивните егзотични билки. Од нас требаше да направат еликсир против балканските епидемии на омраза. Сега ние никому не му требаме! Времето нè прегазило, ни велат преграмотните балканолози во Европа. Оние, со диплома за Балканот. Ама, без еликсир против омразата. Нашите глави биле преполни со непотребни уки и науки. Премногу добро сме ја научиле напамет Тројанската војна. Кој учи денес напамет Хомерови епови? 
      Само децата во Атлантидата на социјализмот. Сказни за деца. Лошо било само минатото. Иднината е секогаш среќна. Со закон! Луѓето се раѓаа, растеа, старееа и умираа, се љубеа и се караа, се надеваа и се разочаруваа. Деведесет и прва. Долго, топло лето на Југот. На Северот, војна. Агонијата на распаѓањето на државата што рика, завива како сирените на Титаник. Ние, орхидеите на уметничкото поклонение, бевме оркестарот. Свиревме до горчливиот крај, сè додека не нè испратија на новите, модерни фронтови. Анатомијата на распаѓањето на стаклената Атлантида како телевизиски пренос, во продолженија! Играта мора да продолжи, велат генералите. Крвави продолженија. Ако треба и во воени натпреаври на братските народи. Напамет научивме да се љуби духот на натпреварот. Победникот уништува сè пред себе! Нема повеќе до победата и по неа! По неа доаѓа пропаста на Атлантида. Нема повеќе од оној невидлив лепак, што не држеше заедно, велат. Немало суровини за неговото производство. Поетски го нарекувавме братство-единство. Религијата на татко ми Дамјан Аспров. Боже, прости му за наивната вера во таа ефтина и празна парола! Стварноста е нејзината опачина. Спасителите во здодевното претседателство се наречници. Туѓинци. Не одлучуваа за иднината на сопствената држава. Вести, вести, најнови вести! Ритуал на стравот. Секоја вечер. Јанза до мугрите. Моите се шастисани. Мајка ми извикува. Овие, изгледа, не се шегуваат. Улави ли се? Знаат ли што прават? А бре, овие, наместо да ја спасат, ја уриваат државава. Е, значи, и тоа ќе го доживееме! Пред наши очи да се распадне цела една држава. Па, кога една толкава држава може да се распадне, што останува тогаш за нашите животи? Гледаш, Дамјане, нема повеќе братство-единство! Кај ти е сега твојата наука и напредок? А? Татко ми. Молчи. Само ќе рече. Остави ме сега, Дафино. Те молам. Да размислам, се оправдува. Тој секогаш мора да најде оправдание. За атомскиот физичар има оправдание за сè. Сè е прашање на умот. Одговорите ни ги даваше дури изутрината. На појадокот. Читајќи го весникот. Почнуваше полека да говори. Како со тоа да сакаше да докаже дека тој верува само во оние вистини што ќе ги види напишани црно на бело. На хартија. Дофатливо. А не како нашминканите вести, во боја. Слушајте! Да ви кажам, говореше како некој известувач од фронтот. Ова е масло на Западот. Америка и светскиот капитал одамна чекаа да умре Тито. Во минута потоа сакаа да ја распарчат неговата историска творба. Се разбира! Им беше трн во око! Слушај ме, кога ти велам, Дафино! Јас знам! Од сигурни извори! Од политичките школи. Од затворените седници. Од строго доверливите докумети. За контрашпионажата. Дафино, не туку се исчудвај, туку слушај ме добро што ти велам! Треба секогаш да се биде на готовс. Не ти кажав тогаш, па што? Е, како да ти кажам? Строго доверливо беше! Што, за да те секирам пред време? Што? Откаде знам? Па, се разбира, знам, човече! Јас бев информиран за сè! Имаше редовни извештаи за работата на внатрешниот и на надворешниот непријател. Сè се снимаше, верувај ми кога ти велам. Е, ама, Дамјан Аспров не веруваше тогаш во тоа. Сценарија за тоа што ќе било по Тито? Ќе сме биле, демек, нападнати. Од источниот или од западниот сосед. Јас мислев дека тоа не е возможно. Па и Западот се залага за напредок, им велев. Иако, се разбира. Тој не е како нашиот напредок, нели. Нашиот е слободен, значи, идеалистички. Западниот е потчинет на капиталот, значи, материјалистички. Ама, ако бре човече! Напредок си е напредок! Не, вакво нешто може да биде само масло на надворешниот непријател. Тоа е јасно како ден. Па, не може бре една толку стабилна држава да се распадне однатре! Како да е раскапана тиква! Не гледаше кутриот татко ми дека во расадниците за орхидеи на духот, скришните ботаничари, одгледуваа и гигантски тикви. Голема Атлантида. Ако не може небеска, тогаш подводна. Потопена. Секој југословенски ботаничар имаше своја апокрифна голема Атлантида. Атлантидски тикви! Кога тие експлодираат, се тресе светот. Само, татко ми не ја гледаше Атлантида како скапана тиква. Таа беше надворешниот непријател. Дамјан Аспров гледа јасно само во физиката. Атомите и неутроните ги познава однатре. Луѓето, и најблиските, за него секогаш се тајна. Тој ниту знаеше ниту сакаше да знае што се случува со нив. А и кога се работеше за она, во што тој длабоко веруваше, а тоа беше социјализмот, тој не гледаше подалеку од носот. Се држеше, како слеп за стап, за старите верувања. За него мораше да постои само она во што тој веруваше. Само така можеше да најде смисла во животот. А згора на маката со државата му дојде и онаа со срцето! Две години по смртта на Тито тој доби тешка срцева болест. Во болеста проговори срцето. Љубовта кон руската наука и уметност. Познаваше многу извонредни хирурзи. Не само во Скопје. Имаше доверба да го предаде своето срце на операција само во рацете на московските хирурзи. Некои од нив ги познаваше од студиските години. Кај Фјодор Алексејевич Афанасјев, Федја, како што од милина го нарекуваше другарот од студиите, отседнуваше секогаш кога престојуваше во Москва. На операциите во Москва одеше сам. Не му требало придружба. Москва ја знаел како својот џеб. Повеќе ќе го вознемирувало ако јас, детето, сум останела сама дома, во Скопје. Мајка ми мораше да ме чува. Тој има челично срце. Не познава тага. Во две долги и комплицирани операции, со растојание од шест години, московските хирурзи му вградија два срцеви залистока. Симбол за предаденоста на науката на физичарот. Да беше жива, прабаба ми Ангелина на тоа ќе речеше, секој ја добива болеста што сам си ја бара. Стара мудрост. Таа беше народен лекар. Ги знаеше тајните на иљачите и мевлемите. Кога ќе речеше нешто за некој човек, тоа беше од прозорливост. По долгите и чести престои во Москва, татко ми со тешко срце се реши да се повлече од напорната и одговорна работа во железарницата Челично срце. Таа и без тоа одамна немаше суровини за работа и се наоѓаше пред стечај. Слеп беше и за тоа. Тоа било привремен застој во работата. Вообичаено нешто во секоја индустрија. Па дури и во советската челична индустрија. А таа се одвивала како швајцарски часовник. Пред да го отпуштат како технолошки вишок, како што се случи две години подоцна со сите негови колеги и работници, тој, доброволно, замина во предвремена пензија. И таа хаварија во неговиот живот не ја доживеа на своја кожа. 
      Дамјан Аспров отсекогаш има вишок енергија. Револуционерна енергија. Не може да чека. Особено мрази метафизички чекања, на мирот. Не може да седи мирно на газот. Така вели мајка ми. Мора да чепка. Прави планови за бегање. Спасот е кај роднините, оние, во Австралија или во Канада. Тие избегаа уште три години по скопскиот земјотрес. Тој, не. Природна катастрофа! Немало потреба да се бегаа од тоа. Се повторувала секои петстотини години. Да си одевме во Канада со сите наши, немаше да те фати срцето. Тоа беше мајка ми, неостварениот лекар. Тој таму ќе немал толкава одговорност како во Челично срце. Неговата хистерична паника! Да се бега! Дали е поради траумата од Граѓанската војна? Кој да ти каже, ми велеше мајка ми. Татко ти е многу затворен во себе. Не кажува што го мачи. Таа отворено говори за сите стравови. Така е и со стравот за станот. Татко ми се подигрува со оние што психоанализираат. Немало душа. Не постоела за физиката. Она што не може да се докаже со експеримент, не постоело. Душата била ветер и магла. Се раздвојувала во атоми кога телото повеќе не функционирало. Психијатријата била измислица на скапаниот капитализам на западните општества за да им се грабаат парите на луѓето. Да се лечи душата? Како да се лечи нешто што не постои! Тоа е одбраната на татко ми. Ама, чудно беше што тој како студент во Москва бил фасциниран од парапсихологијата. Го интересираат и денес нешта како телекинеза, необјасниви феномени во физиката, теории за антиматеријата и црните дупки во космосот. Само не душата. Најмалку, неговата. А таму би видел многу нешто за себе. На пример, зошто се преобрази во исплашено дете кога му се закани војната? Во еден миг исчезна возрасниот човек во него. Автоматски, јас бев трезниот возрасен. Се обидував да го успокојам. Не верував дека ќе дојде до вистинска војна во Југославија. Особено не до онаква во која би се случиле стравотни нешта како оние за кои расправаа моите. Конфликтот во Словенија, си е за Словенија, му велев. Тоа не значи дека ќе има војна и во Македонија. Тато беше глув. Знаеше само едно. Никогаш повеќе не сакаше да се најде во војна. Какво варварство! Во земјата на научниот социјализам, се води војна. Може избега од кукавичлук пред тој пораз. Го сметаше за личен. И тој бил виновен. Не сторил сè за да не дојде до ова. Дамјан Аспров веруваше во тоа дека напредокот, умот и науката можат да ги научат луѓето на толеранција. Мене често ми паѓаше на ум помислата дека татко ми играше една ролја во големиот еманципаторски театар на социјализмот. Впрочем, покрај бистриот, аналитички ум, тој поседуваше исто толкава дарба на надарен актер. А на неговите амбиции одговараше само ролјата на големиот просветител. И сето тоа навистина се чинеше дека беше длабоко поврзано со неговата траума од војната. Тој не говореше никогаш за тоа што доживеал во војната, во детските домови. Таму го однеле на четиринаесет години. Пред тоа, во селото, доживеал бомбардирања и офанзиви. Селото во планините во близината на Костур било партизанско гнездо, раскажуваше баба ми по мајка, Агатија Николова. Таа многу добро го познаваше семејството Аспрови. Тие уште дома беа комунисти, велеше. Имаше подбив во гласот. Веруваше дека комунистите биле виновни за Граѓанската војна во Грција. Таа само ги истерала од дома. Не им ја донела ветената автономија за Македонците. Сите комунисти не веруваа во Бога. Затоа и не снајде лошото, дофрлаше прабаба ми Ангелина. Откако се врати од Ташкент, Коста Аспров, дедо ми по татко, живееше неколку години во бегалската барака. Заедно со сите мои роднини од страната на мајка ми. Дошол, барајќи свои соселани. И останал да живее со нив. Од Русија дошол во Југославија, сам. Ни куче, ни маче. Долго време живеел со некоја Русинка. Дедо ми Коста бил омилен кај жените. Сите трчаа по него. И стари и млади жени, велеа пријателите на дедо ми. Меѓу него и семејството на мајка ми секогаш имаше некој невидлив расцеп. Јасно беше дека тие не се мирисаа. Баба ми Ангелина не криеше дека таа не го сака особено. Тој во Граѓанската војна најнапред бил ангажиран со агитирањето партизани во селата. На крајот на војната заминал и тој во планините. По поразот се нашол во пустелиите во Узбекистан. Не знаел долго каде му е единствениот син. Дамјан. Дознал дури на крајот на шеесет и првата, преку Црвениот Крст. А синот не сакал да дојде во Југославија за жива глава. Не во земјата на предавникот! Тито за него, во Москва, бил предавник. Се вратил по земјотресот, во шеесет и седмата. Долго се двоумел дали да го стори тоа. Во Москва веќе работел неколку години во државниот институт за природни науки. Онака надарен и амбициозен, тој многу лесно се пробил во хиерархијата на институтот и учествувал со свои патенти на многу изложби. Еднаш дури гордо марширал заедно со младите колеги од институтот на првомајската парада на Црвениот плоштад. Тоа ми го раскажа мајка ми. Мора да имало уште нешто што го држело во Москва. Мислам дека се работело за некоја жена. Само еднаш, и тоа во лутина, во караница, чув дека мајка ми му одврати, ако не сум ти добра, тогаш, што не остана кај твојата Русинка. Како гимназијалец пишувал многу вдахновена поезија. Се разбира, на руски! Велеше дека била во стилот на Мајаковски. Не му верував, оти за да пишува како Мајаковски нему му недостигаше иронијата. Татко ми премногу го љубеше револуционерниот патос. Својата поезија ја уништил кога се вратил кај татко му. Сакал да заборави сè што било поврзано со младоста во Москва. Тој е радикален во сите реакции. 
      Се сеќавам, таа вечер, во јуни деведесет и првата, се враќав доцна дома, околу три по полноќ. Имавме заглавено на некоја седенка во Пикасо. Го видов татко ми уште од далеку. Седнат на брегот на Вардар. Реката е единствениот сведок на сите негови неизречени мачнини. Ние не ги знаеме. Ги знае водата. Знаев. Сака да биде сам. Татко ми велеше дека овој дел на градот бил најубавиот. Милуваше да го гледа Вардар. Таа вечер жуборот на реката го потсетил на оној што мислел дека одамна го имал заборавено. И пред куќата во селото, крај Костур, течела река. И тогаш, во ноќта, пред полноќ, кога седел стуткан до мајка си во големата одаја, држејќи го в рака волненото торбуле со половина сомун леб, сирење и фотографијата од свадбата на родителите, тој, исто така, молчел и го слушал само жуборот на реката и забрзаниот мајчин здив. Обајцата, со страв од кој треперела секоја жила во нив, се надевале дека ќе се случи чудо и дека камбаната нема да заклепа на полноќ, за да ги повика мајките да ги однесат децата на средсело. Никогаш повеќе не ја видел мајка си. Мислел дека го заборавил тоа. Мислел дека го заборавил денот кога го добил писмото во детскиот дом со веста дека мајка му загинала. Во тие најдолги ноќи тој липал, скриен под тешкото волнено ќебе. Воспитувачките-мајки им велеле дека не треба да плачат. Требало да бидат храбри, затоа што и тие, децата, биле борци. Затоа тој дење не плачел. Ама ноќе не можел да ги победи солзите. Тогаш решил од својата внатрешност да ја изгони и душата и сите слики од пред граѓанската војна. Најмногу сила вложувал да ги изгони од паметењето сликите на мајка си. Особено му било тешко кога во домот ќе се сетел на нејзината прегратка. Тогаш посакувал да има некоја наука што ќе измисли лек за стерилно миење на душата од сите спомени. Затоа, подоцна, на оние што не знаеа, никогаш не им кажуваше дека е дете на бегалци. Веруваше дека со својата постојана дисциплина во вежбањето на оптимизмот истиснал сè непријатно од свеста. Сите го нарекуваа рицер на здравиот разум. Ама, сè беше така сè дури не ја виде сликата на мртвото тело на горештиот асфалт на автопатот во Словенија. Го фатил страв дека уште еднаш ќе изгуби сè. Знаел, кога веќе така тргнало, и тој, кога и да е, пак ќе го чуе звукот на авионите со бомби. Ликот на мајка му не му излегувал од ум. Подоцна, во Канада, тој велеше дека тогаш сфатил колку многу му недостигала сите овие години. Веруваше дека, ако тој не заминел со децата во домот во Полска, сигурно ќе можел да ја заштити од војната. Во 48-мата имал единаесет години. Знаеше дека ќе му препукне срцето ако мора уште еднаш да се крие во визбата. Како дете, стуткан до мајка си во визбата, го молел Бога да ја сочува нивната куќа. Можеби тогаш престанал да верува во Бога. Тој не му ја сочувал мајка му како што се молел секоја вечер во домот. Таа ноќ, во јуни деведесет и првата, татко ми окука на балконот. Чекаше да зазори. Сакаше да се увери, дали пак ќе има ново утро и нов ден по оној стравотен настан што го виде на телевизијата. А, се сеќавам, утрото блесна со чудесна сончева светлина и небесно синило. И сè изгледаше катадневно и лесно. Со татко ми отидовме на пазар. Минувачите брзаа исто како и ние. На клупите крај Вардар седеа спокојни пензионери, завдадени во весникот. Младите вљубени се љубеа во сенката на липите на кејот. Мајките ги водеа децата во градинка, а поштарот и тоа утро потпевнуваше исто толку весело, како и секое друго утро, додека ги распоредуваше писмата во сандачињата во влезот. Дали сè беше само ноќен кошмар, си мислеше бездруго татко ми гледајќи го синото небо над Водно? Луѓето мислеа на летниот одмор, на капењето во сините морски води. Бездруго, многумина, и покрај она што се случи во Словенија, имаа доволно мир да се занимаваат со подготовките за кампувањето на Јадранскиот брег. Ги проветруваа шаторите, поставени на тревниците пред зградите. Децата се криеа во нив, го играа, во тоа кусо меѓувреме, животот на возрасните. Очигледно,темнината, студот и стравот царуваа само во душата на татко ми. На пазарчето Буњаковец постојано застануваше со познаниците, па дури и со случајните минувачи во разговор за она што се случи во Словенија. Впрочем, и продавачите говореа за тоа додека ги мереа црешите и кајсиите. Јас го поттурнував, го потсетував дека не смее да се вознемирува, поради срцето. Ама, тој мораше да се ослободи од она што го ужасна. На пат кон дома му реков, ај, тато, да свртиме од кај паркот и да седнеме на сладолед. Не се противеше. Тргна со мене како некој робот. Молчеше и додека седевме на терасата во слаткарницата, крај езерцето. Седеше потпрен на оградата, ги гледаше патките и двата лебеди како се нуркаат во водата на чија површина пливаа долгите висулки од цветот на дивите костени. Една таква зелена висулка му падна врз ќелавото мазно теме и се лизгаше како некој голем зелен црв кон челото. На соседната маса седеше една млада жена со две девојчиња. Тие го гледаа намуртениот тато со зелената висулка на челото и се кикотеа. Наместо да ја тргнам, не знам зошто одеднаш почнав да се смеам, силно и долго. Се разбира, тој навистина изгледаше многу смешно! Само што не толку смешно за да можам да се смеам како нездрава. А тој само ми одврати, немаш поумна работа од тоа да се гагаш за мене како малоумна! Се сепнав и се засрамив. Тој никогаш дотогаш не ми се беше обратил со таква горчина во гласот. Еј, извини, тато, пропетелчив, стварно се смеев без врска. На враќање кон дома, по кејот, и двајцата молчевме. Ми се чинеше дека никогаш нема да ми прости што го исмеав пред другите. Потоа следеа многу денови во кои тој и мајка ми барем глумеа дека сè е нормално. Се успокоив и поверував дека животот, пак, ќе биде истиот како и порано, пред отцепувањето на Словенија. Па што, си велев во себе, се живее и без неа. Не мора да одиме на одмор во Поторож, ќе одиме во Будва или во Дубровник. Летниот одмор го минавме во Охрид, во хотелот на една голема градежна фирма. Иако беше пензионер, тато уште имаше врски со директорите на големите претпријатија. Откако се вративме од Охрид, тој по една недела им се јави на роднините во Канада. А тоа го стори понеделнички. Така, впрочем, отсекогаш милуваше да ги започнува новите нешта во животот, така правела и мајка му. И тоа уште утрината, по појадокот, откако го прочита весникот и го испи второто утринско кафе, како што чинеше секој ден. Небаре му заповеда на својот братучед Атанас, велејќи му, брачко Тане, спасувај нè! Овде почнуваат лоши времиња. Праќај најитно гарантно писмо за да извадиме иселеничка виза! За нас тројцата! Да, комплет! Сите бегаме! Слушаш, не губи време, работата е лоша! Знам дека процедурата е долга, знам! Ме слушаш? Еми, така е, затоа ти се јавувам на време. Ќе видиме колку ќе трае за да се добие иселеничка виза. Знам, знам дека ќе трае долго. Немај гајле, ќе чекаме. А, што друго ни преостанува! 
      На пример, да останеме овде, му одговорив јас кога тој ми го постави истово прашање. Никој не помислува да бега одовде затоа што некоја од југословенските републики решила да се издвои од Југославија. Па, што има тоа врска со нас овде, на најистурениот Југ? Тато, му велев, Словенија се наоѓа на деветстотини километри одовде! Од што се плашиш? Дека војната ќе се прелее и овде? Па овде никому не му паѓа ни на сон да се издвои од Југославија! Нели ти секогаш велеше, не ги гледај Словенците, тие не се како нас, тоа е Словенија, а не Македонија. Зошто, тогаш, ваква паника, го прашував. А јас не бев единствената што се обидуваше да го разувери. Тоа уште поенергично го чинеа неговите пријатели. Година и пол чекавме за виза. Потоа, тие чекаа јас да ги завршам постдипломските студии во Загреб. Во периодот додека чекаа на иселеничката виза, моите ги поканија кај себе на вечера, и тоа едно по друго, како во долга церемонија на проштевање, сите свои пријатели и далечни роднини. Најблиските роднини беа во Канада. Сфатив дека, сепак, морав барем да отпатувам заедно со нив во Канада. Бидејќи ги познавав, та, колку и да го криеја својот страв пред другите, јас многу добро знаев колку тешко беше за нив заминувањето во светот, иако тие правеа сè за човек да помисли дека патуваат на некое долго крстарење. Затоа, не сакав да ги оставам да патуваат сами на тој долг пат. А мајка ми, и покрај тоа што изголта неколку валиуми, го мина сиот лет во постојано плачење. Татко ми глумеше претерана веселост. За Божик сме во Торонто! Мене ми се плачеше! Ама, си забранував! Не смеев да ги растревожам. Ние сме совршени артисти на среќата. Аспрови го освојуваат светот, викна татко ми изнасилено весело. Авионот во тој миг полета за Торонто виа Франкфурт. Се тешев со тоа дека дури моите родители и да не одлучеа да се преселат во Канада, јас, кога и да е, ќе заминев во Европа. Не ги студирав попусто четири години францускиот и италијанскиот јазик, и нивните славни литератури, за да завршам како жена на некој богаташ во македонската дијаспора! Во кусиот егзил во Торонто јас само го разработив мојот животен проект. Решив да бидам постојан стипендист на литературните и секакви други фондации. Јасно ми беше дека во Европа не ќе можам да направам ништо со мојата диплома. Сепак, можеше многу нешто да се постигне со извонредното познавање на францускиот, италијанскиот и англискиот. Додуша, јас за странските фонадации и денес сум многу надежен докториран филолог од Македонија. Барем така стои во препораките што ми ги пишуваат за секоја претстојна апликација менторите од фондацијата што го финансирала претходниот престој во многуте европски градови. Сè до чудесната Фиренца. 
      А сега сум овде, во Скопје, во мојата Јустинијана. Завеана во столетен снег и во столетна македонска самотија. Деновите минуваат како капавици. Нечујно и за мене, како да не се мои денови. Небаре сум влегла во туѓ живот. Слики на самотијата во родниот град. Од една одаја, во друга. Нема спокој. Мелодијата на мојот внатрешен немир, Давид. Јас, во Фиренца. Јас, во Скопје. Казабланка. Македонија. Моите, во Канада. Тетка Рада. Си велам, поарно нека си седи подолго во Бугарија. Нека се опорави. Вусшност, сега повеќе не сакам да се врати таа. Немам сила за одлука. Зошто не ми помогне некој? Сакам да спијам. Долго. Сè дури не се истопи снегот. А тој сè уште паѓа како бел небески песок. Утра на тагата. Мојата меланхолија сака пак да слави симпозиони на бесмислата. Денот ми станува море. Ноќите се уште подолги. Бденија, до мугрите. Бели молитви на снегот. За мене. И за Давид? Никој не се јави по онаа вечер кај професорот. А поминаа цели четири дена! Ниту Нора, ниту професорот, ниту Давид. Ниту отец Григориј. Иван и Борис? Тие и не мора да ми се јават. Јас немам сила да побарам ниту еден од нив. Пак, го мерам градот што дреме под снегот, во бесконечни талкања. Во ушите, постојано, музичките литании на Ерик Сати. Тонови. Капки на рането срце. Издишки на болна душа. Море. Далги, далги, далги. Снежни. Снегот паѓа со ритамот на музичките капки на Сати. И моите бели талкања се литании. Очите се гладни само за еден лик. Го барам во снежно расцутениот парк. Секој ден. Се преобразив во трагач по случајни средби со оној, по кој копнее мојата душа. Ја избегнувам железната порта и куќата каде што, сигурно, би го сретнала. Нема сила во мене. Сакам да бегам. Далеку, на крајот на светот. Снегот не ми дава да бегам. Анета. Ми се јавува на телефон. Дина, вели, нели, кога се шетавме во паркот, ти рече дека сакаш да дојдеш со мене в црква? Да, сакам. Многу сакам, драга Анета! Ќе одам в недела, знаеш, вели таа. Празник е, Свети Архангел Михаил. Сакаш ли да дојдеш со мене? Фала ти Боже, ти не ме забораваш! Да, ќе дојдам! Добро, Дина. Ќе бидам утре кај тебе пред зграда во седум и петнаесет. Ќе одиме во Св. Ѓорги, во Кривидол. Си била некогаш таму? Не. Црквата сум ја видела само од надвор. Горе, од патот. Седејќи во кола. Со баба ми одев, порано, во Св. Димитрија. Може да одиме и таму, ама, јас одам овде, објаснува спокојно Анета. А и свештеникот е многу добар. Многу ми помогна кога ми се случија сите оние работи за кои ти расправав. Службата почнува во осум. Ама, ако, да имаме време. Ќе одиме пешки, по снегот. Се радувам што ќе дојдеш! И јас, Анета. Поздрави го Игор. И девојчињата. Да. Прашуваат за тебе, вели таа. Игор не прашува, за никого. Прости му! 
      Недела. Нешто пред седум часот наутро. Некој звони. Анета е, прашува. Да не дојдов многу рано, Дина? Не, токму на време, ја смирувам. Пред служба, секогаш трепери нешто во мене, вели таа. Не сакав да ги разбудам малечките. А и Игор спие. Подобро да поседиме кај тебе. Ама, да не ти пречам? Какво пречење, Анета, само влези! Па, и јас станувам од црни зори! Добро, тогаш сè е добро, вели таа. Премрзната е. Дојди, Анета, седни овде на каучот и покриј се со ќебево. Да не си доаѓала пешки од дома? Климнува со главата. Па, кога си тргнала од дома? Околу шест, мислам, вели со блага насмевка. Анета!! Зошто не внимаваш малку на своето здравје? Не одговара. Молчи. Го гледа снегот. Дина, сакав да те прашам уште минатиот пат. Прости, ако ти звучи директно. Ама, татко ти беше комунист, нели? Впрочем, како и моите. Па, кога те крстиле? Како дете? Или, се крсти возрасна, како и јас? Јас се крстив кога го изгубив првото дете, знаеш. Криев од моите дома, многу долго. Сега ми е сеедно што мислат тие. Знаеш, Анета, велам, кога мислам на моето детство, тогаш, мислам на два различни света. Во едниот го нема она што е најважното во другиот. А јас сум во меѓупросторот, меѓу тие два света. Верата во Бога беше кај баба ми Агатија и прабаба ми Ангелина. Верата во науката и уметноста, кај татко ми Дамјан. Така ги разлачував двата света на моето детство. Најблизок ми беше оној свет кај бабите, во бегалската барака. Сега знам зошто. Тој беше исполнет со верата во Бога. А кога сум крстена? Па, како бебе, на неколку месеци. Баба ми Агатија ме однела на крштение, скришно! За тоа знаела само прабаба ми Ангелина. Не сакале да £ кажат на мајка ми, за да не £ се испуштело пред татко ми. За да не £ се лутел нејзе, дека таа била виновна што ме крстиле. Подоцна, сепак, £ ја откриле тајната. Баба ми дошла еден ден да ме причува. Мајка ми била излезена некаде. Баба Агатија ме зела со количката, на прошетка низ градот. Заедно со другарка £, Василка. Таа ми е кума. Тетка Василка! Баба ми се среќаваше два пати во неделата со неа, и тоа кога ќе дојдеше да ме чува, кај нас, овде, во станот. И кога бев поголемка, одев со нив на прошетка низ чаршијата. Со часови! Можеби, затоа толку ги сакам талкањата низ сите градови на светот. Застануваа пред секој излог или уличен знак. Се обидуваа да се сетат како се викал дуќанот или улицата во времето на бивша Југославија. Пред Втората светска војна. Баба ми, додуша, живееше овде само од 48-мата. Затоа, пак, баба Василка, пријателката од годините кога двете работеле како шивачки во конфекциската фирма Прогрес, ги паметеше и имињата на оние сопственици на дуќаните, кои, одамна, не беа меѓу живите. Мудра жена, убава, градска жена, велеше баба Агатија за другарка си, вљубена во стариот живот на градот. Во оној, пред земјотресот. Ние не го запознавме, родени сме по него. Знаеш, пред некој ден мислев на тетка Василка. Кога бев во малото црквиче, онаму, кадешто се гради новата црква. Св. Богородица Троерачица, вели Анета. Да. Таму. Сфатив дека и јас сега го правам истото. Низ градот трагам по старите имиња, улици, куќи. Сè се повторува. Стоиме долго на мостот. Гледаме како снегулките паѓаат во водата и, веднаш, исчезнуваат. Водата, крај брегот, е замрзната. Само во средината шумоли, сè уште, слободно, тесен поток, онаму, кадешто Вардар е најдлабок. Тивко треперење во градите, кога ја допирам вратата на црквата. Анета влегува пред мене. Овде сум дома, ми шепоти. Сè кај неа е едноставно, лесно. Дома сум и јас, во црквите во европскиот Запад. Таму службите ми се секојдневие. Овде не ме знаат така. Овде имаат друга слика за мене. Онаа, за старата Дина. Првпат сум вистински на служба во црквата дома, во Скопје. Кога си заминав одовде, не ги познавав како верник. Повеќе како минувач. Мигновено. Да запалам свеќа во спомен на бабите мои. Во мене возбуда, од која не се поматува, туку се отвора умот. Мирисот на темјанот ме поздравува. Не гледам кој е во црквата, толку сум предадена на радоста. Ја следам Анета како да сме близначки. Анета ги изведува поколоните пред иконите со спокој. Јас треперам. Свет трепет во душата. Со голем напор ги контролирам прстите да не се тресат додека ги палам свеќите. Дојди, имам свое место, вели Анета. Овде, на крајот. Анета, секогаш скромна. Мојата близначка во верата. Застануваме до ѕидот, лево од вратата, крај скалите кон визбата. Другите верници, застанати до нас, ни се закрила. Завеса од тела. Помош, да се соберат мислите. Да се смири срцето, здивот. Утрена. При крајот е. Благословено да е Царството на Отецот и Синот и Светиот Дух, сега, секогаш и во вечни векови. Амин. Гласот на свештеникот! Па, тоа е гласот на отец Григориј! Црквата е преполна. Најмногу со млади луѓе. Многу млади. На возраст, на која јас си заминав одовде. Не е како порано, нели? Ми шепнува Анета. Порано во црквите одеа само стари жени. Ја знам сликата на црквата од православните цркви во кои одам на Запад. Таму се застапени сите возрасти. Таму семејствата одат заедно на служба. Имаше нешто многу убаво во оваа слика на црквата преполна со млади луѓе. Сфатив колку мора да е омилен отец Григориј меѓу младите. Ми се присторува дека, во најдалечниот агол, десно од вратата, стои Давид. Го видов мигновено неговиот профил. Усните невидливо го допираат Крстот Христов. Во раката трепери нафората. Благиот глас на отец Григориј ме благословува. Дина, добредојде, почекај ме, по службата. Црквата полека се празни. Го нема Давид. Ми се присторило. Не бил тој. Пуста желба. Излегувам во дворот. Анета. Ме прегрнува. Ми шепоти. За Здравје и Спасение! Дина, пријателиве сакаат да ме префрлат со кола до дома? Што велиш, ќе дојдеш и ти? Го чекам отец Григориј, Анета, одговарам. Јас морам да побрзам, вели таа. Ме чекаат дома, знаеш. Игор и девојчињата. Ја испраќам до капијата на дворот. Ме запознава со нејзините пријатели. Две жени и еден маж, малку помлади од нас. Застанувам на крајот од дворот. Го гледам Вардар, зградите во кои живеам и паркот. Лесен допир по рамото. Отец Григориј. Срдечна прегратка. Колку кај него сè е исполнето со радост! Сега, се чини, дека за него нема поголема радост од тоа што сум јас тука, во неговата црква. Дина! Уште еднаш, добредојде, дома. Вистински! Прости, ми вели и дополнува. Долго чекаше. Разговарав со неколку жени. Пријатни. Секоја недела се овде. Секогаш се спремни да помогнат. Мислев, ќе најдам некое решение за пробелмот на Давид. Каде ќе одиш сега, Дина? Сама дојде? Не. Со Анета, му одговарам срамежливо, впрочем, не го познавам долго. Ама, таа брзаше. Ја чекаат дома. Отиде со кола, со пријатели. Анета Стефановска? Од каде се знаете? Заедно студиравме. И таа е романист. За жал, без работа. Да. Знам. Сè знам за неа, вели. Често разговараме. Анета е прекрасна жена! Не знам дали ти кажа, јас ја крстив. Пред десетина години. А, потоа, и девојчињата. А Игор? Не. Игор стои настрана од сè. Го разбирам Дина. Тој многу страда. Да. На Анета не £ е воопшто лесно, потврдувам. Значи, ја знаеш целата нејзина приказна? Да. Ми ја раскажа пред некој ден. Се прашувам, како успева во целата мака да биде секогаш толку блага. Секогаш насмеана. Полна со надеж. Со љубов за животот, за сите околу неа. Секогаш подготвена да помогне. Мислам дека се заборава целосно себе си. Никогаш не вели Јас. Никогаш не бара ништо за себе. Како да не постои. Не, Дина! Јас, пак, мислам дека токму во тоа е нејзината сила, ме поправа отец Григориј. Таа не би го правела тоа, ако не го љуби Игор. Може ли жена што толку силно љуби да не постои, Дина? Кога се врати од фронтот, Игор беше уништен. Таа го негуваше, како малечко дете! Го крепеше да ги издржи жестоките кризи. Го бараше насекаде низ градот. Ноќе! Во никое време! По студ, дожд. Дрогата, алкохолот, таблетите, очајот на Игор. Сите тие нешта ги носи Анета врз себе. Тој ќе успее да преживее. Ќе ја победи и дрогата. Во тоа сум сигурен! Од каде сте толку сигурен, оче Григориј? Ако толку длабоко пропаднал во зависноста, тогаш, не знам, многу е тешко. Ја знам Анета, ми вели тој. Нејзината огромна љубов за мажа си. Само љубовта прави чуда, велиме ние свештениците. Бог е љубов, Дина! Одиме кон мостот. Туку, Дина, кажи, каде живееш? Нора спомена онаа вечер кај Огненови, ти си живеела некаде во близина на Давид? Навистина?Да, велам, навистина. Во зградите на кејот, во егејските згради. Во првата од нив. Ги знаете, нели? Да, да, како не! Па и јас живеев порано таму, во близина, кај фонтаната, кај паркот. Ах, тоа ме радува, Дина, значи одиме во ист правец. Знаеш, јас ќе одам кај Давид. Да ја причестам тетка Агата и на ручек, кај него. Молчам. Горам од љубопитност. Тој не доаѓа на служба кај Вас, прашувам, трудејќи се да ја скријам љубопитноста. Како не, Дина, доаѓа! Па, Давид беше и денес тука. Секоја недела е тука. Само си заминува секогаш пред причеста. Отец Григориј притоа благо се насмевна. Знаеш, Дина, тој обично ми вели дека морал да оди да зготви ручек. За мајка му. Всушност, Давид бега. Не бил достоен. Не бил подготвен за причест. Валкан бил. Во душата. Во неа имало многу кал. Горам да го прашам што се случило со Давид. Молчам. Потоа, сепак, го прашувам. А што е со него, оче Григориј? Забележа и ти, Дина? Да. Тој е изменет, велам и се сепнувам. Тој ме гледа внимателно. Не вели ништо. Одиме еден крај друг во таков спокој, како отсекогаш да сме оделе по овој пат. Говори, полека, небаре во ритамот на снегулките. Ах, мојот Давид, вели замислено отецот. Многу го сакам, Дина. Му ги знам маките. Па, тој ми е како брат. Јас пораснав во нивната куќа. Таму научив и руски! Потоа, тоа ми беше од полза во Париз, кога таму студирав на Св. Сергеј. И за тоа ми помогнаа тетка Агата и Давид, особено нивните роднини во Париз. Прашуваш, Дина, што е со него? Тој е во криза. Знаеш, сигурно, што пишуваат Светите Отци за очајот? Климам со главата. Не еднаш барав лек за мојата меланхолија во Светоотечките совети, додавам срамежливо. Тогаш знаеш дека очајот е стравотна, уништувачка сила во човека, ми возвраќа отецот. Особено ако човек нему целосно му се предаде. Ако почне, така да кажам, да го култивира, да се вљуби себе си во ролјата на очајник. Тогаш очајот се преобразува во униние, во целосна безнадежност. Давид подолго време се наоѓа во очај, но, фала Богу, тоа не е целосна безнадежност. Кај него, мислам. повеќе е замрен животот. Како да е заспан под некој тежок товар, знаеш. Само што, сега, е добро. Сега го подготвува концертот за татко му. Пак свири виолина! А не сакаше да ја види со години! Уште не слика, ама, знам дека почна да илустрира. Полека се враќа во животот. Многу полошо беше кога се врати од Париз. Пред шест години! Тогаш беше навистина страшно! Со недели не излегуваше од дома. Многу луѓе не веруваа дека се вратил во Скопје. Просто, не сакаше никого да види. Да, за жал, таков се врати од неговата ветена, толку љубена Европа. Да се разбереме, немам ништо против Европа! Не сум од оние што мислат дека ние православните требало да си останеме со своите, да не се мешаме со оние од Западот. Напротив, па, нели веќе ти реков, и јас студирав во Париз! Јас сум против тоа од Европа да се прави култ! Не сум за тоа од неа да се прави единствен судија за тоа што е добро и зло, убаво и грдо, вредно и невредно и сè така понатаму, нели, како што обично овде во Македонија се фантазира за Европа. Мислам дека ти ме разбираш, Дина, или? Да, не можете да си замислите колку добро ве разбирам, отец Григориј! Претпоставував дека ќе ме разбереш, Дина! Мене, значи, не ми се допаѓа идолатријата, било тоа во однос на Европа или на нешто друго. Добро, знам, Давид таму доживеал некое големо разочарување. А зошто? Меѓу другите нешта и затоа што пред дваесет години тој во Европа гледаше идол! Јас знам што тој говореше кога во Прага дозна дека добил стипендија за Рим. Тој леташе од радост! Ништо не можеше да го предомисли да остане овде. И ете, го отсонува својот сон за успехот во Европа. Кога од Прага замина за Рим, таму тој многу брзо доживеа неверојатна слава, а и финансиски успех. Првата изложба му беше спектакуларна. Знам, јас допатував во Рим од Париз, специјално за отворањето на изложбата. Таму дојде и тетка Агата, од Скопје. И тетка му Аделаида од Париз, стрико му Леон! Сите луѓе што ги сакаше беа со него! Давид беше пресреќен. Кога беше тоа, отец Григориј, се сеќавате? Кога беше? Чекај, Дина, малку да размислам. Да. Мислам дека беше во септември, осумдесет и седмата. Да, така беше. Ти велам, имаше огромен успех. Сите галерии во Рим му беа отворени. Сите го љубеа, критичарите, галеристите и се, разбира, пред сè, жените! Тогаш Давид беше многу привлечен. Тој бликаше од животна радост, од восхит за творештвото, од восхит за Бога. Сите ги пленуваше во миг. Не знам што се случило две - три години подоцна. Во тоа време јас веќе бев овде, во Скопје. Тој, тогаш, се одлучи да го напушти Рим и да оди во Париз. Таму изгледа талкал низ најтемната ноќ на разочараноста од сето она во што верувал за Европа. А, знаеш, тогаш дојдоа и војните во Југославија. Не беше лесно во Западна Европа да си од некоја земја што пропаѓа. И уште повеќе, да си Евреин, и тоа православен христијанин! Како Давид, братчето мое, кутро. Ми рече дека таму престанал да слика. За среќа, тој во Париз секогаш имаше каде да живее, кај роднините. Тие му помагаа и финансиски. А Давид е толку горд! За него беше страшно да мора да зависи од помошта на другите! Знам само дека едно време почна да не ми се јавува. Сè поретко добивав писма од него. За волја на вистината, тој на тетка Агата £ пишуваше редовно. Од неа дознавав по нешто за него. Постојано £ испраќаше пари. Се грижеше за сите што тогаш живееја со неа. Од мене, некако, сè повеќе се отуѓуваше. Сигурен сум дека кризата започнала тогаш, во Париз. Тој град за него беше нешто особено. Таму тој го најде патот до Бога. И фала Богу, еве, сега, пак, оди на добро. Се снаоѓа, некако, кутриот. Не му е лесно. Само оваа недела, навистина, беше чуден. Отсутен. Напати, дури и нервозен. Трпение! Многу трпение ни треба со оние што ги љубиме, нели, Дина? Што велиш ти на тоа? Да. Веројатно, пропетелчувам отсутно. 
      Додека тој раскажуваше јас мислев само на тоа дека во тој септември, кога Давид ја доживеал најголемата слава во Рим, јас се борев со мојата болка по него. Понекогаш мислев дека нема да го преживеам тој стравотен септември. Како можел да ме заборави толку брзо? Каков човек е тој што може толку лесно да заборави таква љубов? Освен тоа, ми стана јасно дека тој, можеби, бил во Париз кога и јас бев таму. Па и јас бев во Париз кога почнаа стравотните војни во Југославија! Нели е чудесен снегов, Дина! Од радосниот извик на отец Григориј се распрснаа моите тажни мисли. Се радува на снегот како дете. Како го преобрази не само светот, туку и луѓето. Кога, инаку, родителите имаа толку време за да се санкаат со децата. Или кога порано можеа да се видат толку луѓе во паркот, на променади по снегот, нели Дина? Од каде одеднаш толку вљубени во градов, се пошегува пред некој ден професорот, кога се враќавме пеш од кај Давид, низ паркот. Чекориме многу полека. Како е тој, прашувам. Кој, професорот? Ах, добар е, Гаврил! Постојано е насмеан! Не знам зошто денес не беше на служба. Обично доаѓа секоја недела. Може отишол на друго место, заклучува. Јас молчам. Мојот молк раскажува приказни, чујни само за мене. Дина, што се замисли толку? Мислам на баба ми Ангелина, му одговарам тивко. На чувството кога со неа се враќав од служба. Пешки. По џадето. Од црквата во Маџари до бегалската барака. Кај Млинот Куманово. Не знам дали знаете на кое џаде мислам? Како да не знам, Дина! Таму ли живееше баба ти? Па, јас сум одел таму. Со Давид! Кога бевме деца. Во летниковецот на тетка му Олга. Знаеш каде имаа овошна градина? Кога одиш по патот накај Маџари, лево од патот. Таму имаше неколку руски фамилии. Сите имаа таму летниковци. А имаа станови и во центарот. Како не знам каде е! Да знаеш колку цреши сме јале таму, качени на дрвјата! Па, Дина, може ние веќе сме се сретнале на џадето, како деца? Никој не знае, нели? Да, и јас ги знам летниковците на Русите, му велам. Секогаш ѕиркав низ зелената ограда. Сакав да видам кој живее во тие чудесни градини. Кога цутеа дрвјата на црешите, во пролет, седнував крај зелената ограда, во тревата, крај џадето. Да го мирисам цутот. Малку подалеку од Русите, од другата страна на џадето, имаше една куќарка. Малечка, трошна, како колиба. Во неа живееше дедо Ристо. Многу стар беше. Болен. Вдовец. Прабаба ми Ангелина му ја переше и крпеше облеката. Секоја недела одевме кај него. Таа ја земаше валканата, му носеше нова облека. И топла погача! Мене тој ми правеше свирчиња. Од гранки на врба. Роднина ви беше човекот? Не. Чудно. Знаете, отец Григориј, кога моите роднини дошле да живеат таму, во таа барака, на крајот на градот, баба Ангелина, веднаш, прашала кај староседелците, во околните куќи, дали има некој страдалник, кому му треба помош. Немале со што да помогнат. Самите гладувале. Ама, можеле да помогнат со работа, со грижа. Секоја од бабите имаше таков некој осаменик или сиромав, болен, за кого се грижеше. Сè до смртта! Многу ја сакав баба Ангелина, знаете. Затоа сакам да напишам за неа книга. Каква книга, Дина? За миризмите на нејзината одаја! А зошто токму за неа и за таа тема? Сакам да ја разгатнам тајната на животот. Ако сакате, отец Григориј, дури и тајната на таа чудна љубов кон сè што постои, што ја знаеше само таа. Само, засега, не ми успева да напишам, барем не, нешто од што би била задоволна. Премногу сум самокритична. Сè што ќе напишам, не го издржува мојот строг суд. А кај баба ми Ангелина, секој збор беше полн со значење, како да беше прв пат изговорен. Притоа, толку прост! Не знам, можеби и јас сум во некоја криза, како Давид, му велам. Па, ти веруваш во Бога, нели, Дина? Да, оче. Ама, Господ изгледа не ме слуша. Може не е тоа, ми вели тој замислено. Може тајната е во нешто друго, Дина. Можеби си премногу фиксирана во себе. Ти и твојот свет! Ти и твојот роман! Ти и твојата дарба! Уметникот не смее да се пребрази во самовљубен нарцис. Тој мора секогаш да ја има скромноста на незнајко, како баба ти Ангелина. Само така може да се роди нешто како нејзините зборови, за кои раскажуваш со толку восхит. Можеби, сè уште, не си подготвена да ги изговориш зборовите со кои Пресвета Богородица му одговара на Архангелот Гаврил на Благовештението. Еве ја слугинката Божја! Нека ми биде според Божјата волја! Да, Дина, можеби, токму во тој одговор е тајната по која трагаш! Ние мислиме дека ако го кажеме тоа, тогаш ќе ја изгубиме автономијата. Сите се плашиме од тоа да ја изгубиме слободата. А токму тогаш ќе се случи чудото на нашата слобода! Тоа важи за сите нас, Дина! Кај уметниците тоа е уште позначајно. Не може да се твори без таа скромност на Богородица. Ох, оче Григориј, кога би знаеле колку често ги изговорам зборовите на Богородица! Ама, како Бог да не ги слуша моите зборови! За мене, мислам, тој молчи. Да, ама, може ти само ги изговараш. Дина, ти знаеш, дека вистината не е во зборот, како мртво слово. Важно е кој дух е во нив, во нашите зборови. Можеби ти ги говориш тие зборови со усните. Но, дали тие ти се и во срцето? Со што е преполно срцето, со тоа говори устата. Ги знаеш тие Христови зборови? Да! Тоа постојано ми го вели и отец Павел, свештеникот во црквата во која одам во Фиренца. Ми вели дека одговорот што го чекам од Бога ми е веќе даден. Требало да си погледам во срцето. И да видам со што е преполно. И, Дина? Си погледнала во него? Да. Што има во него? Преполно е со идеи, оче Григориј! Празни идеи, како празни рамки, без слики. Да ми го поздравиш братчето мое во Христа во Фиренца! Убав одговор ти дал. Но, не очајувај, драга Дина! Може не си многу далеку од решението. Мислам, за твојот роман за миризмите на одајата на баба ти. Одаите се нашите срца, нанадвор. А ти копнееш по оние миризми кај баба ти, со кои нејзиното срце го допирало твоето. Миризмата била љубовта нејзина за тебе. Без љубовта нема да ги најдеш ни миризмите на нејзината одаја. Миризма? Убав збор! На баба Ангелина, му велам насмеано. Може тие миризми ти се пред нос, ми одвраќа. Ама, без љубовта нема да ги разликуваш од другите. Тие миризми треба да го исполнат твоето срце, а не идеите. Знаеш, Дина, тоа со миризмите е нешто многу таинствено. Најзначајните нешта во животот, оние недофатливите, ни се јавуваат низ миризмата. Благоухание. Да. Миризмата на Светиот Дух. Во службата благата, слатка миризма е знакот и предвкусот на Светиот Дух. Благоухание. Тие миризми во одајата на баба ти биле благоуханието на нејзиното срце. Миризливо срце. Тоа е само она во кое е Светиот Дух, Дина. Која е миризмата на твојата одаја? Не знам, му велам отсутно. Нема миризма. Кај мене е вакуум. Стерилност. Јас сум како сунгер. Ги впивам само туѓите миризми. Мојата одаја е камера обскура. Во херметички затворени простории не може да влезе ништо. Ни миризми, ни љубов. Кај мене и во главата е сè збркано. Затоа што многу мислиш, Дина! Се преиспитуваш! Анализираш. Се обвинуваш. Бараш теории во верата. А верата е проста! Така прави и Давид. Се измачува себе си со вина. Колку повеќе ја анализира, таа толку е потешка. Трага во своите спомени, за да најде каде згрешил, за Господ вака да го казнува. Да му ги одзема сите што ги љубел. Татко му, најголемата љубов, кога бил млад, а сега се плаши дека ќе ја изгуби и мајка му. А нема да го најде одговорот ако не рече пред Бога, еве сум, Господе, стојам пред Тебе во сета моја дребност. Верувам, помогни му на моето неверување. Тој мисли дека не е достоен да го каже тоа пред Бога. Оти, нели, мисли дека не заслужувал да биде љубен. Дури ни од Бога! Така, наместо да го љуби животот, мојот другар почна повеќе да ја љуби вината, самоизмачувањето, казната. Тие, пак, не се далеку од твоите идеи. Оние, рамките без слики. Бог е милостив, Дина! Ни простува! Ние обично не си простуваме себе си. А зошто? Затоа што она што ни се случило во животот ни ја уништило нашата слика за среќата. И сега ни останала само рамката. Цврста, тешка. Од железо е! Ама, во неа нема слика. И што правиме? Тагуваме по изгубената слика! Наместо да се радуваме, дека, можеби, дури сега се ослободило местото, во рамката, за вистинската слика. Оти онаа, нашата, може била лажна или предвремена. Кај Давид вината се заканува да му го одземе најдрагоценото, способноста да љуби. Кај него е сè замрено. Душата му е ледена пустина. Тоа го чини меланхолијата. Ох, колку добро ја знам таа ледена пустина, оче Григориј! Стравотно е чувството на замреноста на сите животни импулси во човека кога ќе го обземе меланхолијата. И јас сум тонела во длабока меланхолија. И уште тонам! Повремено. Затоа што си затвореник на твојата херметички затворена одаја, Дина. Зошто не излезиш од неа? А како, оче Григориј? Како? Направи го она што го направила прабаба ти Ангелина. Мислите на нејзината желба да помогне? Да. Ох! Камо да е сè толку лесно, отец! Оти, кому му треба моја помош? Ни за тоа нема некое големо фајде од мене! Од друга страна, кај баба ми било друго време. Порано, по војната, било сè поинаку. А сега мислиш дека не е истото време, Дина? Верувај ми, и сега е времето на баба ти Ангелина! Има многу на кои им треба помош! Еве, на пример, Давид! Помогни му на Давид! Молам? Да, Дина, помогни му на Давид. Нему сега му треба помош. Нема кој да го одмени, барем по неколку часа, во грижата за мајка му. Не знам дали знаеш за концертот, за вечерите на Моцарт? Подготвува со четворица млади музичари концерт. Многу амбициозно! Да, вистински вечери на Моцарт, како оние порано, кога беше жив чичко Коља. За тоа се задржав. Ги прашав жените од црквата дали можат да му помогнат. Ама, ниедна од нив немала време за тоа. Стигнавме пред зградата. Добро, отец Григориј, му велам извлекувајќи се. Неговиот предлог потполно ме збрка. Овде живеам, пелтечам. Мислам, овде е станот на моите. Па, тоа е и твој дом, Дина, вели тој спокојно. Да, може, имате право. Стои мирно и ме набљудува испитувачки. Знаеш што, Дина, зошто да седиш сама? Ајде, дојди со мене, кај Давид! Ама, Ви се молам, како да дојдам? Не, не можам туку така да дојдам, се бранам. Непоканета! Не грижи се, за тоа, ме разуверува. Јас те канам! Се шегувам, Дина. Се разбира можеш да дојдеш непоканета. Вилата Розенблат отсекогаш била отворена за гости. Давид ќе се израдува, верувај ми. Дина, нема не, не прифаќам! Денес е празник. Св. Архангел Михаил. Мора да прославиме! Мислите, му велам колебливо, мислите дека навистина би било умесно да дојдам? Така, без најава? Да, се разбира! Ајде, Дина, да не се задржуваме. Ме чека, другарчето. 
      Ми се присторува дека премногу брзо стигнавме. Не сум подготвена за ваква средба. Се качуваме по скалите до влезот на куќата. Снегот легнал нежно врз камениот ѕид крај скалите како бела јака од најмеко крзно околу вратот. Стоиме пред тешката врата со две стаклени крила. Ја знам. Од скришната посета на галеријата. Го гледам стилизираното гранче на роза во млечното стакло. Од трепетот во моето срце може да испука и стаклото. Го допирам со раката. Роза, колку нежно, шепотам. Да. Лист од роза, на германски, розенблат, вели отецот. Тоа им е семеен амблем. Уште од Санкт Петерсбург. До вратата, табла. Три имиња до звончето. Агата Розенблат. Давид Розенблат. Галерија Розенблат. Ова е вистинската врата. Единствената врата по која трагав. Зад неа ќе се појави Давид, знам. А што ако не живее сам? Што ако вратата ни ја отвори неговата жена? А и да нема жена. Сигурно има животна сопатничка или девојка. Ѕвончето продорно одекнува на горниот кат. Чекаме. Отец Григориј ме гледа, молкум, ме испитува. Здивот ми е замрен, од возбуда. Рамномерни чекори по дрвените скалила. Стануваат сè почујни. Во еден миг, тишина. Лицето на Давид не покажува изненадување. Само во првиот миг. Чудење и незабележлива насмевка. Отец, се чудев, каде си? Што те задржало? Сега, гледам, вели тивко. Не гледа во мене. Говори само со својот другар. Како јас да не сум присутна. Прости, Давиде, доаѓавме пешки, низ снегот. Не измами убавината на снегот! И благиот, миризлив разговор со Дина! Давид нè гледа со чудење. Не разбира. Ти, кутар, мораше да чекаш. Ама, кога веќе доцнам, добро е што не дојдов со празни раце, нели? Ти донесов мила гостинка! Таа, за волја на вистината, не сакаше да дојде. Не била поканета, не се најавила, не било умесно. Не можело да се дојде туку така на гости. Јас £ реков дека вратите кај семејството Розенблат отсекогаш биле отворени за гости. Дина! Многу формалности! Во тоа се гледа дека веќе долго живее на Запад. Ме потсетува малку на тебе, Давиде, кога се врати во Скопје, пред шест години. И ти тогаш беше заплеткан во непотребни фомалности. Молчам. Како да не се работи за мене. Убаво што дојдовте, Дина. Давид ми ја држи раката подолго одошто дозволува учтивоста. Се сепнува. Повелете, влезете, н£ вели потоа. Го знам долниот кат и галеријата. Нè води по скалилата, од левата страна, кон својот стан. Долго, широко претсобје, со прекрасен стар паркет. Стара витрина, од крајот на деветнаесетиот век. Книги. До неа масичка. Над неа, огромно огледало. Во долгите престои во вилите на фондациите во Фиренца и Рим научив да ги разликувам различните стилови на антиквитетниот мебел. Топлина. Мириса на неделен ручек. Како кај нас, дома, порано. Откако живеам сама никогаш не готвам во недела. Нема ништо потажно од неделен ручек на осамена жена. Тивка музика. Моцарт. Концертот за кларинет. Единствените познаници ми се прозорците. Ги знам. Од љубопитните погледи на променадите. Само сега сум внатре, во куќата. Да. Значи, така изгледало од овие прозорци да се гледа на оние што минуваат по улицата, долу. Оние како мене, на променадите со моите. Зошто тие не оделе на променади? Па, да. Кој оди на променада во лето кога има ваква чудесна градина! Одат само оние што имаат балкон. Како ние. Го видов од сосем поинаква перспектива дрвото на старата липа, зад кое, на прошетките, се криев од моите. Под едниот од трите прозорци, има голема работна маса. Скици, хартии, четки. Стојам љубопитно до прозорецот. Под око погледнувам кон масата. На што ли работи сега? Давид ме набљудува на истиот начин. Стои на вратата од кујната. Будна ли е мајка ти, Давиде? Да. Заврши сè што требаше? Капење? Преслека? Да. Тогаш, дојдете! Да одиме кај неа. Да си ја завршам главната обврска. Причест за болната! Потоа, ќе дојдеме ние на ред! Тргнуваат кон вратата. Стојам. Не знам дали мисли и на мене кога вели, дојдете. Отец Григориј се врти кон мене. Дина, дојди, ми треба и твоја помош. Се тресам како лист. Не гледам каде одам. Тие ме водат. Јас ја гледам само убавата жена во белиот фустан, од изминатите лета. Сакам да ја видам неа. Само неа. Да знам дека не сум ја сонувала. Таа не е само мајка му на Давид. Таа е дел и од моето детство. На крајот на долгото претсобје идентична врата, како онаа кај Давид. Истиот распоред на просториите. Поминуваме крај врати од полумрачни одаи. Голем раскошен салон. Во полумракот препознавам уште еден познаник. Огромниот концертен клавир. Крај него седеше жената кога однадвор, од улицата, ѕиркав низ прозорците од долниот кат. Сега, значи, конечно ќе £ го видам и лицето. Ми се чини дека ќе видам близок роднина. Вратата на спалната е ширум отворена. Капаците на прозорците се затворени. Завесите тргнати. Горат светилките. Дење. Не поднесува дневна светлина. Отец Григориј, ми шепоти. Заради очите. Го пуштам да оди пред мене. Зад мене, Давид. Мојата слатка сенка. Нечујно минува крај мене, приоѓа до мајка му. Не го гледам. Стравот го кријам зад крупната става на отецот. Ја здогледувам само подадената кревка, ситна, бела и нежна рака. Отец Григориј ја држи со двете раце. Се наведнува. Ја бакнува во челото. Истото го чини и Давид. Стои до нејзината глава. Зборуваат на руски. Отец Григориј се тргнува настрана. Непозната жена. Ме гледа зачудено, а и рамнодушно. Како отсекогаш да сум била овде. Никогаш не £ го видов лицето. И косата не е истата. Целата е побелена. Собрана во строга фризура, на темето. Можеби не е таа. Онаа, мојата жена во белиот фустан и со најубавата руса, долга коса. Ама, кога беше тоа? Пред триесет години? Тие секој човек го менуваат. Ме претставуваат. На руски. Не Давид. Туку отец Григориј. Давид постојано молчи и ја милува раката на мајка си. Брадата му трепери. Се бори со солзите. Моето срце крвави заедно со неговото. Уште еден долг, испитувачки поглед на сините очи на Агата Розенблат. За миг, ми се чини дека гледам блесок во нив. Блага, радосна насмевка. Лида! Извикува. Приоѓам кон неа, од левата страна на креветот. Цврсто ми ја држи раката. Солзи во сините, стаклести очи. Лида, Лидочка! Сестрјонка маја! Ми зборува на руски. Ме прашува зошто не сум дошла порано. Одамна чекала да дојдам. Утре ќе дошла и Олга. Ќе сме вежбале заедно за концертот. Давид е зад мене. Ми говори тивко на увото. Верува дека Вие сте Лида. Личите на тетка ми Аделаида, нејзината помлада сестра. Не ја разуверувајте!! Ве молам! Знаете руски? Не се вртам. Климнувам со главата. Добро. Многу добро, прошепотува со олеснување. Јас ја играм совршено улогата. Таа не ја испушта мојата рака. Седам до неа, на креветот. Ми раскажува со глас на мало девојче. Таа, сега, има шест години. Како јас, кога £ се восхитував. Постојано ме гали по косата. Ми ги целива образите. Јас се борам со солзите. Нанадвор, се насмевнувам. Отец Григориј веќе подготви сè за причеста. Ми го подава Светото Писмо. Дина, прочитај го ти Покајниот Псалм. Псалм 50. Псалмот на мојата душа. Најљубениот! Го читам. За првпат, вистински. Иако сум го читала илјадници пати. Мојата молитва, покајничка. Нашата молитва покајничка. Секој збор има лице. Зборовите ги отвораат своите очи како окна црковни. Му простувам на татко ми Дамјан, вљубеникот во руската поезија, што ме тераше уште на две години со него да зборувам руски, само заради овие минути на вечност, кога јас му го читам мојот најљубен псалм на ова малечко девојче, во телото на старица, на јазикот на нејзиниот копнеж по детството. Нејзиниот руски е плачот по дома. По одамна напуштената татковина. Колку го знам тој плач на копнежот. Во неговото синило растев. Во тоа синило беше обвиен дворот во бегалската барака во Млинкуманово. Синилото беше здивот, воздишките на моите баби. И одајата на Агата Розенблат е полна со истото синило на копнежот. Пороси ме со исоп, и ќе бидам чист. Измиј ме и ќе бидам побел од снег. Псалм 50, 7. Услишај ја, Господе, молитвата моја. Шепот. Мојот здив. Моето срце. Создај чисто срце во мене, Боже, и дух вистински обнови во мене. Псалм 50, 10. Ова е покајничката молитва на моето срце. Давид ги здогледува солзите во моите очи. Колку и да ја држам главата наведната. Тој гледа. Препознава ли, дека јас го знам неговиот сон? Сонот за неговото камено срце? Знае ли, дека јас сум таа на која пред седумнаесет години тој £ го раскажа сонот за своето откровение, за својот пат до Христа? Отец Григориј постојано ме гледа. Има чудесна благост во погледот. Да, тој има право. Треба да престанам да говорам постојано за мене. Да мислам постојано за мене и за мојата душа, зандана на моите мисли. Треба да престанам да се анализирам. Треба да се заборавам себе си. Да ги отворам очите. Да го видам она што треба да го видам. Да научам да гледам. Поинаку, не онака како што чинев досега. Не со жедта на очите по слики и зборови. Треба да гледам со очите на срцето, вели тој. Со жедта на срцето се гледа, вели отец Григориј. Господи, отвори ми ги очите на срцето. Ми станува јасно! Давид страда и за мене! Можеби моја е вината за неговата тага? Морав ли да бидам толку горделива? Морав ли да го фрлам подарокот, дојден од срцето?Зошто тогаш не ги зедов тие цртежи, ветени, додека овие, сега окаменети усни, ме љубеа со толкава жед? Давид, мајсторот на шифрите! Можеби имаше скриено во цртежите и шифра на надеж? За мене и за него? Јас сите овие години му се лутам нему. Затоа што ме оставил. А што, ако јас сум онаа која го оставила? И јас како татко ми, талкав во потрага по идеи. Зошто не го барав, ден и ноќ, низ целиот свет? Тој е мојот живот! Тој ми ја спаси и мојата душа. Тој сон, што ми го раскажа додека ме држеше во најслатката љубовна прегратка која ја немаа видено ниту дрвјата во паркот, ме плени и мене. Сонот на Давид ме натера да одам по сите цркви во западните европски градови. Станав најосамениот талкач по отворените врати на сите цркви на овој свет. И таму го барав него. Само него! Ама, тогаш не го знаев тоа. Тој, заедно со болката на разделбата, со раната во срцето, ми разбуди и жед по таков сон. Давид ми ја разбуди жедта по Бога! И кога не знаев како да се молам, во мене нешто повикуваше. Нека ми помогне некој, ако има некого, таму горе, на небесата! Чујте ја мојата неискусна молитва. Прва е, немушта е. Не знаев досега, дека има и таков повик за помош. Јас, мислев, сè мора да се голта во себе. Нека ми помогне некој од вас, горе, на небесата, да ги издржам овие маки на раната по љубениот. Секаде беше стигнал пред мене. Тој ми беше патеводителот. Во уметноста, во Европа, во верата. Знае ли дека неговиот сон и мене ми ја отвори вратата до Христа? Само, уште е камено моето срце. Уште тоа паѓа и се крши. Во секој час во денот, во секој час во ноќта. Јас сум во потрага по исцелители на камени срца. Неговото, пак, е пиле растреперено. Крваво е, како срцето во машината за вештачко дишење. Не чука со сопствената сила. Само со онаа на ситното тело на мајка му, за кое тој живее. Во секој миг. Тој ја храни, тој ја капе, тој ја облекува. Мајка си, жената што го носела во својата утроба. Онаа, што му го подарила животот. Синот ја храни мајката, девојче. Слика на најнежната љубов. Има ли друг таков син со толку нежна љубов? Со белото шамивче нечујно ги допира исушените усни. Ја брише трагата од супата врз оние усни, кои порано распукнувале од полнота како зрелите плодови. Се вртам. Отец Григориј седи во фотелјата крај вратата. Нè гледа. Спокојно е неговото лице. Тој сè знаел, пред ние да знаеме. Тој, сигурно, го знае и иљачот за камените, кршливи срца. Давид го носи подавалникот со храната кај себе. Читај ги Псалмите, Дина, ми вели тивко отец Григориј. Дури да заспие! Потоа, дојди кај нас! Кај Давид. Псалмите. Мојата најљубена песна над песните на жедта по Бога, по Живиот Бог. Низ нив говори Христос, пишува од Давид толку љубениот отец Александар Шмеман. Агата Розенблат не ми ја држи повеќе раката. Таа лесно спие крај мојата. Положена врз белиот чаршав како ракавица од човечка кожа. Малечка, бела рака. Здиплена во дипли на невестински фустан. Кожа, од прозирен тил. Врз него, кафени бисери од човечката дребност. Ситни, земјани дамки на староста. Како топол песок. Ја милувам детската рака. Таа е на баба ми. Таа е мојата. Јас бев старо дете. Покривка на љубовта. Ја покривам со грижливоста на мајка. Сакам низ невидливиот допир на моите очи, кои трагаат по незиното лице, да почувствува дека сум £ навистина сестра. Дека сум £ мајка. Дека таа ми е мајка. Сонувана. Од времето кога овде растеа соништа по дрвјата. Требаше само да се биде доволно висок. Да се стигнат гранките. Да се откинат од нив соништата како зрелите цреши и да се закачат зад ушите. Така одевме низ светот. Ние, егзотичните орхидеи во стакленикот Југославија. Во бели фустани, црвени панделки и соништа, цреши зад ушите, обетки на поезијата. Таа, жената во белиот свилен фустан, беше мојот опоен мирис на липите, мирисот на скопските променади. Ниту еден град нема толку липи како Скопје. За да ги зацелува раните во белите дробови на луѓето, по земјотресот. Мудро говори баба ми Ангелина. Давид. Најнежнииот допир на моите рамена. Трпки од милина. Солзи. Не смее да ги види! Ги голтам. И самата не знам како. Не ја кревам главата. Дина! Дојдете! Да ја оставиме да спие, ми шепоти благо. 
      Го следам. Јас сум месечар на мојата желба по неговата прегратка. Миризмата на неделното пладне. Отец Григориј е седнат во кујната. Ме прашува дали и јас сакам да се напијам капка ракија пред јадењето. Таа била лек, а не алкохол. Насмевка, наместо не. Давид, не ме прашува. Ми поставува до раката чашка со ликер. Од кајсии! Без збор. Ритуал на милување со очите. Ликер од кајсии? Од каде ли го нашол? Од каде ги знае моите тајни мисли? Спокој. Отчукува еден часот. Отец Григориј, станува. Голем, како планина. Време е за ручек, вели. Да се помолиме! Сè станува свет ритуал на благодарноста. Леб насушен. Тишина. Музиката на секојдневието. Звукот на лажицата е поезијата на гладното грло. Топлина. Давид е најдобриот готвач! Нема подобар од него! Подобар, дури, и од татко му! Давид не £ верува на пофалбата на другарот, во црната монашка одора. Претеруваш, отец, му одвраќа. Скромност. Навистина. Прекрасно готвите! Мојата пофалба ја впива, молкум, заедно со голтката вино. Погледот му мирува врз моето лице. Не јаде повеќе. Со усните го милува врвот на чашата со виното. Што? Не јадеш? Толку беше? Кај оваа убавина од јадење? Добро, тогаш, јас и Дина ќе изедеме сè. Не бери ти гајле! Чудесниот монах има здрав апетит. Сè кај него е природно. Само ние сме врзани во нашите невидливи јазли. Давид. Вели замислено. Не јадам кога готвам. Ме заситија мирисите на готвењето. Отец Григориј, покажува со раката кон другарот. Еве го! Значи, имаме уште еден што се храни само од мириси! И Дина била јадач на мириси. На етерични миризми. Внимавајте, да не се исушите, на крајот, во миризливи стапчиња! Смеа, од која лета душата. Седиме во големата одаја. По вакво јадење, ако не се напијам кафе, ќе ме фати, веднаш, дремка, ми вели отец Григориј. Што е со кафето? Давид оди во кујната. Станувам и јас, му велам. Ако сакате, можам и јас да сварам. Тој само замавнува со раката. Отец Григориј ми дава знак да седнам. Остави го, Дина! Тој и кафето го прави најубаво! Нема нешто што не знае ова мое молчаливо другарче! Ти кажав ли, Дина, дека во основното седевме во иста клупа? Не? Да, заедно седевме. Заедно пишувавме домашно. Долу, кај неговите, или овде, во станот на баба му и дедо му. Се навали во фотелјата. Ги скрсти рацете зад тилот. Боже, колку живот имаше порано во овие одаи! И тоа каков живот, Дина. Чудесен! Преполн со творештво, книги, музика, музика и само музика. И многу љубов, нежност, благодат на верата. А, овој, молчаливиов Давид, беше едно многу разгалено дете. Имаше сè што ќе посакаше. Едно единствено дете во големото семејство на прочуените Розенблатовци. Или, преведено на руски, Розанови, како што едно време се викале, по Револуцијата, за да се скријат пред антисемизмот на Сталин. Да, и во Втората светска војна! Од страв пред истиот демон на омразата кон Евреите во сета Европа. А, всушност, тие биле старо православно семејство, крстени уште во време на Петар Велики. Да, Розанови биле. Сè додека не избегале, триесетата, така беше, Давиде? Да, дофрли Давид од кујната. Тука, во Македонија немале од што да се плашат, продолжи отецот. Си го вратиле името Розенблат. Биле крзнари и музичари. Со генерации! Давид се појави со кафето. Ох, има ли поубаво нешто од ова! Вкусен ручек, зготвен од најдобриот готвач и најдобриот другар, во друштво на најубавата жена во соседството, мирис на кафе и на тутунот на лулето! А, надвор, снегот плете бели приказни, кога нè гледа низ прозорецот, нас, вака седнати на трпезата со највкусниот ручек итн. Знаеш, Дина, како поет би рекол, тоа е вечното рондо на човечката среќа. Или, како рече ти, може тоа е тајната на животот? Давид пуши на лулето со мечти во очите. Јас се предавам на Моцарт и на сликата на снегот, што ја гледам низ прозорецот. Белина. Надвор и внатре. Ја разгледувам големата дневна соба. Во станот на Давид владее сосем поинаков дух од оној кај мајка му. Овде сè е исполнето со светлина. Големите прозорци £ подаруваат на просторијата чудесен спокој. Полека, се навикнувам на неговиот свет. Ме плени суптилноста со која е решен секој агол. На широките постолја, пред големите прозорци, немарно се положени големи школки, бели камења во необични форми, исушени плодови од калинки, диви костени, малечки фигури од гипс и пластики од мермер. Сè е ненаметливо, само така, случајно паднато, токму на тоа место. Всушност, ништо не е случајно. Сè е совршена композиција. Изборот го погодува непогрешивиот осет на неговата рака. Сиот простор е Давид, сè дишеше со неговиот здив, мирис, допир, втисок. Посакувам, веднаш, да станам дел од оваа одаја, како онаа голема бела школка на прозорецот. Посакувам да станам нормалност во овој простор, како да сум негов траен инвентар. Отец Григориј ме допира на рамото. Дина! Дина? Каде си заталкала во мислите? Да знаете колку бев блиску, си велам во себе. Сакав да те прашам нешто, Дина. Од каде знаеш руски? Ме научи татко ми, велам. Од раѓање тој со мене зборуваше руски. Така, рускиот е мојот втор јазик, покрај мајчиниот, така нешто како, татковиот јазик. Сега ми е од голема полза. Читам многу на руски. Чудно. Таму, на Запад, читам повеќе литература на руски, отколку што тоа кога и да е го чинев овде. Овде се противев, поради татко ми, знаете. Не сакав да го правам тоа што тој сакаше да го правам. Сега читаш многу на руски, велиш, продолжува да прашува отецот. Во Фиренца? Да, потврдувам. Најмногу во годините кога живеев во Париз. Првите години откако си заминавме одовде. Во Париз, со прекини од година-две, живеев цели шест години. И што читаше таму, Дина? Најмногу она за што тогаш имав грант, делата на Пруст, но, и други француски автори. Не, мислам, што читаше на руски? Православните богослови. Патристиката. Постарите руски богослови. Поновите, како отец Александар Шмеман, ги читав и на француски. Ама, читав многу руски романописци, Тургењев, Толстој, и, се разбира, Достоевски. Се смеам. И двајцата гледаме кон Давид. Тој не реагира. Гледа низ прозорецот. Се натажив. Тоа го виде и бистрото око на отец Григориј. Стана, помина крај мене, ме фати за рамото, заштитнички, како да ми беше постар брат. Застана до работната маса на Давид. Уште не почна да работиш, му се обрати на другарот, не гледајќи во него. На што, прашува полека, мрзливо Давид. На илустрациите! Нели, рече си имал нарачка? Да. Имам. Немам време, промрморе Давид. Црната одора во светлината на прозорецот делува уште потешка. Го гледам Давид. Расеано чепка по површината на масата. Здодевно му е. Сигурно и јас сум му здодевна. Јас ќе морам да одам, велам тивко. Расеаноста во неговите очи исчезнува. Изненаден поглед. Што, зарем очекуваше да останам подолго? А и Вие, Давиде, треба да работите, додавам. Тој, молчи. Погледот говори сè. Измореност. Длабока измореност од животот. Колку добро ја познавам. Дина! Почекај ме една минута, вели отец Григориј. Само да ја видам уште еднаш тетка Агата. И јас ќе тргнам накај дома. Ќе си одиме заедно? Одите ли во ист правец со мене, прашувам. Да. Јас сум си во Св. Спас. Таму си имам монашка одаја. Барем до половината, патот ни е истиот. На вратата, се заблагодарувам кај Давид, уште еднаш, за убавиот ручек. Ми возвраќа само со блага насмевка. Отец Григориј го држи во прегратката. Крепи се! Што си се натажил толку,а? Сит од мириси! Ќе ти се јавам вечер. До кога имате проба? До десет, десет и пол, вели Давид. Добро, му вели отецот, ќе се чуеме потоа. 
      Снежи. Тивко. Малечка пауза на оркестарот или крај на снежниов концерт? Погледнуваме кон небото. Ах, не знам Дина, не ќе да е така. Овие џинови имаат мевови полни со дебели партали од снег. Пак, ќе заснежи. Квечерина, сигурно. Ни излегуваат во пресрет поранешни соседи на отецот. Се радуваат да го видат. Го прашуваат за совети, за обични, животни работи. Моите прашања се измислици, споредени со овие, на обичните луѓе. Прости, те задржав. Не, му велам, ми беше драго да го следам разговорот. Сфатив дека јас сум многу далеку од животот, од обичниот живот. Да. Знам што мислиш, Дина. За да стигнеш до тоа што тие го живеат, треба да изодиш голем пат. Тоа е маката на мислењето. Маката на мислителите, на уметниците. Само, не значи дека тоа е нешто лошо. Ако по тој пат на мислењето стигнеш до таа едноставност, на овие луѓе, таа, тогаш, ќе биде, можеби, дури и подлабока од нивната. Тие живеат. Не размислуваат. Да ги прашаш во што се состои нивната среќа, не ќе знаат да ти кажат. Ти, прво, размислуваш, за потоа, да живееш. Ти си набљудувач. Си ја здогледала тајната на животот. Кај другите, но не и во својот живот. Или грешам, Дина? Во мојот живот мислев дека бев во срцето на тајната само еднаш, му признавам. Многу кратко. Да, Дина, вели. Тие мигови се секогаш многу кратки. Најчесто е така. Ама, значи, си сознала. Има таква тајна формула на животот. Трагаш по неа. Не ја живееш. Не си во тајната. Ако си во неа, во нејзиното срце, како што велиш, тогаш, нема повеќе да прашуваш за неа. Ако ти успее тоа, да ја најдеш твојата тајна на животот, тогаш, тоа може да биде нешто многу длабоко и многу чисто, ми вели со многу благост. Полека се смрачува. Белина на земјата, синило во воздухот. Снегот е покриен со тенок мраз. На работ на тротоарот, висока планина од нафрлен снег. Деца, се качуваат врз снежната планина. Се лизгаат, седнати на малечки штици. Слика, како од сон. Деца, внимавајте, да не се повредите, им вели отец Григориј. Од кога е мајка му на Давид вака, оче Григориј? Како мислиш? Што зборува руски и не нè препознава? Не го препознава ни Давид, ни мене. Давид е мажот £, Коља, а јас сум отец Петар, некој свештеник од детството во Русија, пријател на татко £. Од кога е болна? Таа е многу болна, Дина. Тешко е болна. Веќе неколку години. Се разбира, не беше од почетокот вака. Болеста одеше полека, постепено. Се работи за прогресивна деменција. Само што тоа се претпоставки на лекарите. Сосем точно никој, досега, не утврдил. Велеа дека некои нешта биле од психосоматска природа. Последица на нејзината долга болест на душата, меланхолијата. Давид не сака повеќе да ја измачува, да ја влечка по лекари, како што чинеше порано. Еднаш во денот доаѓа патронажна сестра. Таа £ става инекции, кога треба. Еден лекар, наш школски другар, редовно ја посетува. А Давид ја однесе мајка му во последниве години насекаде на прегледи, по сите возможни болници. Во Германија, во Швајцарија, каде ли не беше! Бараше лек за нејзината деменција. Од пред две години таа не може ни да оди. Додуша, стануваше, повремено, до пред половина година. Имаше денови кога имаше толку сила, а дури и сосем јасна мисла, добро паметење. Сега сè оди, за жал, брзо надолу. Од ден на ден, таа исчезнува, пред очите на сина си. Страшно е тоа да се гледа кога се работи за човек што го љубиме. Па, тоа е мајка му! Тој нема никого друг! Само неа! Тетка Агата вистински се преобрази во дете. Таа е целосно во детството. На, пет-шест години, нели, додадов. Да. А има разлика, и во тоа, Дина, ми објаснува. Зависи од денот. Некогаш е мало девојче на шест години. Како денес. Друг ден е убава млада девојка, вљубена во нејзиниот Коља. Да. Тоа многу ме возбуди, му велам. Има лик на малечко девојче. Таква чистота во очите. Боже, тоа ме трогна до солзи! Да. Видов, Дина. Ме радува што сочувствуваш со мајка му и со Давид. Да. Како не би сочувствувала! Само, знаете, таа слика ме растажи и поради други нешта. Го знам јас тоа од семејството. Го знам ова враќање во детството, во светот по кој копнееле, во јазикот на мајчинството. Моите роднини, моите баби, насекаде по светот, умираа исто вака, како мајката на Давид. Една тетка на мајка ми, во Австралија, пред смртта, заборави, навистина, целосно избриша од нејзиниот ум дека таа е во Австралија. Таа пак беше во Костур. Не постоеше повеќе Перт, градот каде што си замина одовде, пред земјотресот. Велеше дека никогаш никаде не избегале. Немало Граѓанска војна во Грција. Дека отсекогаш си биле, овде, дома, во Костур. Една друга роднина го заборави, исто така, не само она малку што го знаела од англискиот, туку и грчкиот. А нели, нив, во училиштата во Грција, ги учеле присилно грчки. Знаеше само македонски, поточно, костурски дијалект. Пред умирање, моите кутри роднини, најчесто жените, оти беа толку предадени на судбината, забораваа сè. Тие си го следеа само својот копнеж. Се прашувам, оче Григориј, дали умот, тогаш, е помрачен или, напротив, најчист? Знаете, откако живеам во странство, и тоа еве, веќе дванаесет години, јас мислам, пишувам, сонувам на јазикот на таа земја. И она мое јас, што сум си го донела таму, како да сум го изгонила некаде далеку, некаде длабоко во мене. Има периоди, ако не ми се јават моите, да не проговорам македонски и две, три недели. Учам лесно странски јазици. Ама, ми се чини, тоа е како облекување нови кожи. Тие се, навистина, кожа, од месо. Но колку и да сраснале со мене, под сите тие кожи на моиве јазици, е онаа, на оној првиот јазик, што сум го научила со првиот поглед, првиот допир на мајка ми. Само таа кожа има крвни садови. И таа, скриена под сите други кожи, ги храни сите нив. Тој јазик, излегува на виделина, чист, како тогаш, кога сме биле деца, изгледа, исто така, и на крајот на животот. Кога ќе се исплашам од лош сон, тогаш, се будам со извикот на македонски, мајко моја! На тоа мислев сето време дури седев крај госпоѓата Розенблат. Исто,си велев. Што ќе биде со мене, ако животот ми мине во вакво талкање? Кој ќе ми ја држи раката кога ќе бидам стара како неа, ако сум некаде, на крајот на светот? Ако немам некого како нејзиниот син Давид, кога ќе паднам болна, да ме храни, да ми ја чешла косата, да ме капе? Тоа е најсовршената љубов! И ти го виде тоа, драга Дина? Драго ми е, навистина. Нема поголема љубов од таа, да се негува љубениот човек во болеста, Дина. Ова што го прави Давид е Крстот Христов. Сите треба да го носиме својот Крст, се разбира. Само кај Давид нема повеќе прашања, нема повеќе одговори. Сè е едно големо Да. Давид гори од љубов за мајка му, од сочувство за неа, од благодарност. Затоа не сака да ја остави ни за миг. Се зачудив што остана толку долго онаа вечер, на вечерата кај професорот. Кога појдовме, велеше, ќе останел најдолго час, два. Најчесто така и прави. Не го држи земја на друго место. Се плаши да ја остави мајка му сама, да не £ се случи нешто, а тој да не е крај неа. Тоа не би можел да си го прости. Има големо чувство на вина. Тоа го измачува. А понекогаш, сепак, мора да излезе. Не може сите работи да ги врши од дома. Тоа е најголемата тешкотија во моментов за него. Страда, многу страда, кутрото мое другарче! Само, немој да мислиш дека говори за ова. Ама, знаеш, јас читам и меѓу редови! Иако, тоа има врска и со нешто друго кај него, ама, за тоа, можеби друг пат. Сите треба да го носиме својот Крст, Дина моја. Но, тоа не значи дека другите треба да не остават со нашиот Крст и да гледаат, како публика, дали и кога ќе паднеме под неговиот товар. Треба да му помогнеме. А како, оче Григориј? Прашуваш, како, Дина? Па, ти веќе го знаеш одговорот! Онака како што направи кога денес ги читаше Псалмите за тетка Агата. Кога £ ја држеше раката. Тогаш, Давид седна со мене, во кујната, кај него. Осетив дека тој, за миг, беше малку ослободен. Пушеше на лулето и разговараше. Инаку, тој повеќе молчи. Јас зборувам. Се научив на неговото молчење! Ме чудеше што зборуваше кај Огненови толку многу за оние цртежите, по Достоевски. Тоа сакав да ти кажам. А, што мислиш, зошто се чувствуваше мирен? Знаеше, ти си кај мајка му, таа во тебе ја препознала љубената сестра Аделаида. Тоа е тетка му на Давид. Онаа, што живееше во Париз. Почина, пред пет години. Немал таму и некој стрико? Да, тоа беше стрико му Леон, братучед на татко му. Од каде знаеш, пак, ти за него, Дина? Нели не се познавате? Не, сде извлекувам. Мислам, чув од професорот. Ах, да, Гаврил го знаел стрико му. Точно. Може. Да. Туку да се вратам на главното. Што ми беше зборот? А, имено. Давид би се чувствувал сигурен кога ти би била понекој час кај мајка му. Изгледа, во тебе има голема доверба. Само што тој никогаш нема да побара помош. Од никого! Само од мене. Оти, не му оставам друга алтернатива. Мора да ја прифати мојата помош, затоа може, додуша ретко, и да ме замоли за помош. Тебе, пак, не би те прашал никогаш! Премногу е горд, но, во исто време, и срамежлив, за да те праша да му помогнеш. Ти, Дина, рече, си имала многу време, нели? Да! Дури и премногу! Како ти минува денот? Чекајќи ја тетка Рада од Бугарија! Да се врати! А ако се врати, чекајќи да се крене снегот. Столетниот, се насмеав. Не пишуваш? Замавнав со главата. Премногу силен вртеж од мисли. Покажав на главата и на срцето. Немам мир. Не ми се седи во станот. Особено, навечер. Дење, талкам низ градот. Отако сум дојдена го поминав Скопје, сигурно, двапати, во должина и во широчина. Ги посетив сите места од минатото. Ги видов сите улици. Ама, пак, не најдов ништо од она по што трагам. А што е тоа, Дина? Ви реков, миризмата на одајата на прабаба ми Ангелина. Тоа е за мене дома! Таму, кај што беше таа одаја, сега има еден голем насип, тежок, од земја. И врз него минува воз. Воз минува низ одајата на баба ми! Чист надреализам! Ти многу знаеш, Дина. Во тоа е проблемот. Да, знам и самата. Обиди се да заборавиш, ме советува. Да, но како, оче? Престани да мислиш на минатото. Излези од затворениот круг на твоите спомени. Влези во некој друг, непознат круг. Ете, влези во животот на Давид! Господ обично ни ги дава одговорите преку другите, мила Дина. Никогаш не ни говори нам директно, како во телефонски разговор. Тоа е само кај Старозаветните пророци. Не преку телефон, ама, така некако, во видение! Да се пошегуваме малку, нели! Ама, ние сме обични луѓе. Нам, ни требаат другите. Не можеме да сме со Бога, а да бегаме од другите. Освен, ако сме еремити. Ама, и тоа не е самоцел! Тоа е постојана молитва до Бога за спасението на сите, на целиот свет. Значи, пак, не е некој солипсизам. Така е и со твоето прашање до Бога, Дина. Одговорот за тебе ќе дојде или како знак или како твоја, лична шифра, но, кажана, од некој друг човек. Можеби така ќе го најдеш и твојот одговор за миризмата на одајата на баба ти Ангелина. Прашај ја, Дина, што би сторила таа да е на твое место? Молчам. Се колебам да изговорам. Го знам одговорот. Тишина. И тој не ме тера веднаш да одговорам. Минуваме крај отворен прозорец. Осветлен. Семејство, седнато на маса. Доцен неделен ручек. Мириса на печен леб. Што би требало да правам, ако сакам да му помогнам на Давид, оче? Најважно е да сакаш да помогнеш! Како, со што, тоа ќе дојде само од себе, ми одговара радосно. Нему не му треба помош изутрина, до пладне. Му треба некој да го одмени попладне и во вечерните часови. Попладне, би можел да работи на неговите цртежи, а навечер, слушна, кога го прашав, имаат проби со квинтетот. Има голема желба првиот концерт да биде на деветнаесетти декември, на Св. Никола. Во спомен на татко му, Николај, за мене, чичко Коља. Тој умре пред триесет години. Давид тогаш имаше дванаесет години. Се сеќавам сè уште добро на сè, Дина. Јас бев катадневно овде, кај нив. Значи, што велиш? Стоевме на кејот, пред мостот. Отец Григориј го водеше патот преку мостот, кон Св. Спас, мене во другиот правец, по кејот. Стоевме под една улична светилка. Погледнав кон небото. Снегот се засили. Гледаш, извика, како што реков! Се отворија мевовите на небото. Пак, паѓаат бели, лесни шамивчиња врз главите. Да. Што, да, Дина? За снегот? Да. За Давид. Сакам да му помогнам. Особено на мајка му! Кога мислам на неа ми се кине срцето од болка. Те допрела благодатта, вели отец Григориј со голема благост. Фала му на Бога! Само, знаеш, тоа морам да му го пренесам на Давид со многу дикат. Многу е чувствителен! Ако не најдам прав начин, може да го постигнеме токму спротивното. Имено, тој уште повеќе да се затвори во себе. Ти реков, кога се врати од Париз, пред шест години, не излегуваше од дома со недели. Ама, остави на мене! Ќе ти кажам утре, на пладне. Дај ми го твојот број на телефон! Така е најдобро. Ако поминам одовде, не знам дали ќе те најдам дома. Ако не ме најдете, оставете ми белешка во сандачето, му велам и јас радосно. Се спушти ноќта. Со денови не прочитав весник, не го вклучив телевизорот. И навистина немаше ништо ново, снегот и можната политичка криза во земјата. Доцна, вечерта, се јави Нора. По цела недела молчење. Прашува како сум ја поминала неделата. Самата била многу зафатена, затоа не ми се јавила. Немам повеќе лутина за нејзината иронија со мојата Казабланка. Таа ми се присторува, навистина, како да е во далечната Африка. Се договараме да се најдеме утре, во девет, на појадок, во бифето на факултетот, кај неа. Заспав дури доцна во ноќта. Во мислите, постојано само лицето на Давид и на мајка му. Уште го чувствувам допирот на нејзината малечка рака. Со него заспивам, наместо мајчински бакнеж. Моите не се јавија денес. Чудно. Можеби ме барале претпладнето. Временската разлика меѓу Канада и Македонија ни ги отежнува прекуокеанские семејни телефонски врски. Сигурно ќе се јават утре. Го испразнив куферот, ја закачив облеката во мојот стар шифонер. Првпат, откако сум овде, си легнувам во мојот кревет. Дома? Ах, не знам. Кај Давид, можеби. 
      Нора ја наоѓам во нејзиниот кабинет. Малечко собче. Го дели со нејзината асистентка. Ми се присторува дека е чудно бледа. Замислена. Одиме на појадок? Да, се разбира, потврдувам. Затоа дојдов толку рано. Аулата се преобразила во езеро. Снегот од чевлите на многубројните студенти, топејќи се, остава зад себе вирови. И нашите чевли не се подобри од нивните. Ми станува јасно колку е грда псевдоавангардната социјалистичка архитектура. Бункер на науката. Во буквалната смисла на зборот, од бетон. Пирамида. Човек се чувствува како да е жив закопан. Се јавува тивок ветрец на мојата клаустрофобија. Го изгонувам од мислите. Помислувам на вчерашниот ден и сè е повторно чисто и бело, поросено со исоп. И во душата и во мислите. Нора ме прегрнува околу рамената, ми шепоти, како што правеше секогаш со мене кога е многу разнежена. Слушај, Дина, не ми се седи овде во запушениве бифиња на факултетиве! Ајде, да си излеземе малку по снегов. Да седнеме во некоја бурекџилница? И да си јадеме бурек со месо и јогурт? А, што велиш? Ми се оди и мене на бурек, велам. Не постиш? Од идната недела. Од каде знаеш, Нора, дека постам, се сепнувам. Тоа го криев, од сите. Ништо не можеш да скриеш од дадичка! Знам, вели. И знаев, одамна, Дина. Уште кога се губеше во неделните утра во Париз, божем, да си купела кроасони за појадок. Ги купуваше два и пол часа! Колку што трае службата! Знаев дека одеше на служба. Во Црквата, во Ру Дару. Еднаш те следев дотаму. Никогаш не ме праша, £ велам зачудена. И ти никогаш не ми кажа, Дина. Ме држи под рака. Нејзиниот мирис. Нејзиниот парфем. Секогаш истиот, со години. Тој е Нора. Кога ќе го помирисам во стоковните куќи во Фиренца, знам дека е во него Нора. Зошто се криеше? Од што, Нора? Кога одеше на служба, продолжува да ме прашува. Не знаев дали ќе ме разбереш. Нора, не заборавај една работа. Кога се знаевме порано, овде, јас не бев вистински верник. Бев она што ти го нарекуваш мистичар. Ама, знаеш, тоа е како инстант духовност. Наменета за секаква употреба. Таму, особено во Париз, со мене се случуваа други нешта. И многу тешки нешта. Вистинска борба. И уште е така. Уште многу нешта не ми се јасни. Уште сум поделена, меѓу желбата целосно, сиот мој живот да му го предадам на Христа и стравот од тоа, што ќе се случи тогаш. Јас сакам сè да држам под контрола, знаеш, нели. Не сум случајно ќерка на Дафина Аспрова! Немам леснотија во верата, Нора. Не знам како да го надминам расцепот во мене. Затоа не ти кажував. Знаат за тоа твоите, Дина? Мајка ми, да, татко ми, не. Анета, ја знаеш, нашата Анета, на Игор, да? Таа ме праша нешто многу едноставно. Зошто кријам нешто што секој го гледал во мене? Сум била изменета. Да. Така е, Дина! А таа те видела после толку години. Јас, пак, те гледав, одвреме-навреме, и таму, во Париз. Гледав од многу блиску дека ти се преобразуваш низ верата. Ти се чудам, Дина. Да имав јас таков пример на побожност, како баба ти Ангелина, во моето семејство, немаше многу да се умам. Следи ја твојата интуиција, Дина! Порано, ти секогаш велеше, дека баба ти е изворот на твојата творечката интуиција. Во тоа време, кога студиравме, може не си верувала свесно во Бога, но, си знаела дека интуицијата на баба ти имаше еден извор. Верата! Колку беа убави прославите на Велигден кај твоите баби! Ние не вапцавме јајца, баба ти Ангелина, секогаш. Празникот над празниците! За неа, нели, тоа беше Велигден? Боже, Дина, ми се чини дека тоа време беше толку одамна! Кај мене, пак, е обратно, Нора. Ми се чини дека таа е тука, крај нас. Душичке, си станала многу меланхолична. Премногу често си сама. Тоа не чини. Како си поминуваш? Убаво, велам. Не се чувме од онаа вечер, кај професорот. Да не ми се налути? Зошто, Нора? За шегата, за твојата Казабланка? Тогаш, да, сега, повеќе не. Искрено, Диночка? Да, одговорот е најискрен. Ако ме прашаше дента, потоа, можеби немаше да бидам толку искрена. Тогаш бев, сè уште, повредена. Немав намера да те повредам, Диночка! Да, ти верувам, Нора! Впрочем, ти секогаш велиш дека немаш намера да ме повредиш. Но, сепак, ме повредуваш. А, навистина, нема причина да ме исмеваш. Што ти требаше тој сарказам? За да ме исмееш мене? Па, тоа не е тешко, Нора! Ми ги знаеш сите маки, сите слабости. Знам, знам, Диночка, затоа ми е многу криво за тоа што го реков. Не знам што ми беше, навистина! Во последно време сум многу раздразнета. Напати и непресметлива. Прости ми! Ја преминав границата, знам! Мислам дека беше поради оној чуден Давид. Ме изнервира што се однесуваше со мене како да сум некоја сенилна стара професорка, а не ваква, млада, надежна, бистра мома! Почнавме да се смееме. Не коментирав за Давид. Намерно. Нема врска, заборавено, Нора. Само, ако толку те интересираше сета таа работа околу мојата смешна виртуелна биографија, требаше да ме прашаш, знаеш. Еве, сега те прашувам! Што е таа Казабланка, каде е? Каде е, ме прашуваш, Нора? Еве ја, овде. Околу нас. Казабланка се променадите во паркот, со моите. Летата во Скопје. Казабланка е моето детство, овде. Кината, на татко ми. Неговиот најомилен филм, Казабланка. Неговата најомилена песна, ја знаеш. Кажи зошто ме остави? Да. Леле, Дина, колку убаво ја пееше! На матурската, кај вас, во кујната, се сеќаваш? Да. Татко ми беше неостварен актер. Казабланка сум јас, на шест години. Во белиот фустан. Црните чевли од лак. Таа е мојата прва лектира. Рудин. Мојата прва љубов. Таа си ти. Таа се моите. Таа се ноќите крај Вардар, кога до мугрите го рецитиравме Рембо, се сеќаваш? Да, ептен бев начукана, Дина! Сакав да одам по ивицата на оградата на Камениот мост. Да рецитирам за целиот заспан град, а ако паднев во водата, и за рибите во Вардар. Се сеќавам, викав на цел глас. Риби! Рембо! Ракија! Да, Нора, се сеќавам. На сè се сеќавам. Конечно, Казабланка се моите баби. Бараката во Млин Куманово. И пред сè, одајата на баба ми. Ја знаеш, уште, нели? Да. Сега ја гледам пред мене, Дина! Бели греди на таванот. Од нив растат гроздови, зрели. Мирисаат толку силно, да те заболи душата од нив. Знаеш, Норичка, всушност, јас сликата на Казабланка ја создадов од немоќ, поради постојаните порази во моите походи на Западот на Европа. Ние не бевме тогаш провинција, кога го рецитиравме Рембо на Вардар. Ние тоа сме сега! Ако сме провинција, си реков, тогаш, вистинска. Со стил! Егзотична. Затоа сите тие нешта. Казабланка, Јустинијана, Балканија. Шифри на немоќта! Тие требаше да бидат мојот егзотичен, митолошки штит. Сакав да го потенцирам парадоксот во мојата биографија. Како оној, кога ги пополнував формуларите за апликациите. Родена, во Југославија. Ми велат, нема такво нешто, не постои. Ама, постоеше кога се родив. Добро. Пишувам, Македонија. И таа не постоела, така. Морало, со додавка. Јас, на тоа, велам. Тоа не постои, ни тогаш, ни сега. Мислам на додавката. На крајот, си реков. Ќе го зголемам парадоксот. Може, тогаш, ќе ми ја разберат стигмата со која одам низ светот. Ќе сочувствуваат со мене. Сакам да станам без кожа! Како Пруст. Мојот маченик број два! Првиот го знаеш? Како не, Дина! Твојот Франтишек од Прага! Да. Целата личност да ми стане една лута рана. Да видат сите колку сум ранлива. Сега, полека сфаќам, дека тоа е само моја фантазија. Никој нема да го разбере парадоксот! Таа слика на Казабланка е во мене. Во тебе. Таа е значајна за мене. Не за другите. Најмалку, за Западот. За нашата славна Европа. Ти знаеш колку не сакав да дојдам овде. Сега, мислам, дека во сето ова има некоја благодат, дека е добро што сум овде. Овде, во мојата Казабланка, таа слика почна да бледнее. Сè станува јасно. Сè си доаѓа на своето место. Се радувам на снегот, замисли си! А толку ме нервираа сите што зборуваа за столетниот снег. Седнуваме на појадок во една едноставна бурекџилница. На Бит Пазар. До нас седнуваат пазарџии. Јадат набрзина и си заминуваат. Ние јадеме полека. Испивме неколку јогурта. Меѓу нас, повторно, владее блискоста, поради која сме толку години пријателки. Ох, Дина, кога и јас би имала такви виртуелни маки. Како твоите! Моите маки се многу реални. Опипливи. Ми ја фати раката и ја положи на нејзиниот стомак. Се изненадив. Што £ е, пак, сега ова? Не чувствуваш? И ти, Дина? Мојата најдобра другарка, не чувствува ништо? Па, ме знаеш од три години. Од градинка! Спиевме во исто детско креветче! Не чувствуваш дека нешто се менува во мене? Што се овие шифрирани пораки, Нора? Што сакаш да ми кажеш? Имам проблем, Дина! Голем проблем! И не знам што да правам. За прв пат во животот не знам што е најдобрата одлука. За мене. За другите. За оние што ги погодува таа одлука. Особено за оние што не можат да сторат ништо против неа. Оние, кутрите, чиј живот зависи од мојата вистинска одлука! Не те разбирам, Нора. Што те мачи? Кажи ми! Ох, како да ти кажам! Мислев самата ќе откриеш. Ја држи главата наведната, меѓу рацете, положени на масата. Не ме гледа. Молчи. За миг. Ја крева главата. Јас сум трудна, вели. Три и пол месеци. И тоа е маката, Нора? Што вели на тоа, Борис? Токму во тоа е маката! Што не сум трудна од Борис. Како? Сега, ништо не разбирам. Не знаеш многу нешта за мене, Дина. Не знаеш. А како и би знаела? Ти не си тука! Ти си во твојата убава Фиренца! Не знаеш некои работи што се случија во мојот живот во последнава половина година. Трудна сум, од Иван! Борис не знае за тоа. Никој не знае за тоа! Постојано се обидувавме да се разделиме. Поради Борис. По секоја ноќ, помината заедно, се будевме со сигурноста дека мораме да прекинеме со тоа. Дека не смееме да бидеме заедно. Јас и Борис сме заедно веќе осум години! Се разбира. Тешко е да се рече, дека сме сето време заедно. Најмногу, два, три месеци во годината. Не повеќе. И тоа била причината да се вљубиш во Иван? Осаменоста? Да, можеби, Дина, на почетокот. Но, не подоцна. Борис, да ти кажам искрено, и мене и на Иван ни оди на нерви. Тоа се гледа, изустив. Да? Навистина, не го поднесувам повеќе целиот негов патос, театралност. Знам дека не го љубам Борис. Одамна! Нашата врска стана навика. Знаеш како е тоа. Секојдневие. Јас сум толку зафатена со мојава научна кариера. Таква врска, сигурно, ми одговараше. Сега е нешто сосем друго. Горам во душата од љубов, Диночка! Никогаш досега не сум љубела вака. Не верував дека може да се вљубам толку силно. И тоа во кого? Во циникот Иван! Кого ти не го сакаш! Само јас, сепак, постојано мислам на него! Не е, баш така, Нора. Зошто да не го сакам? Јас, воопшто, не го познавам. Тоа важеше за репчето, за замазнетата коса. Може, потоа, ти ќе му направиш друга фризура. Се смееме. Прашувам. Знае Иван? Знае за детето? Не. Не сум му кажала. Ти си единствената. Никој друг не знае. Оти, сè уште не знам што да правам, Дина. Не планирав такво нешто во мојот живот. Ти ме знаеш. Маж, жена, деца. Се сеќаваш, тоа беа нашите шеги. Сега се фаќам себе си како мислам, во каква боја да купам креветче? Еј, Дина, сфаќаш кој го вели ова? Јас, најмилитантната милитантна феминистка во Македонија! Во бурекџилницата влегува една жена, со две дечиња. Седнуваат на масата до нас. Мајка им со голема нежност им го сече бурекот на малечки парчиња. Тие го земаат во ситните рачиња како да е најслатката храна. Рачињата им се премзнати. Прстите, зацрвенети. Мајка им им ги вади капите од глава. Разбушавени главчиња. Како да станале од спиење. Ја гледам Нора. Нејзините очи ги голтаат малечките лица на дечињата. Ја насетувам тајната на животот. За миг. Како блесок. Само толку. Пак, студ во душата. Страв во коските. Нема тајна за мене. Тргнуваме кон дома. Таа не се враќа на работа. Не £ е добро. Мачнина. По бурекот! Многу изедовме! Се смееме на нашата глад. Одиме, пешки, до паркингот на факултетот. Ме префрла до дома. Возејќи, тивко пее. Песните од оние ноќи во Пикасо. Кога секоја ноќ исчезнуваше еден од машките. На фронтот. Бијело Дугме. Липе цвету. Нора пее. Душата на Нора пее. Диши, со мирисот на липите од оној јуни од 91 или оној од 92 или оној од 93, кога повеќе не бев тука. Ни ги украдоа најубавите месеци. Кој води војна во јуни? Кога цутат липите! Само канибалите во Атлантида! Тие, што предолго нè лажеа дека се лотофаги. Ботаничарите. Во колата се збира магла. Од мирисот на липите. Ги бришам стаклата. Нема веќе снег. Само липи и тага. Седиме во колата, пред зградата. Сакаш да се качиш кај мене, Норичка? На чај или на кафе? Имам и слатки. Не такви, како на мајка ти. Купечки, Дина? Шеговитата дадичка! Колку ја сакам! А имам и баклава!! Прифаќа. И без тоа не £ се одело дома. Седиме, во кујната. Јадеме слатки и пиеме чај. Сè е толку познато. Како никогаш да не сум била никаде на друго место. Кажи, Дина, што би сторила ти на мое место? Јас?! Го најде човекот, Нора! Па, јас немам врска со тој свет. Трудна жена, деца, маж. Јас сум дете и жена, истовремено. Ништо целосно, ништо до крај! Со години сум сама! Немам никого. Ни куче, ни маче! Најмалку маж! Не знаеш ли? Па, јас сум набљудувач на туѓите животи. Јас сум јадач на мириси. Естетизиран естет! Билка од воздух! Орхидеа! Кај мене сè е теорија. Не ме прашувај мене за животот. Тука, Нора, јас сум ти најголемиот незнајко. Очекувам да почне да ми држи лекции. Како порано. Да ми кажува каде сè во животот сум направила фундаментални грешки. Да ми кажува што е мојата кардинална заблуда во животот. Да ми ја кажува суштината на успешната женска кариера. Да ми кажува зошто ништо не ми оди од рака. Чекам да извади од чантата куп адреси од фондации. За моите долги бегства низ светот. Ништо од сето тоа. Што е со Нора? Не ја познавам ваква. Таа има во себе некоја непозната благост, попустливост, нежност. Ниту малку борбен дух. Само чудна блага, леплива тага. Ме обви и мене во неа. Ми се кине срцето. За неа, за мене. Ние сме близнаци. Имаме исто срце, еден заеднички крвоток. Добро, Дина, рече некако колебливо. По долга пауза. Ама, ти веруваш во Бога, нели? Прашај Го Него, за мене! Може тебе ќе ти одговори. Што не Го прашаш самата, велам брзо. Мојата строгост. Бог е милостив, ама, јас сум строга. Најстрогата чуварка! Ми се смачува од мојот строг ум додека ја гледам Нора. Склупчена. Целата е претворена во утроба. Несвесно сака да го заштити животот што расте во неа. Не може да го види тоа. Затоа, само молчи. Шара со прстот по масата. Гледа долго низ прозорецот, во снегот. Потоа, вели. Ми е страв да Го прашам јас. Да не ме избрка. Јас сум многу валкана, Дина! Не сум како тебе. Чиста како ангел на Ботичели! Освен тоа, Тој тебе те познава, Дина! Подолго. Мене, воопшто не ме познава. Ме изненадуваат вакви мисли кај Нора. Ја гледам една минута и не можам да поверувам. Толкава длабочина, толкава скромност! А јас? Што е со мене? Кога се бев соголила дотаму во душата пред некој човек? Никогаш! Јас имам десет кожи! Само никој да не ми го допре срцето! За да можам да покажам, и тоа само во еден најмалечок миг, ваква скромност на духот, како сега, кај Нора, јас треба да се борам со мојата горделивост со денови! Треба стотици пати да го прочитам Покајниот Псалм Давидов! Кај мене е сè скриена горделивост! Дури и во скромноста! Кај неа е вистинска скромност. Како досега ја криела од мене под тоа монденско лице? Не им верувам на своите уши! Јас разговарам со Нора за нејзината молба до Бога? Ја охрабрувам. Ох, не плаши се, Нора! Тој те познава подобро од себе самата. А она за валканоста? Замолчувам, за миг. Ја потсетувам. Сети се, Нора. Кога овде, по цели ноќи го читавме Достоевски? Во кого ти се вљуби, тогаш? Во Митја! Срамежлива насмевка проблеснува врз нејзините усни. Мечти во очите. И во Грушенка! А, знаеш Дина, паметам во кого ти се вљуби. Во молчаливиот Аљоша! Да. Мечтите одлетаа од очите на Нора. Слетаа во моите. Ама, јас имав и една скришна љубов. За неа не знаеш, Нора. Тоа е Иван. Со неа се заразив во палатите на студениот ум, во мојата љубена Европа. И јас го обожував бистриот ум на Иван Карамазов. А и тој знаел дека таа Европа по која талкам се само огромни, стари, славни гробишта на духот. Ох, Нора, камо секогаш да го љубев само Аљоша Карамазов! Во срцето ми е Аљоша! Во тилот, во умот, клечи оној студен аналитичар, циникот Иван. Едниот е одајата на баба ми, другиот е оној кристалниот воздух, без мириси, вакуумот на умот, остар како нож, етерот на мојата идолатрија за Европа. Па, јас сум етерична билка на умот на големиот Ботаничар! Солзи. Солени. Мои. Ги голтам. Ги кријам. Нора, мила Нора! Од каде знаеш дека јас сум чиста? Има поголема валканост од телесната љубов! Ох, камо да бев извалкана во љубовта за илјадници тела како онаа грешница што му ги миела нозете на Христа со своите солзи? Тогаш ќе ја знаев тајната на животот, по која предолго трагам низ сите музеи и библиотеки на светов! Христос е животот! Љубовта е животот! Нејзе, на грешницата што многу љубела, Тој £ се јавил на гробот! Воскреснатиот Христос! Таа е Мироносницата! Јас не чекам на Христос! Талкам низ светот и чекам да ми се појави духот на Ботичели. Нели, јас сум негов ангел? Јас, мајсторот на идолатријата! Не го љубам јас Мајсторот со таа љубов на најчистата грешница, со лицето врз Неговите нозе! Оти, сè уште го љубам и Христос како идеите на татко ми! Тој не е драгоценоста во моето срце! Во моето срце е сè од камен! Мавзолеум на идеали! Нора станува. Пие вода од чешмата. Ме бакнува по образот. Јаде од слатките како да мора од усните да го избрише допирот на мојата горчина. Ја гледам колку се измачува. А таа, пак, мисли на мене. Сака да ми го подземе тешкиот товар. Ми говори со бескрајна милост. Премногу си строга кон тебе, Дина. Секогаш беше таква! Ти најмалку си простуваш себе си. Ја сум валканата, Дина. Не се обидувај да ми помогнеш. Те знам. Во душата, те знам. Кога ти ќе добиеше петка на писмена, а јас четворка, ја криеше твојата тетратка од мене! Знаеше дека ќе изгорам од љубомора! Ме заштитуваше од мене самата. А што правев јас? Ти ги туткав моите петки пред нос! Фалбаџиката Нора! Не £ е доста еден маж! Мора да има двајца! Таа пие сè во дупла доза! Дупло виски! Дупло кафе, за расонување од мамурлакот. Мора таа да се вљуби во двајцата браќа! И двајцата ги унесреќив со мојата жед по љубов! И двајцата ме љубат, Нора! Што направив? Ги прелажав ли? Ги маѓепсав ли? Затоа сум валкана, ох, Боже, колку сум валкана! Од каде знаеш дека си валкана, Нора? Не те успокојувам, не те правдам. Погледај си во срцето. Таму ти си почиста од мене! Па, јас сум жена без тело, Нора! Имам само ум! Многу извалкан ум! Тоа е најстравотната валканост. Онаа на умот. Тој не може да се кае. Бара оправдувања! Гради кули во воздухот! Елаборира теории за секоја дребност! Набљудува! Не допира со жива, топла рака ничие срце, како што правиш ти. Ти љубиш, Нора! А што правам јас? Јас создавам фантазми на идеи и идеали. Сакам да напишам најголем роман на светот. Роман на романот! Епигонот од Македонија да напише роман на романот? Пх, што се занесува таа? Да, ама, тој црвенокос камелеон од Македонија е подготвен за таа голема цел да го жртвува и своето женско тело. Ова, кутрово мое тело, за кое другите велат дека било убаво, нема поим, што е љубовта. За волја на вистината, тоа е оној збор што најчесто го употребувам. Но, зошто тој кај мене е страшило? Од него бегаат и чавките! Зошто не е како она малечко душиче што расте во тебе, Нора? Моето тело е балон полн со идеи и идеали! Ти имаш живот во себе! Така беше отсекогаш. Не може оној што љуби да не му е познат на Бога! Стојам пред прозорецот. Снегот се засили. Сè погуст е. Во главата ми се врти сликата на Анета. Косите на девојчињата. Долги, чудесни коси. Стојам зад Нора. Пие од чајот толку полека, како да е иљачот на баба ми Ангелина. Ја бакнувам во косата. Ја прегрнувам. Ги положувам рацете врз нејзиниот стомак. Тивко, £ шепотам. Освен тоа, ако си верник, Нора, знаеш дека Бог го дарува животот. И ова малечко срце во твојата утроба е љубено од Бога. Инаку, тоа немаше да расте во тебе. Нема ништо почисто од трудна жена, Нора! Одговорот ти е веќе даден. Со животот во тебе. Гледа нагоре, во мене, со огромни очи. Полни се со нечујна молитва. Мислиш? Да, Нора. Сега треба само да му ја кажеш вистината на Борис. За тоа не ти треба совет. Само, храброст и искреност! Станува, легнува на каучот. Ја положува раката на стомакот. Долго лежи така. Надвор, во снегот, еден од соседите се обидува, со голем стап, да го истресе снегот од претежнатите гранки на липата. Пред нашиот балкон. Нежна љубов и грижа за дрвото. Внимателност. Превентива за пролетта. Да не се изгуби ниту најмалечката гранка од љубеното дрво. Сите ја сакаме таа липа во дворот. Стојам до прозорецот. Соседот ме забележува. Насмевка. Тајната на обичниот живот. Како да ми доаѓа во пресрет од некои темни дамнини. Малечка светлина. Има надеж? И за мене? Како за Нора? Ја положувам раката на стомакот. Длабока болка ме пресекува. Од желба по Давид. Нора спие. Ја покривам, со нежност за неа како за сестра. Таа, навистина, ми е сестра. Немам мир. Излегувам на балконот. Гледам кон правецот од кадешто би требало да мине отец Григориј. Ако, воопшто, мине одовде. Што направил? Дали успеал да го убеди Давид? Го нема. Се обидувам да читам. Седната крај Нора. Долго. Чувствувам дека ме обзема некоја блага, тивка радост додека седам до неа. Сакам да ја чувам. Сакам да ја гледам со часови благоста на нејзиното лице, додека спие. Го препознавам изразот што го знам од деновите кога спиевме во ист кревет, кај баба ми Ангелина. Некој вика по мене под балконот. Излегувам. Отец Григориј. Соседите му кажале дека сум дома. Се насмевнува, како да е блажен. Му успеал планот. Да сум одела утре, во десет изутрина, кај Давид. Да сме направеле распоред на работата. Ја голтам преголемата радост во себе, за да не ја чујат соседите во снегот, кои сè повеќе личат на Ескими. Отец Григориј се насмевнува. Потоа заминува полека низ снегот кон својата одаја во Св. Спас. Го гледам, сè дури не ми се изгуби од видот. 
      Будна сум пред денот. Будна сум уште од мугрите. Сновам низ куќи. Чекам да се раздени. Денот се буди пополека од мене. Уште е полумрак. На Исток, се белее. Кај Давид треба да бидам во десет. Сега е седум. Не можам да седам дома. Не можам да чекам. Одам кон центарот. Треба да ги смирам чувствата и мислите во мирно чекорење низ снегот. Воздухот ми носи однекаде мирис на прегорено млеко. Јас сум тригодишно дете што плаче за прегорено млеко. Тајната на животот. Во прегореното млеко. Слика на мајка ми во ноќница. Мирисот на мајка ми, го шетам низ градот. Го лулам во прегратката. Да заспие. Градот сè уште спие. А тој, мојот Давид? Спие ли тој? Само тој ми е во мислите. Во мене расте едно чувство за кое верував дека не постои. Имам желба да се смирам. Сакам да припаѓам на едно место. На еден дом. На еден човек. Затворени дуќани, во трговскиот центар. Празни сокаци, од стакло. Низ нив се пробива дневната светлина. Исечоци од белината на снегот, светат како огромен кристал. Тоа зрачење го пробива и ѕидот. Шетам низ паркот на жената борец. Не знам, не сум ги прашала добро информираните, дали сè уште се вика така. Многу нешта во Македонија не се викаат како порано. Вртам кругови во заспаниот центар. Јас сум клучарот на дуќаните. Кога ќе минам крај нивните врати, зад мене слушам чрипеж на клучот во клучалката. Јас ги будам дуќанџиите. И снегот е сонлив. Си ги трие очите. Полека, се буди. Роси ситен бел прав. Снег од шеќер во прав. Попат, купувам топли гевреци. Четири гевреци. Нашата шифра. Ќе се потсети ли? Или го заборавил и тоа? Кој памети што јадел пред седумнаесет години, во мугрите, во паркот? Само Дина Аспрова, архиварот на спомените. Уште е рано. Девет и петнаесет. Одам во станот. Чизмите ми се наводенети од долгото шетање низ снегот. Ги соблекувам. Облекувам некои стари зимски чевли. Ги најдов во сандачето за чевли. Стари се, од времето кога студирав. Знам точно кога ги купив. Јас сè знам. Сепак, уште се носат. А и кој може да ги види чевлите во овој снег до колена? Ги земам гевреците, во крошната на мајка ми. Во бањата сум. Се чешлам, треба да ја соберам косата. Ѕвони телефонот. Истрчувам. Можеби е отец Григориј? Да ми јави дека Давид, сепак, се премислил. Не му требала моја помош. Кому му требам јас? Никому! Или тој нашол некоја жена од парохијата? Мора да е тој. Кој инаку ќе се јави половина час пред десет? Дина! Професорот! Фала Богу! Добро утро, Дина! Нели, требаше да ми се јавиш? Цела недела чекам на тебе. Се загриживме со Лаура. Велиме, мора да се случило нешто. Инаку, Дина ќе се јавеше. Не, професоре. Сè е во ред. Ништо не се случило. Не знам, некако не ми се излегуваше од дома оваа недела. Ме имаше нападнато мојата прочуена меланхолија. Зошто, Дина? Значи, сепак, нешто се случило. Не, не, професоре! Знаете, таа, обично, ме напаѓа за ништо да не се случи. Ах, не сакам сега да ја елаборирам мојата теорија за меланхолијата! Сигурно знаете дека ваквите како мене имаат за сè своја теорија. Професорот се смее. Добро, ова што ми го кажа, сепак, ме успокои. Туку, кога ќе дојдеш? Не знам, зависи од распоредот на работата. Како? Имаш распоред на работа! Каква дисциплина! Не, не е тоа мој распоред, професоре! На други луѓе. Со нив се имам договорено. Чувствував дека се заплеткувам во мрежата од изговори. Не знаев како да му кажам дека не ми е познат распоредот што ќе ми го предложи Давид. Знаеш што, Дина? Имам идеја! Утре, претпладне, јас ќе бидам кај Давид. Не сум поминал, одамна, кај него. Како би било, да наминеш и ти? Таму ќе се видиме и ќе се договориме! Добро. Ќе се обидам! Значи, до утре! Поздрав од Лаура, ми вели. Погледнувам во часовникот. Петнаесет до десет! Треба да трчам за да стигнам навреме. А не сум ја собрала косата. Кој ја гледа косата! Трчам по скалите. И косата ми подрипнува од радост. Лета во сите правци. Давид ми ја отвара врата. Добро утро! Зошто не ми одговара? Може, моето добро утро е премногу радосно? Ја вознемирило ли неговата молчаливост? Ме гледа, некако, изненадено. Зачудено, збунето. Ми се пристори како да виде дух. Се фаќам за глава. Ах, косата! Сигурно, изгледам неуредно! Простете! Ама, немав време да ја соберам. Инаку, многу ќе се задржев. Токму пред да тргнам ми се јави професорот Огненов. Утре ќе бил кај Вас. Ми рече, ако сум сакала, да наминам и јас. Сево ова го рецитирам додека се качувам по скалите. Давид оди зад мене. И молчи. Чуден е, поинаков од неделата. Не можам да разберам зошто оној спокоен, сталожен, во сите зборови, мисли и гестови толку контролиран Давид, сега, одеднаш, се чини чудно збркан. Ја оставам крошната на масичката пред огледалото, во претсобјето. Му ја подавам кесата со гевреците. Ви купив гевреци,му велам, можеби сакате. Вие или мајка Ви. За појадок? Но, Вие, сигурно, веќе сте појадувале, нели? Заборавив дека е десет часот. Давид ја држи кесата в рака. Ништо не вели. Само ми покажува да влезам во станот. Молкум ги остава гевреците во кујната. Не £ придава особено значение на мојата шифра, си велам. Чај или кафе? Чај, Ве молам! Додека се вари водата за чајот, тој положува компакт-диск во плејерот. Бах, Бранденбуршките концерти. Потоа, се губи во кујната. Јас шетам низ собата. Седнувам. На каучот, до ѕидот. Сфатив дека во неделата, заради мојата преголема возбуденост и стегнатост, не бев забележала многу детали во големата одаја. Тогаш ги видов само малечките композиции на постолјата на високите прозорци. Давид го внесува подавалникот. На него, во совршена хармонија, сребрен чајник, чаши за чај и малечка чинија со колачи. Внимателно ме послужува со чајот. Бах ми помага да ги соберам мислите. Престанувам да чрчорам од возбуда. Тивка радост. Спокој. Пиеме молкум. Како во некој добро познат ритуал. Отсекогаш во вакво чудесно претпладне сме пиеле чај. Отсекогаш сме го гледале снегот низ прозорецот. Си реков себе си, треба да престанам постојано да мислам на она време пред седумнаесет години. Ќе оставам сè да оди по својот тек. Тој молчи, потивко од мене. Сигурно не говори ни во себе. Моето молчење е многу гласно. Викам, кога во себе мислам. Повторно, седи како вечерта кај Огненови. Онака, со малку поднаведната глава, со очите вперени во мене. Тие ми се присторуваат уште поголеми. Има длабока меланхолија во нив. Смеам да Ве прашам нешто, вели, додека го пали лулето. Се разбира. Мислам дека сега ќе почне да говори за нас, за порано. Што е таа Ваша Казабланка? Молчам. Не одговарам веднаш. Што, ли му е, пак, сега ова? Прашувам. Зошто Ве интересира тоа? Крева со рамената. Не знам ни самиот. Значи, јас сум му здодевна, си велам во себе. Имам една студена и една топла слика на мојата Казабланка, почнувам да му раскажувам. Студената е иронична. Таа е онаа моја виртуелна биографија на мојата homepage, што ја спомена Нора. Таа е израз на мојот цинизам. Таа е најефтина самоодбрана. Настаната од очај. И од многу немоќ! Знаете, во светот, во кој живеам последниве години, јас сум секој и никој. Речиси, безимена. Во еден миг се одлучив да си измислам своја сопствена биографска топографија. Таа псевдомитологија е игра со парадоксот. Како заштита пред рамнодушноста или презирот на другите, околу мене, во Европа. Во мојата приватна, топла слика на Казабланка нема цинизам. Но, таа е невидлива за другите. Засега. Таа е во срцето. Понекогаш, таа ме тера да се удавам во меланхолија. А најчесто таа е благопријатна за срцето. Името не е без никаква врска со мене! Моите беа вљубени во киното. Филмот Казабланка беше најсаканиот филм на татко ми. Тој бил квинтесенција на емигрантската судбина, велеше. Бегалската барака кај Млин Куманово, каде што живееја моите баби, беше нашата македонска Казабланка. Во сликата на Казабланка, во срцето нејзино, сум јас, на шест години. Во бел фустан. Лето е. Одам на променада, со моите, во паркот. Носам црни чевли од лак. Имам подолга коса од оваа сега. Скокам на една нога, од една бетонска коцка на тротоарот до друга. Мислам дека летам. Бескрајна среќа. Јас сум во срцето на светот. Се кријам зад стеблата на расцутените липи. Овде, на Илинденска. Чекам моите да ме побараат. Во тоа време исчезнувам во мирисот на липите. Моите не ме бараат. Можеби, затоа што сум станала невидлива. Обвиена сум со превезот на мирисот на липите. Моите се завиени во нивната љубовна тајна. Татко ми £ шепоти на мајка ми, додека цврсто ја прегрнува. Никогаш не ја дознав тајната на нивниот љубовен шепот. Ме забораваат. Јас, застанувам, крај една висока порта со розови гранчиња. Од железо. Во градината има стари дрвја. Има и убав павилјон. Во него, во неделните попладниња, во лето, седи една жена во бел фустан. Со најчудесната руса коса. Завртена е со грбот. Чекам долго да се сврти. Моите ме наоѓаат. Не можам да £ го видам лицето на жената. Си одам тажна дома. Тоа се повторува секое неделно попладне, во тоа лето. Никогаш не £ го видов лицето на жената со русата коса. Давид молчи. Главата му е наведната. Станува. Оди кај прозорецот. Долго стои таму. Јас си префрлувам поради мојата страст за приказни. Што ме тераше да му го откријам тоа со мајка му? Се врти. Доаѓа. Седнува на истото место. Полека, многу полека го пали лулето. Чекам. Не верувам дека ќе се договориме за распоредот на работата. Ме погледнува. И никогаш, повторно, не ја видовте таа жена во белиот фустан? Замавнувам со главата. Ме гледа, како да сака да испита дали мојата приказна не е некоја измислица. Со тоа ја прави мојата мачна ситуација уште помачна. Јас, и без тоа, имам чувство дека сум натрапник, дека немам право да бидам овде, дури и за да му олеснам во обврските со мајка му. Дина, Вие знаевте дека таа жена е мајка ми? Не знам како да одговорам, а да не откријам премногу од нашата, лична тајна. Тогаш, не. Не Ве познавав! Сега, од завчера, знам дека таа е Вашата мајка. Сега, конечно, £ го видов и лицето. Се навалува поудобно во фотелјата. Ја мести перницата зад себе. Мајка ми престана да седи во павилјонот во есента, кога почина татко ми. Кога беше тоа, прашувам. Пред триесет години. Седумдесет и четврта. Колку години имавте, тогаш, Дина? Шест. Велам, збунето. Јас имав дванаесет. Знам, шепотам во себе. Молчиме долго, обајцата. По едно време го прашувам за мајка му. Како е, како се чувствува? Подобро од неделата, вели. Само што си заминала патронажната сестра. Мајка му спиела. Проверил, пред јас да дојдам. Постојано мислам на распоредот на работата. Го прашувам во кој дел на денот му треба помош. Дина, Вие навистина сакате да ми помогнете? Да, му одговарам кратко. Немате други обврски? Не. Никакви. А имам ужасно многу време. Цел ден и цела ноќ! Значи, не грижете се за мене. Ќе ме радува да бидам некому од полза. Инаку, најголемиот дел од денот го минувам талкајќи низ градот. Вие сте писателка, слушнав? Нели, мора да пишувате? Не сум писателка. Сè уште не сум напишала ништо. Јас, постојано, се подготвувам, еден ден, да станам писателка. Гледате, уште една виртуелна особина. Сè е кај мене недовршено. Целиот мој живот. Но, тоа е друга приказна. Кажете ми, што можам да сторам за мајка Ви? И за Вас? Малку колебливо, почна да објаснува. Мене, всушност, не ми треба помош претпладне. За тоа се снаоѓам. И за ручекот не е проблем, тоа е моја грижа. Од голема помош би ми било некој да ме одмени кај мајка ми попладне и, можеби, понекогаш, навечер. Кога имаме проби со квинтетот. Да, добро, велам. Договорено. Ќе доаѓам попладне. А кога ќе треба и навечер. Кога да дојдам денес, попладне? Можете ли да дојдете во четири? Да. До кога можете да останете? До кога имате проба? До десет, навечер. Тоа да не е премногу доцна за Вас, Дина? Гледам дека му е многу непријатно да ја прифати мојата помош. Воопшто не е доцна. Знаете дека живеам речиси во Вашиот двор, зад аголот! Се смее. Со леснотија. За прв пат. Добро, сега ќе одам, не сакам да Ви одземам драгоцено време. Одам кон влезната врата. Тој ме следи, нечујно. На вратата ми подава три клуча. Од влезната врата на куќата, од станот на мајка му и од неговиот. Да сум можела да влезам во секое време. И кога тој не бил дома. Погледнува кон кујната. Ви благодарам за гевреците, вели тивко. А по една секунда, уште потивко. Ако смеам да забележам. Убаво е што не сте имале време, за косата. Мил збор, како допир на паднат лист. Од розата. Врз горешти гради. А надвор, столетен снег. Си одам, со долготрајна насмевка на усните. Излегувам од градината. Ја преминувам улицата. Застанувам, потпрена на ѕидот на куќата, отспротива. Ги гледам прозорците во станот на Давид. Не се појавува на нив. Си одам. Го здогледувам на прозорецот во галеријата на првиот кат. Стојам, под липата. Од гранките роси снег врз мојата црвена коса. Чудно. Најблиски сме еден на друг кога сме разделени. Како сега, на растојание. Меѓу нас е снегот, студот и стаклото на прозорците. 
      Попладнето сум, пак, овде. Ја отклучувам влезната врата. На масичката, порака за мене. Ме моли да сум ја послужела мајка му со чај. Сум можела и да £ читам нешто. За вечерата ќе дошол тој. Возбуда и трепет, додека ја отворам вратата на станот на мајка му. Во спалната, крај креветот ја здогледувам девојката од галеријата. Дојдовте, вели. Давид ме замоли да Ве почекам. Госпоѓата Розенблат спие. Добро, благодарам, одговарам. Можете да се вратите во галеријата. Пред да си оди, се свртува. Не отпатувавте, значи? Не, виновен е снегот. Подобро, вели. Тивко. Нечуен чекор. Ангел чувар на галеријата. Камо да сум и јас таков ангел чувар на Давид! Тишина. Ги бројам отчукувањата на срцето. Тоа ми чука во темето. Ја гледам милата жена. Ја љубев отсекогаш. Во неа го љубев Давид. Не £ го знаев лицето. Ама, копнежот мој го познаваше. Спие како дете. Со бесконечен мир на лицето. Ги прегледувам книгите на масичката, крај креветот. Достоевски, Идиот. Бунин, Раскази. Пушкин, Поезија. Светото писмо. Православен молитвеник. Сите се на руски. Читам молитви за болен. Потоа, молитви кога сме во големи маки и страдања. За мене. Јас страдам. Во душата. Таа, госпоѓата Розенблат, е болна, во телото. Умот £ е чист. Како на дете. Мојот ум е страшило. Погледот нејзин ми ги крева очите од книгата. Таа е будна. Нежен допир на нејзините очи врз моето лице. Бара познати црти во него. Наоѓа. Лидочка! Радосна насмевка на поспаното лице. Вцрвенето е. Го допирам челото. Горешто и испотено. Јас сум нејзината сестра Аделаида. Нежно ми ги гали образите. Постојано ми ја допира косата. Лида имала најубава коса од нив, трите сестри. Јас, пак, мислам, дека не сум видела поубава коса од нејзината, кога таа беше млада. Ја бришам потта од нејзиното чело. Ја прашувам дали сака чај. Не одговара. Ме гледа. За миг тажно, за миг радосно. Одам во станот на Давид. Не морам да отклучувам. Вратата е отворена. Давид. Симболот на внимателноста. Подавалникот со чајот е подготвен, во кујната. Крај него, кутијата со чај. Чајникот. Дури го варам чајот истрчувам, уште еднаш, кај мајка му. Добро е. Таа лежи мирно. Гледа со отсутен поглед во таванот. Се враќам со подавалникот. Дали сака во чајот и млеко? Насмевка и незабележливо климање со главата. Јас сум сега на местото на Давид. Чајот £ го давам со лажичка. Ме облева топлина од страв. Дали го правам тоа како што би сакал Давид? Се потсетувам на прабаба ми. И таа последните три години од животот не стануваше од кревет. Крај неа правев сè со голема радост и леснотија. Ја чувствувам и нејзината рака крај малечката рака на госпоѓата Розенблат. Срцето не е веќе стегнато. Нема страв. Само бесконечно чувство на милост кон овие детски очи во старечко тело. Се смее кога £ го ставам малечкото колаче в уста. Таа е среќно, малечко девојче. Го враќам подавалникот во кујната на Давид. Седнувам крај креветот. Сака да си игра со мојата коса. Ме моли да сум седнела до неа, да ми ја сплети плетенката. Седнувам на креветот, свртена со грбот. Милина по целото тело од нежноста со која ми ја допира раката. Јас сум крадец на нејзината нежност, упатена на сестрата, која одамна не е меѓу живите. Ми ја плете плетенката, како да брои бисери. Пее детска песничка, на руски. Се свртувам кон неа. Ме бакнува во челото. Солзи на моите усни. Солени. Нејзини. Јас во сè го гледам само Давид. Секој нејзин допир бил и негов. Таа е неговата мајка. Јас сум нејзината почината сестра. Сака вода. Носам, во бокалот. Многу е жедна, вели. Челото £ е многу горешто. Можеби е премногу дебела покривката. Сакате да Ви читам? Насмевка. Тоа значи, да. Го учам нејзиниот таен јазик. Јазикот на чистотата на детството на староста. Мислам на Христовите зборови за децата и за Царството Небеско. За прв пат знам што значат тие зборови. Ми го подава Светото писмо. Псалмите. Се чини дека заспива. Јас, читам. Не само за неа, туку и за мене. Слушам чекори на скалите. Давид. Прашува, дали е сè во ред. Да, досега. Има ли мајка Ви секогаш толку горешто чело? Освен тоа, ми се чини дека многу се поти? Лицето на Давид го прекрива темен облак на грижата и стравот. Го допира челото на мајка си. Таа не забележува, спие длабоко. Обично не е така, забележува загрижено. Чудно. Треба да внимаваме, Дина. Да проверуваме почесто. Дали пиеше чај, прашува уште позагрижено. Го успокојувам. Вели дека ќе го подгрее јадењето. Кога ќе се разбудела, да сум ја нахранела. Се договараме со поглед, молкум. Си оди. Тишина. Тивкиот здив на старицата девојче. Чукањето на ѕидниот часовник. Полумрак. Денес завесите се полуотворени. Не £ пречи светлината на денот. Полека се смрачува. Ја палам светилката крај вратата. Креветот е во полумрак. Одајата мириса на спокој и живот. Ги затворам очите, за миг. Во душата ми шумоли река. Таа се врти во сонот. Немирно спие. Сигурно сонува. Од долу, од галеријата се слушаа пробата на квинтетот. Фала ти Боже, за овој миг на слеаност со овие двајца молчаливи страдалници, Давид и мајка му. Крстот не тежи кога се носи со љубов. Будна е. Ми ја допира раката. И ја носам вечерата. Пак, јас сум Давид. Ја хранам. Ме прашува каде е Коља. Потслушнува. Насмевка. Најмилата што сум ја видела кај вљубена жена. Вели дека мажот £ свири чудесно. Да, тоа го знам и јас, за мојот Давид. Тој нема никогаш да стане мојот маж? Ме обзема болка од која се кине срцето. Ја допирам на челото. Испотено е, и горешто. Ја допирам на вратот. Ноќницата и е влажна. Барам во шифонерите по свежа облека. Наоѓам во една од фиоките, во малечката комода, крај вратата. Ја поткревам, ја потпирам на високите перници. Прстите ми се растреперени пеперутки. Од страв од допирот со неа. Кревко, болно човечко тело. Како да се плашам од него? Тоа е мојата, тоа е нејзината телесна дребност. Јас сум едно со неа. Ја соблекувам жената што го родила Давид. Лида! Нејзиниот поглед го изгонува стравот. Во следниот миг сè е лесно. Го познавам ова тело. Тоа е на баба ми Агатија. Кога £ помагам да се искапе. Кога £ го мијам грбот. Кога £ ја плетам долгата црна коса во плетенка. Дребност на телото човечко. Ова е тајната на животот. Под оваа кожа како пергамент, под овие тенки коски, живее душата. Таа сега талка во детството. Телото не ја држи повеќе во јазол. Таа може да избере каде сака да биде. Затоа е во времето кога била многу среќна. Во детството. Ја поткревам. Лесна е како пердув. Топла покривка. Тивка песничка на нејзините усни. Косата, вели. Ја чешлам нејзината долга, бела коса. Ја плетам во плетенка. Блажен поглед. Спие. Челото не е повеќе горешто. Ги читам Псалмите. За неа, за мене, за Давид. Долу, во галеријата, Моцарт, еден од прочуените гудачки квинтети. Го читам Идиот. Не сум го читала одамна. Особено не на руски. Читам тивко, на глас. Давид влегува нечујно. Многу се задржавме, простете, Дина. Вие, сигурно, сте многу уморна. Колку е часот, прашувам. Заборавив на времето. Единаесет и пол. Набрзо е полноќ. Сега, можете да си одите дома, сега јас ќе преземам. Му давам детален извештај. Знам дека ќе дојдам и утре, не сум повеќе тажна што ќе ја оставам мајка му. Ја милувам покривката. Не сакам да ја разбудам со допирот. Очите на Давид ја милуват мојата плетенка. Знам. Гори на местото каде што минува неговиот поглед. Вие, Дина, не вечеравте? Замавнувам со главата. Дина, но, зошто сте седеле цела вечер гладна? Не сум гладна, Давид. Заборавивте? Јас сум јадач на миризми. Насмевката на неговите усни ме засити повеќе од геврекот што го изедов читајќи. Си понесов геврек од дома, го успокојувам. И другпат не јадам многу. Ме испраќа до портата. Навистина, можете да одите сама до дома? Па, јас сум секоја вечер сама, Давид! Патем, кога ќе биде утре професорот кај вас? Му ветив да наминам, за да се договорам кога да го посетам. Во единаесет, вели. Добро. Лека ноќ! Заспивам како мало дете. Никогаш не сум имала полесен сон во мојот стар кревет. 
      Попладне ќе бидам пак во куќата на мојата душа. Со таа мисла се будам. Мисла ранобудница. Ја бакнувам. Моите се јавуваат, мислат дека ме разбудиле. Не знаат дека не е веќе така. Не знаат дека друга мисла ранобудница ме буди во мугрите. Тие, пак, се извинуваат што ме разбудиле во седум. Истата приказна. Ако, ќе сум прилегнела после. На пладне. На пладне не можам, си велам во себе. Каде сум била вчера во седум, не можеле да ме добијат. Го будев градот, си реков, пак, во себе. Ми раскажуваат за некои роднини, што не ги познавам. Здодевност. Ми раскажуваат за роднини, што ги познавам. Истата здодевност. Ме изненадуваат. Ми завидувале, велат. Сè би дале да се на мое место. Можевте да бидете, си велам. Но, не им велам. Фала ви, милички мои, што не сакавте да бидете на мое место, кога ме испративте овде. Инаку ќе останев без мојот живот. Сега знам. Давид е мојот живот. Без неговиот молчалив лик животот е најсувата пустина. Не мора никогаш да се сети која сум. Не мора ниту да ме љуби. Доволно е да го гледаат моите очи и да знаат, секогаш, дека тој е оној по кој ми копнее душата, цели седумнаесет години. По него таа копнее откако дишам на овој свет. Откако ме роди мајка ми Дафина. Љубовта на Аспрови не познава минливост. Таа знае да љуби само вечно. Одам на Зеленото пазарче. Купувам калинки. На поминување, крај градската болница, се навраќам и во цвеќарата. Две рози. Ги оставам дома. Одам кај Давид. На поминување. Треба да се видам со професорот. Имам клуч од влезната врата. Сепак, звонам. Се појавува Давид. Дина, го заборавивте ли клучот? Не, непријатно ми е да отклучувам кога Вие сте дома. Ме гледа долго. Не вели ништо. Го следам. Во претсобјето. Како е мајка Ви? Добро, изустува тивко. Што, значи, тоа? Непроменето, како и вчера. Па, тоа е добро, Давиде. Професорот е тука? Да, нестрпливо Ве чека. Насмеаното, мило лице на професорот Огненов. Станува и ме дочекува на вратата со прегратка. Конечно! Знаеш од кога те чекам? Цел половина час! Па, Вие, рековте само да наминам? За да се договориме?Не знаев дека сакавте да дојдам во исто време, кога и Вие. Простете! Не сум Ве разбрала добро. Не, не! Добро ме разбра, Дина. Само, јас, секогаш, толку се радувам кога ќе те видам. Затоа бев нестрплив. Старост, копнее по младоста! Што слушам од отец Григориј, од вчера, Давид при негата на мајка му имал некоја многу убава помошничка? Си чула ли и ти за тоа? Знаеш ли ти која е таа? Гледам во Давид. Се шегува ли професорот со мене? Не, вели тој насмеан. Со него се пошегувал отец Григориј. Милува да се шегува! Гаврил, мојата помошничка од вчера е Дина, му ја открива Давид тајната. Навистина ми е од голема помош. Вчера, кутрата, остана гладна речиси до полноќ. Јас сум виновен. Изумив да £ кажам дека во кујната има јадење и за неа. Го слушам внимателно. Се чудам. Зошто тој, во присуство на други, ретко ми се обраќа директно? Затоа, сега, Гавриле, ти треба да ја замолиш да остане со нас, на ручек. Како отплата за вчерашното присилно гладување, продолжува Давид. Професорот нè гледа двајцата со многу претпазлив поглед. Ми приоѓа, ме фаќа за рака. Седни до мене, Дина. Многу ме радува ова што го вели Давид. Не можеш да си замислиш колкава е радоста во моето срце! Особено ќе се израдува Лаура заради убавата вест. Таа, навистина, беше многу загрижена за Давид. Минатава недела неколку дена таа остануваше попладне кај Агата. Само за да може моево мило момче да вежба на виолината, за концертот. И, што велиш, Дина, ќе останеш сега со нас, на ручек? Знаеш, Давид не е само извонреден сликар и виолинист, тој е и ненадминат готвач. Можеби тоа е неговата најголема страст? За жените, не знам. Не му го познавам вкусот. А, што велиш, ќе останеш? Многу ми е жал, професоре. Би останала со радост. Да не £ бев ветела на Анета Стефановска, ја знаете, нели, дека ќе £ ги причувам девојчињата. Таа денес е во весникот, кај што работи хонорарно. Нема кој да ги земе малечките од градинка. Ќе ги земам кај мене. Ме чекаат. Во дванаесет. Давид има очи што гледаат најдлабоко во мојата душа. Тие се најслаткиот ручек. Ви благодарам на поканата, Давиде. Сметајте како да сум била, како да сум јадела со Вас. Молк, посилен од секој збор. Радоста е сината магла од неговото луле. Таа ми ја милува косата додека седам до него. Професоре, велам, ајде, да се договориме, оти морам да си одам. Не сакам да задоцнам кај девојчиињата на Анета! Како би било кога би дошла утре, претпладне, предлага тој. Штом не можеш да останеш денес, кај Давид, тогаш, дојди утре кај нас, на ручек. Да, ќе дојдам. Ви благодарам. Тргнувам кон вратата. Се вртам. А во колку часот? Дојди во единаесет, ми довикува насмеан професорот. Давид ме испраќа до влезната врата. А кога да дојдам попладнево, кај Вас, го прашувам тивко. Ме гледа отсутно. Пак, во четири? Да, Ве молам, изустува Давид речиси нечујно. 
       Се втрчувам во првото такси-возило што ми излегува во пресрет. Не смеам да дозволам девојчињата на Анета да чекаат на мене. Уште повеќе, кога знаат дека ќе одиме на ручек во некоја нивна омилена пицерија, а потоа, во Зоолошката градина. Ги здогледувам. Стојат во дворот на градинката, пред портата и чекаат на мене со најтажните лица на светот. Кога ме видоа, почнаа да скокаат од радост. Часови на милина. Нежноста на детскиот допир за прв пат во животот ми го исполнувва срцето со мечти и желби за мои деца. Но, во овој миг и тие мечти се како моите ненапишани романи. Пак сум кај Давид. Неговите очи ги гледам во очите на моите мечтаени деца. Овојпат нема порака на масичката. Госпоѓата Розенблат е будна. Чека на мене. Денес сум Олга. Нејзината постара сестра. Таа е тивка и молчалива. Ја оставам на подот крошната со калинките и розите. Вратата од станот на Давид не е заклучена. Ритуалот на попладневниот чај. Вода за розите. Едната е за Давид, другата за мајка му. Ја ставам малечката роза во стаклена чаша, на масичката до креветот. Да ја има пред себе, во висина на очите, кога лежи. Го милува цветот со погледот. Долго. На работната маса на Давид ги положувам розата и калинката врз бел лист. Мојата шифра на љубовта. Овојпат мајка му сака да £ читам поезија, Пушкин. Го проверувам челото. Не е повеќе горешто како вчера. Долги, тивки часови во ритамот на Пушкин. Не сум го читала од гимназија. Давид не се качува да ми ја донесе вечерата за мајка му. Доаѓа младата девојка. Леконогиот ангел чувар на галеријата. Ми кажува каде ќе сум ја нашла вечерата за госпоѓата. И за мене. Ја хранам жената, чии, сега, детски рамни гради го доеле Давид. Неговата отсутност ми го раскинува срцето. Особено затоа што помислувам дека намерно ме избегнува. Го познавам ли јас воопшто човекот што го љубам? Кога заспа мајка му, ја земам вечерата за мене. Доста ми е да ме храни. Не мора да ме љуби. Храната се преобразува во небески леб, како оној со кој Господ ги хранел Евреите во четириесетте години талкање во пустината. По Исходот од Египет. И јас талкав во пустината. Јас сум Рут, верната снаа. Иако старицата со лице на девојче никогаш нема да ми стане свекрва. Земам лист и запишувам во мала приказна сè што се случува попладнево и вечерта кај мајка му. Внимавам, притоа, на формата и стилот. Во мене се раѓа старата желба за шифрирано љубовно писмо. Сакам да дознае која сум. Шифра. Извештаите ги пишувам во стилот на приказната за водата, дрвото и миризмата на смоквата. Онаа, што му ја раскажував во мугрите, во паркот. Секој ден по една приказна. Девојката ми кажа дека тој ќе се врател во десет. Малку пред десет, излегувам. Ја оставам мајка му во мирен сон. Тивко, на прсти, влегувам во неговиот стан. Под розата и калинката му ја оставам приказната на денешниот ден. Си одам во темнината. Препукнувам од тага. Темница. Како онаа, што ја чувствував кога моите ќе ме најдеа, додека стоев пред оваа железна порта и чекав да се сврти убавата жена. 
      Професорот и жена му ме дочекуваат додека излегувам од возилото на такси службата. Ме виделе од прозорецот. Нивната радост ми го топли срцето. Веќе имам омилено место кај Вас, иако сум само вторпат овде! Пак ќе седнам крај огништето! Тие се радуваат како деца што сум им гостинка. Пиеме мартини, додека професорот ми раскажува за вчерашниот ручек кај Давид. Дека било, како секогаш, извонредно. Дека дошол и отец Григориј. Тој, патем, многу жалел што не сум имала време да останам и јас на ручекот. Неговиот глас е како пламенот во огништето. Топол, разигран, полн со љубов за животот. Госпоѓата е расеана. Се фаќа, напати, за челото. Ја боли главата, вели. Мигрена. А знаеш, ми вели професорот на крајот. Давид многу се израдува што на ручек остана, барем, она многу убаво, младо девојче. Тоа, понекогаш, останува кај Агата. Лаура, и ти го знаеш. Кажи, како се вика тоа младо, привлечно момиче? Го знаеш, сигурно? Ајде, сети се! Не знам како се вика, одврати таа малку нервозно. Мигрената создава раздразнетост кај долги разговори. А што е, сега, тоа толку важно? Не, името не е важно, Лаура. Се разбира! Само, ми се пристори дека таа му е многу драга на Давид. Дури и многу блиска. Така, барем, се чинеше од разговорот со неа. Ох, тоа ме чуди! Значи, тој знае и да разговара! Двајцата ме погледнаа со изненадување во очите. Се зачудија, сигурно, од каде таа иронија кај мене. Не знаат дека, досега, јас бев симболот за иронија. Морам да го поправам впечатокот. Образложувам. Сакам да кажам дека тој, најчесто, молчи. Потврдуваат. Професорот, и понатаму, инсистира дека вчера, на ручекот, воопшто, не било така. Давид бил, дури, многу разговорлив. Во еден миг, ми светна. Па, професорот мисли дека може да ме направи љубоморна на тоа девојче! Старата интригантска школа на моите тетки имаше поскриени методи за вакви цели! Почнав да се смеам. Знаете, што, професоре, тоа е нешто што може само да нè радува, нели? Убаво што Вашиот драг Давид се чувствува пријатно во друштвото на таа, навистина, многу шармантна девојка. Јас неа, поетски, ја нарекувам леконогиот ангел чувар на галеријата. По ручекот, госпоѓата се повлекува. Оган. Тивка музика. Некоја француска шансона. Кога бил меланхоличен, слушал француски шансони, вели професорот замислено. И кога жена му имала мигрена. Знам, тоа е стравот од денот кога ќе мора да се разделам од најљубеното во животот, признава со тажен блесок во очите. Јас и жена ми, мила Дина, сме во годините кога секој час на вратата може да тропне Архангелот Михаил. Последниот гостин на земјата. Првиот домаќин на небото! Знаеш, Дина, тебе можам да ти го кажам ова. Те чувствувам како ќерка. Лаура е мојата прва и најголема љубов. Загледан е во огнот, со чашата калвадос в рака. Подарок од братот на жена му, од Франција. Му раскажувам за професорот Дамијани, во Фиренца. И кај него, како и кај Вас сега, пијам калвадос. Неговиот калвадос е од Нормандија. Професорот во Фиренца е специјалист за Пруст. Ах, и тој е по мирисите, како и ти! Да, потврдувам весело. Се смееме долго поради мојата миризлива природа. Продолжувам. Знаете, тој е виновникот што сум овде. Ме направи да копнеам по Божик уште во октомври! Со тоа што во душата ми ја разбуди оваа слика. На копнежот по оган, околу мене и во мене. По дома. Ми рече дека на Божик треба да бидам кај оние што ги љубам. Кои се тие, Дина? Моите, велам. Ама, тие се во Канада. Тоа сте, сега, Вие, жена Ви, Нора, Анета, нејзините две девојчиња. Страдалникот Игор. Кој е тој? Мажот на Анета. Како млад, беше надарен музичар. Сега, кутриот, се бори со дрогата. Отец Григориј. Многу го засакав, професоре. Иако, не го познавам долго. Госпоѓата Розенблат. Ги крева веѓите од изненадување. Па, неа ја познаваш од завчера, Дина! На Дина Аспрова £ е доволен и еден ден за да се вљуби бесмртно, си велам во себе. Ја знам. Ја знам од дете. И не ја знам. Од дете, одговарам загадочно. Не разбирам, тоа мора да ми го објасниш, Дина. Му ја раскажувам приказната за мојата Казабланка од променадите. Истата приказна што му ја раскажав на Давид. Молчи. Долго. Тага има во неговите очи. Прашува. Го знае ли тоа Давид? Да. Му ја раскажав приказнава. Вчера. Пред да се договориме за распоредот на работата. Професорот се смее. Значи, тоа бил распоредот? Сега, разбирам! Продолжувам да му кажувам за Давид. Ме праша, така, повеќе од здодевност. Вели, која е таа Ваша Казабланка? Се лажеш, Дина. Давид не прашува никогаш од здодевност! Сè кај него има смисла! Па, знаеш дека е мајсторот на скриените шифри! Го заинтригирало да дознае што се крие зад таа твоја шифра. Да, имате право! Точно! Гледате, јас, воопшто не помислив на тоа. И што рече, откако му ја раскажа приказната? Горам од љубопитност! Праша, дали сум знаела дека таа жена е мајка му? Му реков дека тогаш не знаев. Дека порано не го познавав ниту него. Но, дека, од неделата, знам дека таа жена од моето детство е мајка му. Ми кажа дека тоа било последното лето во кое таа седела во градината, во павилјонот. Истата есен, седумдесет и четвртата, така, нели, умрел татко му, Коља. Толку! Давид не ти кажа ништо друго? Не. Потоа, се договоривме само за распоредот. Молчиме. Оганот потпевнува со искричав глас. Не буди од потонатоста во спомените. Ах, Дина, Дина, извикува певливо, но меланхолично, професорот. Колку се чудни патиштата Божји! Ме натажи приказната за Казабланка на твоето срце. Ако сакаш, таа е и моја и на Агата и на Давид. Особено, на Давид. Кутриот! Оттогаш носи тежок крст на рамената! Ама, не се жали. Трпи и молчи. Мисли дека тоа е неговата заслужена казна. Се казнува самиот себе си. Си забранува да живее. Си забранува да љуби. Го прави истото што го направи Агата кога умре Коља. Без него за неа немаше живот! Се затвори во болката. Таа почна да умира во таа есен, кога го изгуби љубениот маж. Тогаш £ се јави болеста на меланхолијата. Не сакаше да види никого. Го заборави и Давид, кутриот. За среќа, тука беа баба му и дедо му. А тој имаше дванаесет години кога умре татко му! Замисли си ја таа болка! А мајка му седеше затворена во нејзината болка. Темница на душата. А таа, навистина, живееше во темница. Седеше со затворени завеси, со затворени капаци на прозорците. Особено на оние кон градината, каде што љубеше да седи Коља. Знаеш, на времето, дури беше жив Коља, тој, Агата и Давид живееја долу, каде што е сега галеријата. Горе, во сегашниот стан на Давид, живееја дедо му и баба му, по татко. Дедо му беше познат крзнар во Русија. Имал контакти со Македонија. Купувал крзна во Костур. Така дошло до тоа тие, на пат од Константинопол за Париз, да останат во Македонија. Им помогнал некој пријател, крзнар од Костур. Тој имал дуќан во Скопје. За да му помогне во новата средина на стариот пријател Димитри Розенблат, тој му го отстапил дуќанот. Знаеш каде беше дуќанот на дедо Митја? Онаму, крај Вардар, кај што е сега музичката академија и театарот. Сето тоа исчезна во земјотресот! А кој живеел во сегашниот стан на госпоѓата, прашувам љубопитно. Таму, Дина, живееше сестрата на Коља, Марта. Тој имаше само една сестра. Постара беше од него шест години. Патем, и таа беше романист! Учителка по француски. Кога умре Коља, таа, мислам, пролетта, си замина кај роднините во Франција. Прво, велеа, дека сакала да остане само некој месец, ама, потоа, таа остана таму засекогаш. Беше стара мома, што велиме ние. Се омажи за некој Русин, вдовец, со две деца, и остана во Париз. Тогаш старите решија да се симнат на долниот кат. А Агата се всели во станот на Марта. Горниот стан на старите беше за Давид. Таму имаше светлина, отворен поглед кон улицата и кон градината. Давид имаше, значи, свој стан уште на тринаесет години? Да. Само, додека беа живи старите, тој постојано беше долу, кај нив. Тие умреа кога тој беше на студии, во Прага. Горе, во станот, вежбаше со часови. Свиреше на виолината на татко му. Во станот до него, мајка му ги слушаше, буквално, и ден и ноќ, снимките од концертите на татко му. Давид, сакал, не сакал, почна да верува дека тој никогаш не ќе може да биде толку добар како татко му. Никој не може да биде замена за она што сме го изгубиле! Затоа, се откажа од сонот на татко му за него. Да студира виолина во Париз! Кај роднините. Давид се одлучи за сликарството. И да знаеш, тоа не беше лоша идеја! Има голема дарба! А таму, во сликарството, беше целосно слободен. Можеше да ја изрази својата интуиција на најсилен начин. Не си видела негови слики од тој период, во Прага. Тој беше, навистина, извонреден. Многу беше силен. Творец! Од него бликаше творечка енергија. А, притоа, со голема вера во Бога! Од таква вера растат крила! Ги освојуваше сите, и старите и младите. Особено девојките! Многу убав младич беше, навистина. И сега тој е убав маж. Ама, тој сега има некој толку тажен поглед, да ти се смачи од него. А тогаш, тој беше нежен, занесен, волшебен! Со долга црна коса и тие чудесни, топли очи. Јас и Лаура го сакаме како свој син,Дина! Немаме свои деца. Откако умре Коља, ние за Давид се грижиме како за свое дете. Студираше во Љубљана и во Прага. Се сеќавам, како да беше вчера. Не му се доаѓаше многу дома, за време на летниот распуст. Сакаше, повеќе, да си остане во Прага или да оди во Париз, кај роднините. Таму, кај роднините, секогаш имаше многу живот. Јас ги знам сите нив, често се гледав со нив кога бев во Париз. Го знаете стрико му Леон? Од каде, пак, ти го знаеш него? Го спомена отец Григориј. Ах,така. Да! Како да не го знам, Дина! Извонреден човек беше! Што сакав да кажам? Да, овде, кај мајка му животот умре кога си замина Коља. Кутриот Давид, не му беше доволна само болката за татко му. Мораше да ја гледа и мајка си како пропаѓа во меланхолија. Таа, уште тогаш, почна да одбива да зборува друг јазик. Само руски. Тоа бил јазикот на кој мажот £ ја љубел. Тоа бил јазикот на нејзината среќа. Како да заборави македонски! А таа е дојдена овде на две години! Ама, кога ќе се разболи душата, се случуваат чудни нешта. А кој се грижеше за неа? Па, нејзе не £ требаше некоја голема грижа. Оти, таа, нанадвор, функционираше извонредно. Само што, речиси, не излегуваше од дома. Имаше постојано многу ученици по клавир. Тие доаѓаа кај неа, дома. Интересно, со нив зборуваше македонски! Потоа, да не заборавиме, семејството Розенблат беше многу богато, на времето. Тие секогаш имаа готвачка и домашна помошничка. Од Фроска, готвачката од Костур, Давид научи толку убаво да готви. Тие двете, Фроска и домашната помошничка, не £ го паметам повеќе името, се грижеа и за Давид и за Агата. За Агата, особено, кога Давид отиде на студии, а и после, кога тој живееше насекаде во Европа. Каде ли не беше? Во Рим, во Париз. И тој беше како тебе, Дина. Таму го влечеше срцето, на Запад! Ете, сега знаеш зошто реков дека си го потсетила на најболниот спомен. Мајка му од тоа лето не стапна повеќе во градината. Кога излегуваше од дома, а многу ретко излегуваше, таа не се завртуваше кон градината. Павилјонот беше симболот на нејзината љубов. Нејзиниот чудесен Коља. Тој таму, во лето и во пролет, со часови свиреше на виолината. Јас наминував кај него. Катадневно. Уживав во неговата музика и во неговото пријатно друштво. Седев во градината, читав, пиев чај или вотка, ме знаеш ти мене. И го слушав! Тој ангел на уметноста на виолината, Коља Розенблат. Тој беше убав, многу мил, многу привлечен, со еден силен оган во очите. Таков, како што беше Давид како младич! А Коља остана со истата волшебна милост и убавина на душата, сè до крај. До оној ден, во септември, пред триесет години кога, толку ненадејно, исчезна за нас. Давид многу личи на татко му. Само што тој, за жал, ја има наследено и меланхолијата на мајка му. Затоа толку се измачува себе си. Молчиме. Се огледувам низ собата. На масичката, крај фотелјата, во која седи професорот, ја здогледувам книгата на братучетката на мајка ми. Забележува во што гледам. Да, од саботата ја читам. Ти ме направи љубопитен! Со твоите раскажувања за одајата на баба ти Ангелина во бегалската барака. Има многу нешта за кои би сакал да те прашам во врска со биографијата на твоите. Знаете, му велам, кога ме поканивте на вечера, размислував што да Ви донесам, како малечок знак на благодарност за поканата. Се двоумев дали да Ви ја подарам токму оваа книга. Ох, многу љубезно од тебе, Дина. Ај, погоди кој ми ја подари книгава? Мислам, дека беше пред еден месец. Не знам, велам. Не можеш да погодиш? Нашиот Давид! Давид? Не би помислила. Навистина? Од каде кај него интерес за таа книга? Па, ти, Дина, забораваш дека и тој, како и ти, е роден во семејство на бегалци. Да, на долгорочни бегалци, го дополнив. Што? На долгорочни бегалци? Кои се тие? Така татко ми ги нарекуваше сите бегалци кои засекогаш останале овде, во Македонија. Такви, на пример, за него би биле роднините на Давид. А себе си и роднините Егејци ги нарекуваше и заборавени бегалци. Затоа што мислеше, дека другите Македонци заборавиле дека тие се бегалци што не смеат да се вратат дома. Татко ми е физичар. Знаете, тој милува од сè да направи Менделеев систем! Ах, тоа е убава метафора, извика професорот. Татко ми за сè има теорија, му објаснувам. Кога пропадна Југославија тој првпат во животот остана без теорија. Може, затоа, избега. И јас сум мајстор на теории. Тоа го наследив од него. Воопшто, мила моја Дина, сопругата и јас утврдивме, со големо задоволство, дека ти си станала многу привлечна, многу зрела личност. За жал, забележувам, а за тоа морам да те искарам, и многу воздржана личност. Како постојано да се плашиш од нешто. Од што ти е толку страв, Дина моја? Од животот, одговарам брзо. Од најнормалниот, обичен живот, како оној на милиони луѓе на светот. Јас бегам кога мојот живот ќе се приближи до сликата на нормалноста на среќата на малечките луѓе. Но, тоа, сега, не е толку важно, извикувам. Поважно е што е веќе доцна попладне и јас по половина час треба да бидам кај Давид. Ме испраќа до вратата. Кога си, рече, обично кај Давид? Од четири, попладне. Секој ден? Да, барем така е досега. Добро, можеби ќе поминам едно попладне, кога ти ќе бидеш со Агата, да се видам и со неа и со тебе. Има и други работи за кои сакав да разговарам со тебе, ама, денес, не успеавме. Времето за нашите разговори е секогаш премногу кратко! Така беше и кога ми беше студентка, паметиш? Секогаш остануваа недоречени нешта. Ете, на пример, сакав толку многу да ми раскажеш нешто за твоите проекти. Ах, за тоа, навистина, другпат, професоре. Знаете, овде со мене се случуваат чудни нешта. Многу работи, за кои порано мислев дека се значајни за мене, сега ми се чинат безначајни. 
      Во претсобјето се слуша звукот на виолината. Давид е дома. Стојам несигурно пред вратата на неговиот стан. Тропнувам. Виолината замолкнува. Простете! Ве прекинав. Сакав само да Ви се јавам. Ќе одам кај мајка Ви. Не, не, Дина, воопшто не ми пречите. Кај мајка ми, во моментов, се две нејзини пријателки. Влезете, прво, малку кај мене, Ве молам. Ја здогледувам розата. Во вазна, на работната маса. До неа, калинката. Ја кријам насмевката. Сè е добро. Шифрата е разбрана. Доаѓам од кај Огненови, му велам. Ве поздраваат. Знаете дека бев кај нив, на ручек, нели? Да. Ми кажа Гаврил. Потоа, јас и професорот долго разговаравме, продолжувам да говорам возбудено. На жена му не £ беше добро. Мигрена. Не ми вели да седнам. Како Ви оди подготовката на концертот, Давиде? Се надевам, добро. Гледате, ми возвраќа сосем тивко. Се трудам. Вежбам. Да. Простете, велам. Заборавив. Нема да Ви пречам. Да одам, тогаш, веднаш, кај мајка Ви? Не, Вие мене, воопшто, не ми пречите, Дина. Седнете, Ве молам. Заборавив да Ви понудам нешто. Сакате ли да се напиеме чај? Или нешто друго? Го гледам, колебливо. Сакам да останам. Во исто време, се плашам од тоа да останам сама со него. Болката е неподнослива кога сум со него. Подготовката на чајот би Ви одзела многу време. Не знам. Кај професорот пиев калвадос. По ручекот. Сакате ли да се напиеме и ние калвадос? Имам едно шише. Подарок од стрико ми Леон. Од Париз. Го гледам со огромни, љубопитни очи. Стрико му Леон! Оној стрико, за кој ми раскажуваше во таа ноќ! Значи, тој постои. И во нашите разговори! Тој не е плод на мојата фантазија! Иако се чувствувам како најголемиот измамник кога веќе двапати морав да кријам од каде го знам неговото име. Може ли да верува дека јас не знам кој е стрико му Леон? Дина? За што се одлучивте? За стрико Ви Леон! Мислам, за калвадосот од стрико Ви! Се насмевнува, речиси, незабележливо. Калвадос, со звукот на едно име од онаа најчудесна ноќ и со мирисот на тутунот од лулето на Давид. Лицето му е потонато во маглата од сеќавањата. Нашето вообичаено молчење. Делува замислен, тажен. Сигурно му пречам, си мрморам во себе. Не сака да ми каже, од учтивост. Давид е најучтивата личност што ја познавам. Сега мора да ме трпи. Бездруго, би сакал да е сам со својата виолина. Од непријатност, се огледувам низ собата. И вчера ме изненадија целосно празните ѕидови. Нема слики. Чудно, за сликар. Само меѓу двата прозорци, наспроти масата за цртање, крај која тој сега седи, виси една малечка иконичка. Христос. Тоа е сè. Додуша, не го прашав каде работи. Дали, можеби, има ателје на друго место или во друг дел на куќата? Таа, навистина, е многу голема. Давид, нешто Ве измачува? Ах, ништо, вели. Мислам на моите цртежи. Ми заигрува срцето. На кои, си велам во себе. Се надевам дека се оние трите, пред долго време ветени на една вљубена гимназијалка. Кои цртежи? Овие. Покажува кон работната маса. Овие, што ми се нарачани. Имам една, за мене, несекојдневна обврска. Знаете, треба да илустрирам една книга за деца. Некоја модерна сказна. Јас и деца! Тие од мене се плашат! Јас сум за нив премногу сериозен! Се обидов да направам некои скици. Ама, не ми поаѓа од рака. Може и раката се одучила. Одамна не цртам. Сетете се на Вашето детство! Таму ќе најдете инспирација. Не сум сигурен дека би нашол и таму. Тажна сенка го прекрива погледот. Подобро е да ја откажам нарачката. Не! Имам подобра идеја! Дојдете со мене на една прошетка низ паркот, некое пладне, кога двете девојчиња на Анета ќе бидат кај мене. Тие ќе Ви покажат колку е значајно да илустрирате книга за нив. За децата! Ме гледа со недоверба како да му говорам за најапстрактните теории на татко ми за атомската физика! Обично, јас, како дете, го гледав вака татко ми кога тој ми ја објаснуваше неговата атомска физика. Никогаш не ја разбрав! Можеби и затоа што татко ми нема дарба за долги објаснувања. Тој може само да држи говори. 
      Продолжувам да прашувам. Слушнав, повеќе не сте сликале? Некој ми рече, дека онаа изложба, пред шест години, Ви била последната. На неа сте продале сè, затоа што сте имале алергија на бои. Така нешто. Се насмевнува благо. Значи, тоа е најновата верзија? Луѓето навистина сакаат да веруваат во своите приказни! Од пријателите сум слушнал неколку вакви верзии за тоа зошто сум престанал да сликам! Фала Богу, немам алергија на бои. Работата е многу едноставна, Дина. На таа изложба пред шест години не ги продадов, речиси, сите слики што ги имав дома, затоа што не би сакал повеќе да сликам. Туку, затоа што итно ми требаа пари! За лекувањето на мајка ми, за скапите лекови од странство, за галеријата, за одржување на куќава. Сè беше, речиси, распаднато кога се вратив овде, пред шест години. Не знаев дека мајка ми е толку болна. Долго не ја имав посетено, додуша, цели седум години. Се јавував на телефон. И пишував писма. Мислам, доста редовно. Ама, што може да се открие на телефон за здравствената состојба на некој човек? Пред нешто повеќе од шест години ме посети во Париз еден познаник од Скопје. Ми кажа дека мајка ми е многу болна. Неколкупати се губела во градот. Не знаела да се врати дома. Можеби се губела затоа што веќе со години не излегува од дома. Којзнае? До пред некои седум, осум години за неа се грижеше тетка Фроска. Таа ни беше отсекогаш готвачка. А за мене и втора мајка! Не ми јави никој дека таа починала. Мајка ми останала сама. А јас тоа не го знаев! Штом дознав колку е болна, се вратив, веднаш, во Македонија. Само, тоа не £ помогна. Од ден на ден стануваше сè полошо. Еве, самите гледате што се случува со неа. Давид, Ве препознава ли таа, барем, Вас? До пред два месеци, да. Оттогаш, не. Јас за неа сум сега татко ми, Дина. Николај, нејзиниот Коља! Само, ако. Тоа не е страшно. Сè додека можам да се грижам за неа. Барем, таа не е повеќе сама во оваа огромна куќа. Затоа ја отворив и галеријата. Тоа беше станот на дедо ми и баба ми, по татко. Кога се вратив овде, пред нешто повеќе од шест години, еден ден, го отклучив станот на долниот кат. Сè беше како што тие оставиле! Пред да си заминат! Покажува со раката кон небото. Морав да го исчистам. Да ги одвојам важните од неважните спомени! А кои спомени на најмилите луѓе не се важни? Некои нешта задржав за мене, овде. Како оваа комода, онаа, крај вратата. Сè друго подарив. На пријателите. Ми беше важно што побрзо да ја отворам галеријата. Кога го испразнивме станот, долу остана само клавирот на мајка ми. Така се роди идејата за изложбата. Сакав таа последен пат да свири во нашиот стан. Знаете, ние, моите и јас, порано, живеевме долу. Овде, на катот, порано беше станот на дедо ми и баба ми. Галеријата ја отворив поради мајка ми. За да не чувствува дека во куќава умира животот кога јас не сум тука. Сега, барем, таа од долниот кат слуша гласови, музика! Ќе морам, изгледа, набрзо да ја затворам и да ја издадам како деловен простор. Галеријата не оди добро. Во Македонија одамна ништо не оди добро! Не сликате повеќе? Не ми одговара на прашањето. Избегнува. Подработувам и некои други нешта, вели. Илустрирам, графички дизајнирам книги. За една издавачка куќа во Скопје. И за една во Рим. Само, нивните порачки се сè поретки. И таму на издавачите не им оди добро! Да. Знам. Од прва рака! Ме гледа, за прв пат, љубопитно. Сте објавувале, таму, во Фиренца? Не! Нели, и самите рековте, и таму на издавачите не им оди добро! Во Фиренца не се ни обидов да најдам издавач. Повеќе, во Париз. Раскази? Не му одговарам веднаш. Зошто помисли, веднаш, токму на раскази? Дали поради приказната што му ја раскажав во мугрите, во она утро? Онаа, за дрвото, зрелите смокви, миризмата и водата? Не, не се раскази, велам. Ах, ништо значајно. Роман! Јас, всушност, сè уште не сум го напишала. Иако, на него работам неколку години. Ако не и цели десет години! Откако живеам во Западна Европа! Не го гледам додека го говорам тоа. Гледам низ прозорецот. Во снегот. Во столетниот снег. Во мојата Казабланка. Давид ме гледа со очекување и љубопитност во очите. Чека да продолжам. Молчам. За што пишувате во тој роман, Дина? За миризмите на одајата на прабаба ми Ангелина! Што има во неа? Што има во миризмите во неа, ме прашува. Тајната на животот! Тајната на љубовта! Тајната на верата! Баба ми е во срцето на тајната. Таа ги имаше во срцето сите три тајни! Тие се една, Дина! Знам! Го гледам, сега, јас со зачуденост. И тој го знае тоа? Го тресе тутунот од лулето. Полека, го чисти. Го полни со тутун. Сето тоа го чини со јапонска сталоженост. Го запалува. Завлекува. Удобно седи. Со испружени нозе, една преку друга. Мирисот на неговото луле! Сладок и горчлив. Зошто работите толку долго на тој роман, Дина? Се чини, Вам темата Ви е позната, нели? Зошто не го завршите? Сигурно не е поради кризата на европското издаваштво? Се смееме. Молчам. Долго. Си играм со врвот на косата. Тоа го правам секогаш кога сум многу несигурна. Исплашена. Дали смеам да бидам искрена со него, се прашувам? Како не смеам! Па, тој е човекот што го љубам повеќе од сè! Зошто? Затоа што самата имам многу амбивалентен однос кон писателството. Не можам без него! Во исто време, во најголемиот дел на денот, ми се смачува од тој тежок товар. Од таа стравотна задача на мојот ум. По секоја цена да морам да напишам некое големо дело! Зошто задача на Вашиот ум, Дина? Па, самите рековте. Тие три тајни биле во срцето на баба Ви. Знаете и самите, дека срцето пишува. Не умот! Умот е само инструментот. Тоа го знам од сликарството, ми вели многу мирно. Затоа што, едно време, мислев дека неа, идејата на моето писателствување, во умот ми ја всадил татко ми. Затоа што тој не смееше да стане уметник. Мислев, дека само затоа сакал јас да станам писателка. Или втора Марина Цветаева или ништо! Така ми велеше. Постојано! Пораснал во детски дом, во Русија. Беше вљубен во сè руско. Затоа знам руски. И самиот бил надарен за поезија. Нему таму, во Москва, му дале задача. Нема да студира театар. Атомска физика! Тоа била потребата на времето! Чудно! Никогаш, досега, не се прашав, зошто тој не се противеше на таа задача? Напротив, ја реши докрај. Совршено! А јас сум во постојан расцеп. Тој не беше. И сега вели дека сè било прашање на одлуката на волјата. Јас, пак, самата се товарам со сè поголем товар. Станав ужасен перфекционист. Стравот од просечноста е моето скришно место. Таму бегам, секогаш, кога тој товар станува неиздржлив. Молчам. По мала пауза, Давид ме прашува. Дина? Што правите тогаш во Вашето скришно место? Ги уништувам сите мои бесмислени писанија. Знате и самиот. Тоа, денес, не мора да се чини спектакуларно. Не морам, старомодно, да ги запалам моите кутри писанија. За да станат прав и пепел! Белешките не морам да ги фрлам во водите на Арно или на Вардар, за да не ги видам за навек. Моите недовршени дела ги уништувам со голема леснотија. Само со еден клик на маусот! Особено кога ќе ми се смачи од светот. А, во последно време, многу често ми се смачуваше од светот! Тогаш си создавам чиста ситуација. Празни фајлови во нотбукот. Како празни библиотеки! И сè исчезнува како никогаш да не постоело! Работата со компјутер е доказ за солипсизмот, знаете. Светот постои само како моја замисла! На мониторот се гледа раѓањето на зборот како создавање од ништо. Досега немало зборови, што ја издржале мојата строга критика. Кутрите мои зборови! Не им давам да живеат. Ги тешам. Јас најмалку сум си давала себе си право на живот. Ме разбираат. Почнуваат тие мене да ме тешат. Замолчувам. Едно време мислам дека сум му здодеала со предолгото објаснување на мојот нагон за самоуништување. Лежи во фотелјата. Со замижени очи. Се врти кон мене. Долго ме гледа. Солзи. На судни маки сум. Како да се воздржам? Како да не клекнам до неговите нозе и да го прегрнам во најтоплата мајчинска прегратка? Дина, Вие знаете што е со нас двајцата? Знам цели седумнаесет години, зборуваат нечујно моите очи. Знаете дека ние сме болни од иста болест? Каде да најдеме лек за нашите болни души? Молчам. Го гледам. Потонувам во неговите очи кога му велам дека слично се лечи со слично. Болест, со болест. Горчило, со горчило. Болка, со болка. Рана, со рана. Тоа е лековитата мудрост на баба ми Ангелина, Давид. Некој тропа на вратата. Двете пријателки на мајка му. Не влегуваат. Давид ги испраќа по скалите. Кога се врати, го прашувам, дали нив ги познала. Да, вели. Не ме чуди, се знаат уште од основното училиште. Зборувала со нив како да се, сè уште, деветгодишни девојчиња. Кутрите, тоа многу ги погодило. Не се навикнати на она што за мене е секојдневие. Да не ме препознава сопствената мајка! Лесно му ја допрев раката. Тој цврсто ми ги стега прстите. Не смеете да мислите на тоа! Таа знае кој сте! Знае дека сте нејзиниот љубен син, Давид! Не гледате ли со колку љубов таа Ве гледа! Дина, таа во мене го гледа само татко ми! Љубовта е за него! Таа не е за мене! Во него препукнува некој обрач околу срцето. Се тресе како лист. Плаче. Наглас. Го држам за рака. Го седнувам до мене, на каучот. Неговата глава врз моите гради. Мајчински гради. Го држам цврсто во прегратката. Го лулам како дете. Јас сум неговата мајка. Јас знам кој е тој. Мојот Давид. Усните нечујно го допираат воздухот над љубената глава. Спокој. Прегратка на бесконечна милост. Утехата на болните. Тие си ги знаат болките. Незабележливо движење на моите гради. Ја крева главата. Полека. Сакам да мисли на други нешта. Давид, ќе останете ли овде, да вежбате? Или сакате, најнапред, да дојдете со мене, кај неа? Климнува со главата. Не знам што значи тоа. Лицето му е она на детето што го видов на прозорецот. Кога имав шест и пол години. Тага. Тоа била есента кога умрел татко му. А јас во таа есен се радував што тргнав на училиште. И се опивав од мирисот на пластелинот. Чудно е што не посакав да го јадам. 
      Мајка му е вознемирена. Постојано го открива покривалото. Сака да стане. Но, не може. Прашува, како ќе одела на училиште ако не може да стане. Ќе задоцнела. А нејзините другарки веќе отишле. Го слушала училишното ѕвонче. Врти со главата. Се удира врз градите. Многу отежнато дише. Потоа, легнува врз перницата и долго плаче. Девојче е на девет години. Ја оставиле другарките. Тие, сега, си играат. Таа не смее да излезе од дома. Ја знам таа болка. Поради неа во летните попладниња бегав преку балконот. Давид е строшен од таа глетка. Очите му се извор на најчиста вода. Солена. Дина, останете кај неа. Ќе се јавам кај пријателот, лекарот што ја лечи. Можеби ќе може да дојде. Во вакви состојби на вознемиреност тој £ дава инјекција за смирување. Седам на нејзиниот кревет. На почетокот не ме забележува. Погледот £ е чудно заматен. Лежи. И нервозно ја врти главата врз перницата. Налево, надесно. Како во внатрешна борба. Дише многу забрзано. Ја фаќам ситната рака. Студена како снегот надвор. Ја топлам со мојот здив. Ја бакнувам илјадници пати. Сакам да се врати животот во неа. Ми го возвраќа стисокот. Ја зема мојата рака. Почнува да ја бакнува. Ми се фрла во прегратка. Плаче. Мама! Мама! Ја лулам во мојата прегратка. Морам да ја успокојам. Таа има шест години. Таа е јас. Во белиот фустан. Со црвената панделка во косата. Толку сака да скока на една нога на тротоарот! Зошто никој не сака да разбере колку е убаво тоа чувство? Да се лета! Да се има крила! Да се има нозе што не ја допираат земјата. Таа има нозе што не ја допираат земјата. Ја галам по косата. Се смирува на моите гради. Доаѓа Давид. Стои на вратата. Нè гледа. Избезумен е, но и среќен. Се смири ли? Да. Не грижи се. Му реков Ти! Се сепнувам. Како да сум прегазила строг закон. Да. Го прегазив законот на нашата строга формалност. Зад неа ги криевме нашите болки. Сега знаеме. Болни сме од иста болест. Ќе дојде лекарот? Да, изустува збунето. За дваесетина минути. Најдоцна! Додуша, зависи од снегот. А тој почнува и да замрзнува. Оди нервозно низ собата. Давид? Ме погледнува отсутно. Да, Дина? Што те смирува тебе? Готвење, одговара брзо. И виолината! Оди, Давид, свири. Не се противи. Малку потоа ја слушам неговата виолина. Моцарт. Гудачкиот квартет што го вежба за концертот. Ангелите на музиката се со него. Тие го тешат. Нема потреба да се грижам за него. Музиката ќе го успокои. Рамномерен здив врз моите гради. Здивот на мајка му е благ, топол ветрец. Таа спие. Мирно. Со лице на ангел, уште девојче. 
      Вечност. Давид го слуша концертот за кларинет на Моцарт. Подоцна научив дека тој го слуша тој концерт секогаш кога е многу возбуден. Во срцето ми отчукува рондо. Тивка радост. Тивка тага. Тивка болка. Во мене се буди молитвата. Господи, помилуј! Спокој. Доаѓа лекарот. Сакам да излезам, сакам да ги оставам сами. Давид ме задржува. Ме држи за рака. Цврсто. Без збор. Стојам крај него додека лекарот со студениот стетоскоп ги наслушнува нежните гради на девојчето од мојата прегратка. Ми студи и мене на градите. Од острицата на иглата во нејзината кожа од пергамент ми се кине срцето. Ќе спие мирно вечерва, вели лекарот. Давид, не грижи се. Тоа ќе ја смири. Нешто друго ме загрижува. Срцето. Многу е влошено? Давид прашува со бесконечен страв во очите. Да? За жал. Многу ми е жал, Давид. Ќе се обидеме малку да ја закрепнеме. Утре ќе £ дадам инфузија. Ќе дојдам околу девет. Кој е кај неа во ноќта? Јас, пелтечи Давид. Ти, Давид? Лекарот се огледува низ собата. Што? Ти седиш овде цела ноќ? Да. Понекогаш заспивам на столицата, изустува отсутно. Давид, не смееш толку да се истоштуваш! Тешкото е, за жал, пред тебе, го уверува пријателот. Не смееш да одиш до границте на твоите сили. Па, ти имаш толку обврски! Мајка ти, галеријата. Сега и концертот! Имаш ли барем помош? Да. Дина ми помага. Таа е попладне и навечер кај мама. Давид нè претставува. Драган. Другар од гимназија. Дина. Пријателка. Од Фиренца. Италијанка, прашува докторот? Не, Македонка, одговарам. Се чуди. Не разбира. Потоа, го советува Давид да внимава на себе. Гледа низ собата. Најдобро е да си ставиш едно легло овде, Давиде, му предлага. Да можеш да спиеш и да внимаваш на неа. Собата е доволно голема. Добро, така ќе сторам. Давид е послушно дете. Го испраќа другарот. Се враќа. Дина, ќе можеш да се снајдеш сама? За таа благост на неговото Ти, ми растат крила. Да, биди без гајле. Добро, вели. Веќе е седум. Треба да почнам со пробата на квинтетот. Ќе дојдам во осум. Да вечераме. Ќе те чекам, му велам. Три исцелителни збора на љубовта. Долго ме гледа. Очите му се црвени, крвави. Сигурно долго плачел додека свирел. Ги читам Псалмите. На глас. Тивко. Речиси, нечујно. Доцното попладне се капе во музиката на Моцарт. Ние пловиме врз неа. Таа ме залула во сон. Не смеам да спијам. Морам да бдеам. Дури трае тајната на мојата слеаност со ова дребно болно девојче во креветот до мене. Слушам чекори по скалите. Не доѓаат наваму. Тишина. Во собата се пробива блесокот на месечината. Од вчера не паѓа снег. Затоа, пак, подзастуде. Небото е кристална обвивка. Давид. Оди право кај мајка му. Потслушнува како дише. Кутрото исплашено детенце! Се врти кон мене. Се преобразува во маж. Блесок во очите. Ќе вечераме? Од радост го губам гласот. Ритуалот на нашите вечери. Отсекогаш вака сме вечерале. Вечерата е свет чин на благодарност. Гласот на баба Ангелина. Мора да се слуша како над нас летаат ангелите. Затоа треба да молчиме. И ние молчиме. Говориме со очите. Меѓу голтките вино. Меѓу залчињата леб. Меѓу слатките ронки на колачот. Кога нашол време за сево ова? Прашуваат моите очи со восхит и благодарност. Готвењето е исцелител, ми одговараат неговите. Не се враќа на пробата долу. Таму вежбаат другите. Му помагам да внесе легло за себе во спалната на мајка му. Го внесува својот кревет. Од собата во која спиел, порано, како гимназијалец. Ми подава свежа постелина. Јас ја рамнам со рацете и усните растреперени. Белина. Чистота на сонот. Му предлагам да си легне. Да отспие. Додека сум јас тука. Потоа, ќе може да ме замени, во ноќта. Мислам, притоа, да си легне кај себе, во станот. Тој, небаре има дванаесет години, лесно си легнува врз леглото во спалната, до мајка му. Лежи со отворени очи. Што читаш? Достоевски, Идиот, одговарам. Ги затвора очите. Читај ми, Дина, те молам. Тивко. Да не ја разбудиме. Станувам. Ја ставам столицата меѓу креветот на мајка му и неговиот. Го покривам со црвеното, дебело волнено кебе, што го најдов на каучот, во салонот. Му читам. Со шепот. Полноќ е. Давид спие. И мајка му. Мугри се. Јас бдеам. Со Достоевски. Другарот од белите ноќи во мојата Казабланка. Ги оставам да спијат. Излегувам. Го будам градот. Пекарот е ангелот на мугрите. Го следам мирисот на лебот. Купувам миризливи симити и четири гевреци. Му ги оставам на масичката до неговиот кревет. Бел лист. Добро утро, Давид. Ќе дојдам денес во еден, напладне. Ноќта беше мирна. Мајка ти не се разбуди ниту еднаш. Биди спокоен. Сè ќе биде добро. Дина. 
      Во станот. Потонувам во сонот како да сум тежок облак од премореност на телото. Се будам. Тешко. Не сакам да прекине сонот. Сакам да останам во него. Сон, загадочен. Не повеќе стравотен. Како оној со авионот во кој јас и професорот јадевме книги, правливи, слатки како захер торта. Овој ме исполнува со свет трепет. Во бегалската барака сум. Во одајата на баба ми. Коледе. Мугри. Дете сум. Надвор непознати деца пеат коледарски песни. Јас не одам на Коледе, надвор, во темнината. Се плашам од темнината. Јас слушам. Јас гледам што прават другите. Пеам во мене коледарски песни. Никој не ги слуша. Млада девојка сум. Одајата на баба ми. Мириса на бела, проста вар. Пред Велигден. Баба ми доаѓа од црква. Ми носи нафора. И бел миризлив геврек. Венец невестински на косата. Жена сум, возрасна. Бледолико, тажно, замрено лице. Страв во коските. Студ, мраз и снег околу мене. Болна сум. Треска. Во одајата на мајка му на Давид сум. Таа станува. Оди низ прозорецот. Боса гази по снегот, во градината. Стои во павилјонот. Во белата долга ноќница што £ ја облеков кога имаше горешто чело. Гледам од прозорецот. Четири монахињи. Како да никнаа од столетниот, дебел снег со кој е покриена земјата во градината. Снегот се крева под нивните прсти. Од земјата ископуваат голем Крст. Голем и широк колку темелите на куќата. Лесно го креваат. Гледаат угоре. Гледам и јас угоре. Небото блеска со најубавото синило. Гледаат во мене. Ми го подаваат Крстот. Како ќе го носам, мамо? Тежок е, ја прашувам мајка му на Давид. Насмеана е. Среќна е. Во павилјонот е. Крстот на љубовта е лесен. Како допирот на ангелот на твоето рамо, Дина. Таа го знае моето име! Во одајата на баба ми сум. Таа е во станот на Давид. Тој е бескрајно тажен. Ја држи раката на стомакот. Се превива од болка. Му ја земам раката. Ја бакнувам дланката. Пурпур. Исушена човечка крв. Како да го исцелам? Ја прашувам баба ми Ангелина. Таа е ангелот на одајата. Не ја гледам. Го сетив допирот на нејзината рака. Шепот небески. Во мене. Надвор од мене. Со тајната на љубовта твоја, Дина. И со онаа на децата. Не сакам да се разбудам, бабичке. Остави ме овде, да го лечам. Свет трепет ми го исполнува срцето. Долго не можам да си дојдам на себе. Лежам. Го повторувам сонот како молитва. Не знам што ми вели. Само знам дека сакам да продолжи да чука во срцето. 
      Подснежува. Тенко, како некоја невидлива рака да минува по образот со пердув. Одам низ паркот. Морам да ги смирам чувствата. Одам по патот на нашите променади во жешките лета, скопски. Гранките на дрвјата се наведнуваат под тешкиот снег. Ме прашуваат, зошто сум сè уште тука. Нели сакав да си одам? Ги знаат моите стари јанѕи. Патеката е тунел, низ дебел снежен покрив. Откраднат разговор на двете жени што се шетаат пред мене. Нема страв од столетниот снег. Тежината олеснува. Понекогаш, треба да дојде опасноста, за да го најдеме патот по кој се излегува од неа. Да. Треба да не завее снежна луња, за да ни осуни светол ден. Сега нема повеќе ни страв, ни бомби, ни војни. Сè заспа, засекогаш, под снегот. Кој вели дека столетниот снег не е убав? Види го, колку е чудесен! И студен и горешт! Студен за рацете, горешт за срцата. Овој не бил како оние старите, исконските снегови, од кои се плашеа нашите предци. Овој бил некој нов, генетски изменет снег. Што сè нема да измисли денешнава наука! Тоа е гласот на татко ми Дамјан Аспров, просветителот на стаклената Атлантида. Преобразен е, во женско тело е. Се смеам наглас. Конечно ја научил смислата на парадоксот. Колку ќе сакав тој да го чуеше овој разговор! Минувам крај споменикот на Гоце Делчев. Илинденска. Улицата, со чиј мирис дишам. Мирисот на липите. Мириса на липи во снегот. Стојам пред прозорецот на галеријата. Внатре, владее блескав спокој. Минути на свет трепет. Зошто не ме побара? Зар ме заборави во овие шест часа? Прозорецот има големи, топли, црни очи. Давидовите очи. Дојди, ми шепотат. Отклучувам. Иако, тој е дома. Го барам во галеријата. Тивка музика. Моцарт. Сонатата за пијано К. 310. Го барам низ сите одаи на галеријата. Го нема. По скалите. Пред неговата врата. Се колебам. Одам, прво, во одајата на мајка му. Будна е. Не зборува. Насмевка, лесна. Го гледа снегот низ прозорецот. Ја гледа градината со насмевка. Сликата од сонот. Патронажната сестра ми вели. Одете си, спокојно, кај Давид. Тој Ве чека. Јас ќе останам кај госпоѓата до вечер. Тој сакаше Вие да се одморите. Барем, еден ден. Пред вратата на одаите на Давид. Навистина, ме чека. Првиот ритуал на нашите молчаливи ручеци. Погледот разговара со мојот. Помеѓу голтките, помеѓу залаците. Тој нема повеќе страв во очите. Сонот го измил стравот на вчерашната ноќ. Го разбудил во очите оној блесок што го знам од онаа ѕвездена јулска ноќ пред векови. Нашата ноќ. Тивка музика во срцето. Моцарт. Виолинскиот концерт бр. 3. Чудесното рондо и алегро! Свири ангелот на Моцарт во Казабланка. Николај Розенблат. Шепоти гласот на Давид во мене. Моцарт и белината на снегот се доволни за да се преобрази во лесна детска радост сето она што вчера сè чинеше толку тешко. Се сепнувам. Давид! Морам да одам! Анета ќе ги донесе во два часот нејзините девојчиња кај мене. Добро, Дина. Донеси ги овде! Желба, со куса јасност, небаре, е шифра. 
      Анета и девојчињата се веќе дојдени. Чекаат на мене. Пред влезот во зградата. Дина!! Дина!! Ветер пролетен дотрчува до мене низ снегот. Мирисен облак од јагоди ме прегрнува. Образите детски мирисаат на јагоди. Јас го заривам лицето, носот, косата, усните во нивната сладост. Тоа ги скокотка. Јас сум јадач на мирисни образи! Не, не, се бранат. Јади го сапунот од јагоди! Со него мама не мие за да мирисаме на пролет! Игра на пролетта во дебелиот, мек снег. Лежиме, трите, во него. Ние сме бели. Ескими. Јас сум виртуелната Шехерезада од Казабланка. Сакате да ви раскажам една сказна? Да! Да! Која? Скокаат од радост. За ангелот на Моцарт во Казабланка. Чудна е? Или страшна? Чудесна! Како сите сказни. Дина, каде нè водиш сега? Мама рече дека ќе бидеме кај тебе, дури таа да се врати. Ве водам во куќата на цртачот на сказните. Во таа куќа живеел ангелот на Моцарт во Казабланка. Во која? Каде? Кажи! Кажи! Гледате? Онаму! Во онаа малечка куќарка во градината. Тоа е неговата куќа. Ако застанете во неа и го стишате здивот и најнајцврсто ги замижите очите, ќе го чуете шумолењето на неговите крила. Тоа е како музиката на Моцарт. Стоиме во павилјонот. Трите сме стуткани една до друга. Молк. Тишина. Само снегот снежи. Слушате, шепотам. Моцарт. Тоа е тој. Ангелот. Невидлив е, вели помалечката, Ребека. Ама, се слуша. Навистина е тука! Трчаат по скалите. Која ќе стигнела попрва. Истата игра ја играв со Нора. Не ги опоменувам. Нека влезе животот во овие тивки одаи на меланхолијата! Тропнете на вратата, им шепотам. Срамежлив допир на дрвото. Нечуен. Давид. Ги чу! Долго ги гледа. Како прв пат во животот да видел деца. Изабел, Ребека, ова е цртачот на детски сказни. Давид Розенблат. Има презиме сплетено од розови цветови. Тој го познавал ангелот на Моцарт во Казабланка. Тој бил татко му. И ти си волшебник? Го држат за рака. Давид се врти кон мене. Ме гледа со најубавиот поглед на зачудените очи. Нема повеќе бегство од животот. Нема повеќе самоказнување. Само тие две малечки детски раце од кои во неговите очи блика светлина. Тој, на работната маса. Тие, седнати крај него, до прозорецот. Тројцата, не говорат. Молчат. Се испитуваат. Молчалив разговор на Давидовите очи со оние на девојчињата на Анета. Јас им лупам печени костени. Јадат и се насмевнуваат. Скришно. Давид им подава пудинг. Во малечки стаклени чинивчиња. Јадат со целото лице. Скришна насмевка во очите на Давид. Ја крие од мене, од себе. Ме погледнува. Ти благодарам. За што? За нив, велат нечујно неговите очи. Тишина. Само звукот на перото разговара со звуците на музиката на Моцарт. Нашето омилено дивертименто К. 136! Погледнувам преку неговото рамо. Давид црта. Долгите коси на девојчињата. Малечките разиграни прсти. Полните усни. Слатките образи. Јагоди. Тие го забележуваат тоа што го прави цртачот. Стојат мирни. Здрвени. Небаре не дишат. Бдеам над нив тројцата. Бдеј, Дина, не диши, додека трае тајната! Момент, вечност. Стојам зад Давид. Треперам. Усните сакаат да ја помилуваат неговата кожа. Седумнаесетгодишна жед! Не знам дали сум таа јас што се наведнува и најнежно го бакнува во вратот. Давид не реагира. Се тргам. Давид ми ја фаќа раката. Без да ме погледне, ми ја допира со усните дланката. Девојчињата се смеат. Раката потоа почива на неговите рамена. Таа знае подобро од мојот ум каде £ е местото. Гледам низ прозорецот. Анета. Ја здогледувам од далеку. Доаѓа мајка ви, им велам на малечките. Не! Не сакаме да си одиме! Не смеете да си одите! Не веднаш. Не се готови вашите цртежи, им вели тивко Давид, волшебникот. Ја дочекувам Анета во градината. Се восхитува на чудесната глетка. Мирно ми раскажува за текстот што го напишала за весникот. Раскажува за Игор. Ќе одел на терапија. Којзнае по кој пат. Дај Боже, овојпат да му успее! Од твоја уста во Божји уши, вели таа. Од устата на Анета капат зборовите на баба ми Ангелина. Како да се првпат изговорени. Девојчињата £ даваат знак дека не смеат да зборуваат. Ги држат малечките прстиња на усните. Давид се смее. Тоа е совршената срдечност на молчаливиот домаќин! Го гледам. Дали да £ понудам нешто на Анета, се прашувам во себе. Не знам дали смеам да си дозволам таква смелост. Не сум дома! Неговите очи ги читаат моите мисли. Дина, како би било ти и Анета да ни сварите чај? Знаеш каде се колачите? Десно, на рафтот. Да, Давид, се разбира, знам каде се колачите. Ќе сварам и какао за малечките! Анета гледа низ прозорецот. Којзнае колку се среќни луѓето што можат да живеат во ваква куќа! Дина, погледни го овој сон од градина! Да ми кажуваше некој, не ќе му верував дека во Скопје има ваква куќа и ваква градина. А во Скопје живеам! Рај, вистински снежен рај! Среќни ли се луѓево што живеат овде, Дина? Мислам, Давид? Го знам од видување, знаеш. И тој доаѓа на служба во Св. Ѓорги. Знам дека е пријател на отец Григориј. Давид го чул нашиот разговор. И отец Григориј ќе дојде, ни довикува. Рече, за половина час! Само што, кај него никогаш не се знае, забележува смеејќи се. Чај. Топло какао за Изабел и Ребека. Слатки. Давид пуши на лулето. Главата ја наведнал врз раката. Пропаднал во мисли или спомени. Го слуша нашиот разговор. Не се вклучува. Девојчињата седнуваат, прво, срамежливо, потоа, разиграно, крај него. Си играат со неговите раце. Плетат венчиња од неговите прсти. Давид ми вели дека сака да види како е мајка му. Девојчињата не го оставаат да оди сам. Сакаат да одат со него, кај мајка му. Тој им вели, таа е многу болна. Лежи в кревет. Не станува. Како тато, нели? И тато е болен, велат тие. Лежи в кревет. Не станува и тој. Давид ја гледа Анета, прашално. Земете ги со Вас, Давиде. Нив не можете да ги разуверите! Нема да се исплашат? Прашува тој. Тие не се плашат од ништо. Дури ни од темница! 
      Анета ме гледа. Внимателно. Нешто се случило со тебе, Дина? Ти не си истата. Си се изменила од последната средба. Во црквата. Во неделата. Што се изменило кај мене, Анета? Очите! Во нив нема повеќе меланхолија, како кога дојде од Фиренца. Како се твоите, во Канада? Се јавуваат ли? Да, само што не можат да ме најдат дома. Знаеш, Анета, треба да ти кажам нешто. Нешто, што не знаеш. Од пред некој ден му помагам на Давид. При негата на мајка му. Тој има многу обврски. Галеријата, подготовките за концертот. Ќе се одржи на Св. Никола. Во спомен на триесетгодишнината од смртта на татко му. Тој бил прочуен виолинист. Како што и самата гледаш, помошта му е добредојдена. Не само нему, Дина. Очигледно и тебе. Да, Анета. А јас овде имав толку празно време! Боже, колку се здодевав кога дојдов овде! Сега ми стануваат јасни многу работи. Сега знаеш од каде е и мојата сила, Дина. Нема почиста љубов од негата на болен! Таа е најблиска до онаа за децата, кога се штотуку родени. Да, Анета! Имаш право. Тоа не го знаев. Се топи мразот столетен околу моето срце, Анета! Се плашам да не се удавам во оваа поплава од топлина и скришна љубов во мене. За Давид? Пред неа не можам да скријам ништо. Климнувам со главата. Видов, вели спокојно. Не плаши се, Дина. Сè ќе биде добро! Очите на срцето на Анета гледаат подалеку од моите. Ме прегрнува од радост. Давид се задржа со девојчињата кај мајка му, велам замислено. Остави ги, нека си играат! Мајка. Таа тајна не ја познавам. Јас сум жена без тело. Јас сум билка од воздух. Посакувам да сум Анета. Во мене се чуди духот скептичен, оној црниот судија на Кафка. Го фрлам низ прозорецот, во дебелиот снег. Да го изгонат уличните кучиња. Зад седум реки и зад седум гори. Бајачките на баба ми. Во нив скриени молитви, невидливи и нечујни за оние што не веруваат, во социјализмот, а, сепак, од мака, доаѓаат кај неа. Да им забае. Христос е лекарот, им вели, додека ги испраќа. Тие не £ веруваат. Зборови чудни за нивните уши стаклени, технички. Уши затнати со восок за зборовите на Христос. Ушите на татко ми Дамјан. Со име на едниот од Светите Врачи, чудесните исцелители на душите. Татко ми не го познава својот заштитник. Тој не верува во душа. Долг час со чај и пријатен молк. Кога сум со Анета нема потреба од прашања. Ме обзема сладок замор. Пак, нешто говори во мене. Не спиј, Дина! Бдеј, дури трае тајната! Чекори, во претсобјето. Гласовите на девојчињата. Отец Григориј. Чудесен час со чај и лесен спокој и со него. Ритуалот на долгогодишното пријателство. Тивок разговор меѓу двата мажи. Додека стојат пред прозорецот. Отец Григориј го испитува моето лице. Не вели ништо. Разговара со Анета. Ја прашува за Игор. Тој £ нуди помош. Се шегува со девојчињата. Им ги милува косите. Само јас и Давид молчиме. Си одиме. Давид ги префрлува до дома Анета и девојчињата. Давид, кога да дојдам? Кога сакаш, Дина, ми вели. Добро. Ќе дојдам во осум! Јас одам пешки до дома. Зад аголот е. Со мене оди отец Григориј. Имаме ист пат. Какво чудо се случило во мое отсуство, Дина? Молам? Па, ти и Давид не сте повеќе студено формални! Да. Тоа дојде, така, случајно, му објаснувам. Згрешив, во вчерашната возбуда за мајка му, и му реков Ти. Најзначајните нешта ги правиме кога умот ни е заспан, нели, Дина? Знам што мисли со тоа. Го разбирам. Ме радува што се смирила кризата кај тетка Агата, додава тивко. Ах, гледате, му велам. Во брзањето, со девојчињата, заборавив да поминам кај неа! Како е таа попладнево? Добро, вели тој. Смирено. Слаба е. Ама, не е толку критично, како вчера. Инфузијата ќе ја зајакне. Како оди со распоредот на работата кај тебе и кај Давид? Хармонија или дисхармонија? Се смеам. Најубавата хармонија! Онаа, без зборови. Нечујната. Барем, засега. Во кризите, како вчера, малку губиме глава, ама, тоа е благопријатно за срцето. Браво, Дина, каков напредок! Ова можеше да биде моја мисла! Зошто кај Вас сè е толку лесно, оче Григориј? Ти го знаеш одговорот, Дина. Кој? На оние што горат од љубов. Оние што љубат со очите. Оние со многуте очи. 
      Туку, да те прашам нешто, Дина. Сакав да те прашам и последниот пат, ама, изумив. Имаше поитни прашања. Што е таа твоја Казабланка? Знаете, оче Григириј, веќе два, три дена на неколку луѓе им одговарам на истото прашање. Се разбира! Не заборавај! Ти ни го должиш одговорот од онаа вечер кај Огненови, кога Нора, признавам, навистина, малку несмасно и неубаво, ни ја откри тајната на твојата виртуелна Казабланка. Ти, впрочем, самата понуди, на оние што сакаат да дознаат што е таа, да им одговориш во друга пригода. Ете, сега дојде мојата пригода! Да. Имате право. Така реков. Нора прва ми го побара одговорот. Инаку, патем, Нора разговараше со мене, ме прекинува отецот. Го послушала твојот совет, рече. Му кажала на Борис? Да. И? Раскинале, се разбира. Тој сакал, веднаш, да си замине за Хамбург. Ама, снегов не му дава! Ќе мора да почека. Можеби, чекајќи да се крене снегов, ќе разбере зошто некои работи се случуваат така, како што се случуваат. А Иван? Му кажала ли нему? Сè уште не. Но, ќе дојде правиот момент, не грижи се. Мислам дека сè ќе биде добро. Таа го љуби Иван, а и тој неа. Нема скришна љубов, Дина! Мислите? Да. Има љубов што не е изговорена. Ама, знаците на љубовта не може да се скријат. Ја издаваат очите. Очите први се вљубуваат. Тоа е една значајна реченица во мојот роман, оче Григориј. Да? Оној за одајата? Многу сум љубопитен да го прочитам, Дина. Мораш да го завршиш! Туку, да се вратиме на твојата Казабланка, што £ одговори на Нора? На Нора £ кажав дека Казабланка се спомените за времето овде, со неа, со моите, со бабите мои. Тоа е и најомилениот филм на татко ми. Нора сето тоа го знае. Заедно сме пораснати. Но, и Давид ми го постави истото прашање, а и професорот. Да?! И, што му кажа на Давид? Дека имам една студена и една топла Казабланка. Студената е плод на мојата иронија и самоиронија. Скривница од мраз, пред светот. Ја плетам таа мрежа околу мене кога тој ме навредува, кога премногу грубо ми укажува на мојата дребност во него како жител на небаре безимена земја. Тогаш, од парадоксот на нивното негирање, јас правам уште поголем парадокс. Како по принципот на хомеопатијата. Го потенцирам отровот со кој ме гризнала змијата. Илјадапати повеќе да боли. За да ме зајакне, за да не ме боли повеќе ничиј презир за моето потекло. Им велам, на презирачите, сакате егзотика, сакате самоволност во именувањето, тогаш, еве ви ја мојата егзотична митологија. Само, како што е со сите иљачи, понекогаш, заборавам на дозата. Таа иронија станува штетна и за мене. Почнувам да верувам дека во мојот живот навистина сè било виртуелно. Од биографијата до делата. Се уверувам дека сè во врска со мене е етерична недофатливост. Тонам во тешка меланхолија. Дури и ја култивирам меланхолијата. Тоа, сигурно, не е само затоа тоа што не знам како да излезам од затворениот круг на постојаното обвинување на татко ми. Би било смешно да поверувам дека јас, сега, толку години безглаво талкам низ светот само затоа што тој бесчувствително си играл со мојата фантазија кога бев дете. Знам дека и тој не можел поинаку. Неговата вера беше духот на социјалистичкиот восхит за уметноста, науката и просветата. Тој дух, може, остана да живее во нас и денес. Иако од чудната творба во која растевме, заштитени како орхидеите во стакленици, одамна нема трага. Ние, сепак, талкаме низ светот. Како деца што се изгубиле на патот од училиштето до дома. Нашата генерација мораше да ја плати цената на канибализмот. Нè подготвуваа за големи дела на уметноста и културата. А каде завршивме? Во духот на провинцијалноста и варварството. Сиот свет сака да ни докаже дека сме луѓе остаток на една историска урнатина, нешто слично како Атлантида. Ни велат, ние сме биле секундарни појави на исчезнат свет. Од нас немало никаква полза. Од нас не бидувало ништо големо. Оваа тажна слика за Казабланка е ноќниот кошмар на секој писател во егзил. Порано имав сили да си играм во нејзините заплеткани сокаци на циничноста. Откако падна овој снег овде, што, исто така, стана дел од мојата лична митологија, повеќе не ја поднесувам иронијата. Да, Дина! А знаеш ли зошто се случува тоа со тебе? Те допрела благодатта Божја! Таа, сега, ја чисти градината во тебе, од плевелот. Затоа, ти веќе не ја сакаш твојата иронија. Таа е инструментот на студениот ум. Таа е злорадосна смеа, трева од воздух, трева непосеана. Ироничниот не може да се смилува на слабите, бедните и болните. А ти се смилува кога го виде страдањето на тетка Агата. Таа, благодатта, сега однатре те преобразува. Во такво преобразување излегуваат на виделина темните страни од душата на секој од нас. Да, знам на што мислите, му велам. Ми стануваат јасни некои нешта, за кои порано немав одговори. А, постојано, го молев Бога да ми даде знак. Да ми ја услиша молитвата. Да ми одговори. Сега тој ми одговара низ зборовите на другите. Токму онака, како што ми рековте во неделата. Зборовите на оние, што ме љубат. Оние, што се загрижени за мене. Тие ми ги даваат одговорите на моите молитви до Бога. Знаете, со Нора се потсетивме на тоа во која личност од Браќа Карамазови на Достоевски бевме вљубени, кога, како гимназијалки, го препрочитувавме тој роман. Навистина? И вие? А кој друг? Кој, прашуваш, Дина? Јас и Давид! Кажи, сега? Многу сум љубопитен! Да. Имено, Нора се вљуби во Митја. И, како може да е поинаку, во Грушенка. Јас се вљубив, се разбира, во Аљоша Карамазов! Тогаш, кога не верував во Бога, кога името Христос за мене беше само податок од историјата на културата. И, сепак, бесмртно се вљубив во благиот Аљоша, ангелот на Карамазови. Но, колку подолго шетав низ светот, низ мојот љубен Запад, толку повеќе бледнееше таа љубов. Една скришна љубов го грееше умот со студена жар. Онаа за остроумниот Иван Карамазов. За оној циник, што не остава тајни. За оној, што ја раскажува повеста за големиот инквизитор. Тој ме тераше, уште повеќе, на самоуништување. Тој се преобразуваше во еден од судиите од Процес на Кафка. Ми ја пиеше крвта. Ми го смрзнуваше умот со својот мраз на безмилосната анализа. Тој ликуваше во мојот потсмев за татко ми. И татко ми веруваше дека науката еден ден ќе направи таква гигантска машина за леб, која, само во еден ден, ќе може да испече толку сомуни леб, што ќе станат сити сите луѓе на светот. Не мораше да има чуда! Не мораше дури ни да се претвораат камењата во леб! Сè можела да направи науката и техниката, живи луѓе од епрувета. А не веруваше дека има душа, само затоа што не можела да се докаже експериментално, во епрувета. И како што е со сите луѓе чиј ум и срце се во постојан расцеп, имав, фала Богу, и една друга, топла, лична приказна за Казабланка. Таа му ја раскажав на Давид и на професорот. Ќе ви ја раскажам и Вам. Додека му раскажувам, отец Григориј стои. Не забележав дека бевме стигнале пред влезот на зградата. Што рече Давид на тоа? Ми кажа за болката на мајка му. Потоа, се договоривме за распоредот на работата! Да, изразот е Ваш. А кога си ти кај него? Вечер? Давид има проба, нели? Да. Добро Дина. Можеби, ќе дојдам. Да поседам, малку, заедно со тебе кај тетка Агата. Ама, тоа сигурно нема да биде пред девет. Ќе бидеш таму? Да. Бездруго. Пробата на Давид нема да заврши пред единаесет. Вчера не пробаше. Поради кризата на мајка му. А и преку ден не можеше. Децата, јас, Анета. Вечерва, сигурно, ќе мора да надокнади. Навистина, многу би ме радувало Вашето друштво. Добро, Дина. Тогаш ќе го продолжиме разговорот и за Иван и за Аљоша. А и за твојата топла Казабланка. 
      Остатокот од денот го минувам со практични нешта. Ја суредувам кујната на мајка ми. По нешто, менувам. Претпазливо, речиси незабежливо. Тоа не е повеќе мојот дом. Душата ми копнее по една друга куќа. Давид. Постојано ми е во мислите. Сакам да станам дел од него, од неговиот свет. Но, и се плашам дека тоа може да стане нормалност. Ох, само кога оној свет трепет на душата, кога таа очекува да го види љубениот, би можел да стане вечност! Во која би живееле ние двајцата. Знам. Не се плашам од секојдневието. Па, јас по таа тајна на обичниот живот насекаде трагам! Инаку, што би била онаа слика за дрвото, миризмата на смоквите и водата. За старите куќи крај Вардар. Таму ја допрев тајната на обичниот живот. Оној среќен живот што минува незабележано. Како водите на реката. Тој живот е вечен. Затоа што луѓето се вечни. Оние, што останаа во Македонија кога почнаа војните околу неа и во неа, сигурно, не го изгубија тоа чувство за животот. Тие, и денес, секој час се борат да си го сочуваат она, од што јас се плашам. Здодевноста на обичниот живот. Ним во овие дванаесет години, во кои не сум со нив, им се случија страшни, драматични нешта. Јас тие нешта ги гледав насекаде во светот, како некоја виртуелна Македонија. Само што, нивниот страв го немаше во извештиате на светските телевизиски куќи, жедни по сензации, како што јас бев жедна по блесокот на нивните славни градови. Кошмарните ноќи на фронтот на оние, кои, порано, седеа со мене во иста клупа, не можев да ги доживеам на страниците на интернет. Во длабокоумните анализи на балканолозите, што ги читав како маѓепсана, за да разберам, зошто се сруши тој стакленик и не разнесе низ целиот свет, немаше трага од болките на другарите што се враќаа од фронтовите како уништени луѓе. Тие студени анализатори на нашите спомени и судии на нашата несигурна, неизвесна иднина не можеа да ми кажат ништо за тагата на Анета и Игор за изгубеното дете. Тие двајцата, а и сите луѓе овде, научија низ претрпениот страв што е најзначајното во животот. Затоа, тие се поскромни од мене. Затоа, тие не сонуваат, повеќе, за големи дела. Се трудат да преживеат. Го открија значењето на најдребното. Требаше да бидам овде, за да ги видам раните на изгубената младост на нашата генерација. Требаше да боледувам со нив. Требаше да не талкам по пустите улици на Фиренца. Иако, таа за мене ќе остане најубавиот град на светот! Требаше да талкам заедно со Анета, низ паркот, за да го најдеме нејзиниот Игор, како лежи предрогиран на најскришната клупа, во најтемната темница на душата. Јас талкав поради естетскиот копнеж по светите места на литературата. Таа се бореше за животот на човекот што го љуби повеќе од себе си. Таа сака да им го спаси таткото на нејзините две ангелчиња. Јас создавам слики на идолатријата, која раѓа само фаустовски призраци во ноќта. Се разбира, тие, што останаа овде, не се давеа како јас со години во длабокото море на меланхолијата. Тие не станаа совршени нуркачи во минатото. Тие не летаат во ноќите во Јустинијана, седнати врз тепихот на спомените, кога во европските градови сите знаат каде им е домот, но, не и Дина Аспрова. Оние овде, што ми велат дека сум се спасила, на време, на Западот, не знаат колку е сурово да се живее таму сам. Сам самичок, без никој свој до себе! Од таа самотија се цепи душата надве како бел чаршав. Затоа ја култивирав мојата осаменост во мој животен еликсир. Досега, во самотијата ја гледав само мојата слобода, од која не сакав никако да се откажам. Но, колку и да е слободна мојата самотија, таа не е вистински живот. Таа е конзервиран страв од животот. Се плашам да не изгорам во животот, ако нему му ја отворам вратата на срцето. Нора имаше право! Така, како што правам јас, во постојано бегство, така се живее полесно. Затоа што не се живее! Таму, на Запад, јас бев, досега, билка од воздух. Никој не ме знае вистински. Никој не ме виде вистински. Оти бев невидлива. Без крв и месо. Виртуелен живот. Виртуелна биографија. Не морав никаде да пуштам корени. Можев во секој миг да ги спакувам куферите и да си заминам каде што сакам. Станав перфекционист во планирањето на моето бегство од мирниот семеен живот, што го водат милиони обични луѓе. Јас бев секаде и никаде. Јас бев секаде секој и секаде никој. Немав и немам никаква сопственост. Ништо не ми припаѓа мене, лично. Немам куќа со градина. Немам маж и две убави деца. Како Анета. Јас, едноставно, сум постојано на штрек. Од страв пред среќата на нормалниот живот. А по неговата тајна трагам во литературата! Копнеам, но, само во најскриеното катче на душата, по големата љубов. По онаа за која читав во книгите од летната лектира во детството, во стаклената Атлантида. Само што тоа никому нема да му го откријам. За жива глава! Дури ни на Давид! Тој, тогаш, ќе знае каде може најдлабоко да ме рани. Уште една таква рана како онаа тогашната? Само што и тој е ранет, тешко ранет. Крвави мојот љубен, се превива од болки, како во сонот со одаите. Неговите крила се скршени. Сега не знам чии рани повеќе ме болат, оние на неговото или на моето срце. Двајцата сме смрзнати однатре. Ние сме исплашени деца. Затоа по таа љубов трагаме на погрешно место. Јас ја барам во писанијата за мојот голем роман. Во тој гигантски проект од ракопис, за кој не верувам дека некогаш ќе го завршам. А никој не ми е виновен за тоа што не можам да го напишам докрај. Ниту татко ми, ниту строгите европски литературни критичари од сојот на Супереговците. Јас, самата, не сакам да го завршам! Не сакам да си признаам. Само, длабоко во мене, знам. Се плашам од мојата просечност. Само она, што не е остварено до крај, како моите романи, тоа не може да ме разочара. Тоа не може да стане просечност. Оти, јас никогаш не стигнувам дотаму, до крај да остварам некое дело. Истото е и со мојот живот. Лесните, површни врски со мажите не ме привлекуваат. Станав еремит. Длабоката, искрена, голема љубов, пак, во мене раѓа само голем страв. А за тоа време, додека не знаев каде ми е местото, каде ми е коренот, Давид бил овде. Зад аголот на призракот на нашиот семеен живот, празниот стан во егејските згради. Тој се мачел, кутриот мој љубен. Затворен во болката за татко му, за мајка му. Каде бев, тогаш, јас? Подобро ќе беше љубовта за него да ме окаменеше под липата пред неговиот прозорец. Подобро да станев столпник на љубовта по него. А не естетизиран женски еремит на литературата. Јадач на миризми! Подобро ќе беше да го чекав вечно пред неговата врата. Да не се помрднував од местото. За да не го изгубев од вид кога ќе излезеше. Како што тој чекаше на мене пред влезот на галеријата, во темницата на онаа наша ноќ. Кој ќе ми помогне да го исушам овој вртеж на реката од расцепи во мојата глава, а во нејзиното суво корито да насадам градина? На пат кај Давид, на аголот на Ленинова, во пресрет ми доаѓа соседката од третиот кат, тетка Даринка, Апостолова. Се враќа од пазарување. Била да купи кафе и млеко. Ми кажува дека тетка Рада ќе останела кај внука £ до пролет. Фала ти, Боже, што ги услишуваш и оние молитви што ми е страв дури и да ги изговорам ! Тивка радост ми го топли пределот на срцето под палтото. Ќе останам овде. Долго. До пролет! На вратата на Давид има залепено книжуле. Дина! Влези! Се смеам. Тоа значи да влезам, без тропање, иако свири. Влегувам, на прсти. Давид е седнат со виолината до прозорецот, од кој се гледа големата порта и улицата. Ме видел кога дојдов. Тој продолжува да свири, како да нема никого во собата. Седам на софата. Ја имам целата одаја пред мене. Го слушам. Со погледот го голтам секој предмет. Не ме напушта стравот, дека Давид утре може да не ми ја отвори врата. Се плашам дека ќе се случи истото, како кога го запознав. Затоа, сакам да задржам сè во мене. Сакам да го зацртам во главата планот на одаите, во кои душата ми добива крила. Дури и во овој снежен ден, без сонце, тие имаат внатрешен блесок. Ми станува јасно колку ја засакав оваа куќа која, однатре, ја знам само една недела. Ми се чини дека во сите куќи во Фиренца или Рим сум трагала само по оваа една куќа од мојот детски сон. И тоа уште кога не можев да помислам дека еден ден таа ќе ме прегрне. Ќе ми прошепоти дека и јас припаѓам овде. Болна сум од помислата дека би можело да има повторно денови, во кои ќе бидам далеку од овие одаи, од светот на Давид. Не сакам да си одам. Сакам да станам дел од неговиот живот. Не е повеќе важно да ми каже зошто не ме чекаше, како што ми беше ветил во она утро, дека ќе чека пред големото платно. Давид. Ми ја допира раката. Дина, спиеш? Не, бдеам. Додека трае тајната. Која тајна, Дина? Ах, тоа се некои мои поетски тајни. Ни самата не ги разбирам повеќе тие тајни. Како е мајка ти, Давиде? Сестрата вели, стабилно. До кога ќе остане таа. До осум и пол. Потоа, имам проба. Да вечераме? Вечераше мајка ти? Да. Во седум. Сега спие. Спокојот на нашите молчаливи вечери. Највкусна љубовна изјава. Молчиме, додека ја раскренуваме масата. Молчиме, кога пиеме кафе. Бдееме, дури трае тајната. Ќе одам кај мајка ти, му велам. Неговиот благ допир врз рамото. Како сонуван, толку е лесен. По неколку минути го слушам. Долу, во галеријата, почнува пробата. Моцарт е мојот ангел на небеската радост. 
      Во одајата на госпоѓата Розенблат е полумрак. Топлина на човечкото тело во сонот. Не добива повеќе инфузија. Местото каде била иглата е покриено со фластер. Кожа. Мека како меур од сапуница. Завесите не се повлечени. Градината зрачи со волшебен блесок во тивката одаја. Седам во полумрак. Не сакам да ја запалам светилката. Немам желба да читам. Повеќе сакам да ја прислушнувам музиката на Моцарт од долниот кат. Давид вечерва свири три чудесни квинтети. Мислам на благиот сон што го сонив утрово. Лесна дремка ми ги милува трепките. Очните капаци се тешки школки. Не знам колку долго го гледам одблескот на ноќта во градината врз нејзиното лице. Трагам во него по Давид. Тивко тропање на вратата. Отец Григориј. Петок е. Доаѓа од црквата. Приоѓа кон заспаната во спокоен сон. Мирно спие. Само малку тешко диши. Срцето. Многу е ослабнато, рече вчера лекарот, му објаснувам. Да, вели. Ми кажа Давид. Многу е загрижен. Со право. Крст, нежен, на нејзиното чело. Внимава, да не ја допре. Не сака да ја разбуди. Седиме заедно, долго, во полумракот. Тивки молитви во воздухот, како жуборот на тенок, лесен поток. Ајде да седниме во салонот, ми прошепотува. Таму, нема да £ пречиме во сонот. Не може да не чуе. Салонот е голем. Ќе седнеме крај прозорецот. Седнува во една фотелја крај големиот клавир. Овде седеше најчесто чичко Коља, кога тетка Агата свиреше на клавирот, се потсетува отецот. Така можеше да ја гледа и неа и улицата. Под светлината на малечката ламба, неговото лице изгледа уште помладо. Има долга, костенлива коса, малку побелена. Зелените, бистри очи зад малечките тркалезни очила, го прават ликот многу префинет. Има ретка, не многу долга брада. Сакате ли да се напиете нешто, отец Григориј? Да, Дина, може. Едно убаво кафе и некое малечко оганче, некоја горешта бистра капка, за да ја стопли душата. Особено на овие снегови и студ надвор. Калвадос или коњак? Давид има едно шише калвадос, подарок од стрико му. Тоа шише го отворил?! Да. Зошто? Па, тој тоа шише го чуваше сигурно пет години!! Стрико му почина! Пред четири години. Тоа беше неговиот последен подарок, за Божик. Е, кога другарчето мое, конечно, се решило да го отвори тоа шише со еликсирот на спомените, тогаш, Дина, донеси ми, те молам, една чашка од него. Кога се враќам со кафето, пијалакот и посните колачи, го наоѓам, речиси, задреман. Веднаш, се буди. Се гледа дека е уморен. Имавте многу работа денеска, оче Григориј? Не повеќе од вчера, вели. Катадневни грижи, работа со народот. Не се тешки тие нешта, Дина. Потешки се овие другите нешта. Блиската разделба од љубени луѓе. Секогаш е тешко тоа. И за мене. Иако погребите за свештеникот се секојдневие. Ме облева студен пот. Не помислував дека може да е толку болна. Сакам да Ве прашам нешто, оче Григориј. Утринава си легнав доцна, во мугрите. Останав будна во ноќта. Давид беше многу уморен. Заспа, овде, крај мајка му. Јас ја преседов ноќта на столицата. Се разбудив со мислата на сонот што ми се сони во тие неколку часа. Му го раскажувам. Мене ми е многу загадочен, му велам. Тој ме гледа уште позагадочно. Молчи, си ја чешла брадата со прстите. Знаеш, што, драга Дина, ќе ти кажам само едно нешто. Запамети го тој сон. Ако е значаен за тебе, ќе се сетиш на него. И тоа токму кога ќе ти биде од помош. Не разбирам што значи тоа со засирената крв на рацете на Давид? Тоа се раните наши, Дина. Ние, обично, ги криеме. Во сонот си ги видела неговите рани. Тој нив ги крие дење. Не само пред тебе, туку и пред мене. Пред сите! Да. Крстот е лесен само кога се носи со љубов, драга Дина. Знаете ли, зошто Давид повеќе не слика? Па, денес црташе, ми возвраќа. Ги црташе девојчињата, нели? Да, но, не слика големи платна со симболи, како порано. Кога порано? Си видела негови слики порано? Оти, тој, порано, навистина, помалку илустрираше, а повеќе работеше во масло. Ползуваше алегории, симболи и шифри. Имаш право. Ама, од каде ти ги знаеш неговите слики, кои никогаш не си ги видела? Прости, Дина, сепак, морам да те прашам нешто. А мене можеш да ми одговорш отворено и искрено, оти, нели, јас сум свештеник. Јас ќе ја задржам тајната за мене. Се разбира, доколку во тоа има некоја тајна. Те гледав кога професорот онаа вечер те претстави на Давид. Ти, додуша, тогаш рече дека не сте се познавале. Значи, никогаш, порано не сте се виделе? Молчам. Но, има работи кои, помалку, ме прават сомничав. Еве, сега, ова прашање за неговите слики. Молчам. Дали смеам да му кажам? На тој начин јас ја разоткривам тајната, без да го прашам прво Давид. Морам така и да му одговорам. Знаете, оче Григориј, дури и кога во нешто постои тајна, ако таа се однесува на двајца луѓе, тогаш, таа не смее да се разоткрива, пред тие две личности, поврзани во тајната, самите да зборуваат за тоа. Ме разбирате? Да. Дина. Гледам, многу мудро ме одвлекуваш на друг пат. Добро. Трпение! Трпението е Божја особина. Ќе чекам сè дотогаш, додека ти не посакаш да ми кажеш. Само, уште една работа. И кај Давид и кај тебе гледам дека нешто ве поврзува. Дали тоа се однесува на нешто минато или е некое чудесно насетување на нешто што допрва треба да дојде, тоа не можам да кажам. А зошто не би биле и двете нешта? Како мислиш тоа? Па, и нешто што било во минатото, може да дојде допрва. Тоа ми се допаѓа! Дина, драга Дина, ти сепак, имаш сочувство за мојата љубопитност. Овој одговор ми е доста! Сега ми преостанува само добро да набљудувам! Се шегувам! Добро. За денес е доста и толку. Навистина сум уморен. А мислам, дека е добро ако си подлегнеш на леглото во спалната, кај тетка Агата. Ако се разбуди, ќе ја сетиш. Не заборавај! Добро е да се помага! Само, тоа не треба да доведе до таму некој потполно да заборави на своето здравје. Се гледа дека си истоштена. Малку си спиела. Што се три часа сон изутрината? Сега, јас ќе си одам. А ќе поминам, малку, и долу, во галеријата, да се видам со Давид. Да, не разговаравме за Аљоша и Иван, а и за твојата Казабланка. Знаеш што, Дина? И за нив важи она што ти го реков за сонот. Запамети ги, ама, не ги анализирај премногу! Да, оче Григориј. Имате право. Одморете се и Вие, стигнете си добро во Вашата одаја, во Св. Спас. Добра ноќ, му довикувам по скалите. 
      Уморот на целиот овој ден и на целата измината ноќ се јавуваат како да биле скриени досега. Ми се чини дека тонам во длабок сон. Но, јас не смеам да заспијам. Смеам само да дремам. Морам секој миг да можам да станам, ако госпоѓата Розенблат се разбуди. Очите ми се тешки како да се метални топки. Главата ми паѓа. Скокнувам. Слушнав некој шум. Станувам. Ја погледнувам заспаната жена. Таа дише рамномерно, дури и полесно од вчера. Спокој владее во градината. Стојам на прозорецот. Ги гледам Давид и отец Григориј во павилјонот. Разговараат. Љубеното лице во блесокот на месечината. Господе, колку е убав мојот Давид! Прилегнувам. Немам сила во оваа ноќ. Иако денот беше прекрасен, некоја чудна тага ми се свила околу срцето. Што се случува со мене? Само тоа да не е првиот знак на мојата меланхолија. Чувствувам како заспивам со мислите на Давид, на Анета и на девојчињата. Мајка му? За неа расте во мене непознато чувство на заштита и нежност. Неговата рака на мојот образ. Во првиот миг не знам каде сум. Го гледам во полумракот. Седи до мене на креветот. Не можам да му ги видам очите. Неговата рака е мека, растреперена. Ја фаќам, го допирам со неа уште еднаш мојот образ. Ги љубам студените прсти. Бил во снегот. Ги здогледувам во полумракот неговите очи. Ми се стори дека плаче. Го кревам ќебето. Немо го повикувам да си легне до мене. Заедно ќе ја вардиме мајка му во ноќта. Ништо не може да £ се случи кога обајцата ја чуваме. Неговото тело се тресе од плач. Тивко плаче. Со страв, да не ја разбуди мајка му. Добро е што болката си го нашла патот да излезе од неговото стегнато срце. Премногу долго тој ја поттиснува. Премногу долго ги држи сите свои чувства и стравови под контрола. Ги свивам моите раце околу него како завои врз рана. Топлината на моето тело нека му е исцелителен мевлем. Ги впивам во себе неговите горчини. Имам сила да ги проголтам. Мојата љубов за него е море без дно. Во него се удавува сета горчина. Му ги допирам во темницата очите. Трагам по солзите. Да ги исушам со косата, со усните. Спие. Нема солзи. Тивко дише крај мене мојот болен љубен. Спиеме како две исплашени деца, цврсто стиснати еден до друг. Невини детски тела, повредени и осамени. Го држам. Да има мирен сон на моите гради. Не спијам. Нема сон за мене. Морам да ги вардам обајцата. Тие ми се најдрагоценото. Давид спие како големо дете. Одвреме, навреме тешко воздивнува, мрмори нешто во сонот. Нежно, речиси, невидливо му ја допирам со усните косата. За добра ноќ. Се будам пред него. Надвор. Во снегот. Небото на исток е излеано злато. Снег и горешто злато. Мирис на леб и симити. Пекарот, ангелот на мугрите стои пред пекарата, гледа во снегот, пуши. Кус миг на одмор за преморениот, што работи додека другите спијат. Давид. Спие, сè уште, со лице на дете. Во сонот се забораваат сите стравови на денот. Уште се стрежи желбата да се однесувам како дома. Сакам да ја разбудам мојата скришна љубов со миризливо кафе. Блага мисла ранобудница ми го расветлува умот. Ги заборави шифрите, Дина! Каде се приказните твои, мевлемите за неговата ранета душа? Го гледам дрвото на липата. Во неговиот мирис се криев од моите во скопските лета. Мирис на липите. Седам. На неговата маса. Пишувам. Со неговото перо. Запишувам. На неговите бели листови. Приказна за благоста. Понадица на утрото за мојот љубен. Раката е поумна од умот. Самата од себе ја бележи приказната за старите куќи, водата, дрвото и миризмата на смоквите. Ја запишувам по седумнаесет години онака, како што му ја раскажав во исти вакви мугри. Не е изгубен ниту најмалечкиот збор. На масичката, кафе, геврек, венецот венчален и приказната, иљачот за раните. Го милувам по косата. Ја допирам благо мајка му. Нејзината коса е испотена. Главата £ е горешта. Оган на борбата за живот во кревкото тело. Господе, осветли £ го умот да се сети на Давид. Да го препознае. Тоа е мојата непрекината молитва и во идните денови. Молитвата говори во мене кога чекорам со тежок чекор на патот до дома, зад аголот. Телото ми станало струна на премореноста. Се плашам да заспијам, да не се разложам во тој замор блажен и да го преспијам целиот ден, до ноќта. Не смеам да спијам. Ме чека мојот живот. Не се плашам повеќе од него. Ги отворам портите на срцето. Се плашам дека ќе бидат тешки. Одамна не ги допрела нежната рака на љубовта. Тие биле лесни! Како облак небесен! Чекале трепетливо да ги отворам. Ме буди ѕвончето. Некој е на врата. Нора и Анета. Се сретнале на Бит Пазар. Ми носат понадица. Бурек со месо и јогурт. За последна гозба на појадокот мрсен, пред утре да почнат постите Божикни. Божикни поклади со бурек. Утрото се преобразува во радоста на нашата младост. Никогаш Анета не се смеела толку лесно, како сега, додека ги слуша шегите на Нора. Срцето ми пребликнува од благодарност. Нечујно чита молитви за моите две сестри. Дина, знаеш дека му кажав на Борис, нели? Да. Ми кажа отец Григориј. Добро си сторила, Нора. Му кажа ли на Иван? Ќе му кажам вечер. Анета ни кажува за Игор. За неговите кризи. За обвинувањата на неговите родители дека таа била виновна за сè. Каде да најдам едно малечко станче за мене и за Игор? Сè би било полесно кога еднаш би била сама со него, во нашите четири ѕида. Мисла радосница ми го исполнува умот. Ја погледнувам Нора. Таа ми ги читала отсекогаш и најтајните мисли. Тивка насмевка, благост на нејзините усни. Да, понуди £, ми велат Норините усни нечујно. Анета, не грижи се, ја успокојувам. Може многу брзо ќе ти се оствари таа желба. Овој стан е празен веќе со години. А и сега. Самата гледаш! Доаѓам овде само на час, два. Можеби ќе најдам некое подобро решение. Зошто да не живеете ти и Игор во него? Ќе разговарам за тоа со моите при нивното следно јавување. Може ќе се јават уште денес. 
      Два часот е, напладне. Одамна мина времето на нашиот молчалив ритуал на ручекот. Срцето трепери. Стравува. Прашува. Посакува. Ја разбра ли тој шифрата во приказната, со која го дочека утрото? Чекорот на вљубените е детска игра. Гатанка на скриено писмо на желбите. Ако разбрал, нека ми даде благ знак. Ако разбрал, нека чека на мене со ручекот. Ако разбрал, нека ме чека во дворот. Ако разбрал, нека ме чека со ручекот. Ако разбрал, нека ми даде благ знак. Ако разбрал, нека ме чека во дворот. Ако мојот збор бил иљач за неговото рането срце, нека се разбуди во него жедта по мене. Тивки молитви, желби на мојата љубов за мајсторот на шифрите. Бабичке мила Ангелино, каде да ги најдам твоите иљачи? Како да ги излечам неговите крвави рани? Само ако си му во срцето. Треба да си миризмата на неговото срце. Бдеј, Дина! Дури трае белата тајна на снегот! Гласот на баба ми. Ангелот на одајата на мојата душа. Давид. Стои во павилјонот. Чека на мене? Или пие горчило на изворот на тагата по татка си? Очи. Со пламенот на жедта поросени. Од тој пламен се топи снегот околу него. Во снегот, расцутува пролет. Те чекав, ми вели. Ми ги држи цврсто рацете. Ги топли со својот здив. Од тој топол здив цутат рози во снегот. Каде беше толку долго, Дина? Главата ја крие во мојата коса, ми шепоти на увото. Го пие мирисот на мојата коса со голема жед. Ќе ручаме, ми шепоти со најсладок глас. Не чекаше предолго на мене? Не ли си гладен? Да, гладен сум, Дина. Ама, можам да чекам. Неговата рака на моите рамена. Ја разбрал шифрата, ми се насмевнува скришно срцето. Благиот спокој на нашите молчаливи ручеци. Моите приказни се Давидовите волшепства во кујната. Со нив тој ме опива. Со нив тој ми ја слади душата. Сè е симбол. Сè благодари на Творецот. Нашите срца, нашите тела, нашите рани зацелени. Сè станува лесно. Кога разговараме, зборовите се пеперутки што ни застануваат на усните. Толкава е леснотијата на облакот во кој лебдиме. Давид! Да, Дина. Главата негова чудесна се одмара од грижите во скутот мој. Дали смеам да те прашам нешто? Да. Прашај сè што ќе посакаш, Дина! Знаеш, сакам да £ помогнам на Анета. Сакам да може да £ се оствари најголемата желба. Која £ е желбата? Сака да биде сама со мажот што го љуби и со децата. Знаеш, тие, сега, живеат во едно малечко одајче, во домот на родителите на Игора, мажот £ . Ќе им предложам на моите, Анета да живее во нашиот празен стан. Мајка ми би се радувала ако во станот нејзин напуштен, така вели таа, пак има живот. Болката во неговите очи ми го пара срцето надве. Ти се враќаш? Таму? Каде, Давид? Во твојата љубена Фиренца! Таа е таму каде што си ти. Му шепоти моето срце. Го успокојува. Тој не го слуша шепотот. Стравот ги заспива очите на срцето. Се плаши ли тој дека јас ќе си одам? Сака ли да останам кај него? Нема повеќе бегање. Дури ни во најубавиот град на светот. Не, друга ми е мислата, Давид. Јас и сега сум многу малку во станот. По некој час во денот. Ако може да најдеш едно легло за мене овде, кај мајка ти, кај било, тогаш желбата на Анета би се остварила уште утре. Давид. Седи замислен. Ме гледа долго. Згрешив, си велам. Не чекав тој да ми го понуди тоа. Дина Аспрова, мајстор уништувач на среќата. Без збор. Главата негова чудесна, пак, лесно го најде своето место во скутот мој. Еден збор. Најблагиот. Фала Богу! Не ќе мора да доаѓаш и да се враќаш. Го успокојувам. Давид, верувај ми, можам да спијам каде било! Нема да ти пречам! Сакам да ми пречиш, Дина! Не грижи се многу за мене, Давид. Сакам да се грижам за тебе, Дина. Еве, и овој кауч ми е доволен, му велам. Подобра е постелата во гостинската соба на мајка ми, Дина. Ќе бидеш близу. И до неа и до мене. Така ќе направиме. Значи, можам да ја израдувам Анета? Поради радоста што таа ми ја подарува, да, вели Давид. Уште веднаш? Да. Побарај ја. Ми го подава телефонот. Анета плаче со солзи радосници. Фала ти Боже, што ми ги услишуваш и оние молитви, што не се осмелувам да ги изговорам. Лесна дремка му ги милува капаците на очите. Треперат како лист во пролет. Давид, треба да одам кај мајка ти. После, Дина, после. Кај неа се Гаврил и Лаура. Сакаат да те одменат. Треба да ме вардиш и мене. Кога спијам. Дарови на милоста пријателска. Знаци блажени. Знаци исцелителни. Го вардам во мојот скут. Со милозвучноста на Псалмите Давидови. Тие се жуборот на мојата жед по Бога. Се буди. Се протегнува леко, како бебе во пелени. Нашиот молчалив ритуал на попладневниот чај. Пак, неговиот поглед е огледало мое. Ме гледа, како прв пат да ме здогледале жедните очи. Ја милува виолината. Растреперено ја мазни површината. Таа му благодари со блесокот на слатката боја на медот. Давид, раскажи ми за татко ти. Каков човек бил? Долго ја мазни виолината, небаре таа е љубениот образ татковски. Татко ми?! Каков човек беше татко ми, прашуваш, Дина? Чудесен! Ох, колку ја разбирам болката на мајка ми по него! И по триесет години! Ме боли само што таа е толку голема, што во нејзиното срце нема место и за мене. Од денот кога тој умре, во нејзината душа нема место за ништо друго. До тој момент јас имав чудесно детство! Затоа што во срцето на мајка ми имаше место и за мене. И покрај нејзината бескрајна љубов за него! Кога го изгуби, сè во неа стана само море од меланхолија. И најскришното катче на нејзината душа беше полно со тага. Тогаш, прв пат помислив дека мора да имам некоја голема вина. Дека само затоа Господ ми го одзема не само него, туку и нејзината љубов. Давид, каква вина си можел да имаш на дванаесет години? Па, ти си бил детето што го изгубило татка си! Зошто некој не мислел и на твојата болка? Мислеа, мислеа, Дина. Фала Богу, сите други што ме љубеа, сакаа да ми олеснат. Не само баба ми и дедо ми, не само Фроска, туку и Лаура и Гаврил и мојот најдобар другар Климент, сега отец Григориј. Мајка ми немаше сила да мисли на мојата болка. Таа беше ранета. Таа крвавеше! Не можеше поинаку. Подоцна, мислев дека немам право да бидам среќен. Кога бев среќен, се плашев дека таа среќа нема да биде трајна. Секогаш ги губев оние што ги љубев. Мајка ми се предаде на меланхолијата од истата причина. И таа мислеше дека нема право да живее, штом го изгубила оној што бил нејзиниот живот. Без него таа не можела да живее. Требаше многу време за да го сфатам тоа. И да £ простам. Татко ми беше волшебник на виолината! Таа за него беше светот. Надвор од музиката не постоеше ништо друго. Воопшто, тој многу малку говореше. Освен, се разбира, со мајка ми. Нив ги поврзуваше длабока љубов. Таа за мене беше таинствен свет. Никогаш не ја разгатнав тајната на љубовната врска, онака како што ја доживеав како дете, во длабоката предаденост на татко ми и мајка ми еден на друг. На вечерите и ручеците, на кои се собираше целото семејство, оти со нас живееја и моите баба и дедо по татко и тетка ми Марта, татко ми обично молчеше. Внимателно го слушаше разговорот на масата. Пушеше, со изразито сетилно задоволство, низ лулето. А само за миг, напати, благо ќе се насмевнеше. Се разбира, доколку нешто особено ќе го заинтересираше! Никогаш не го чув да се смее гласно и силно. Тој имаше постојано некој далечен блесок во големите црни очи. Неговиот чувствен свет беше длабоко затворен во него, како бисерот во школката. Јас го љубев бескрајно! Му се восхитував! Онака како што се љуби филмски јунак или идол. Тој за мене како да немаше тело од месо и крв. Тој беше само музика и дух! Не се сеќавам на неговите прегратки или бакнежи на челото пред заспивање. Иако, бездруго, го чинел и тоа. Само сигурно кога бев многу малечок. Кога пораснав, тој со мене, на разделбите само се ракуваше. Ја бакнуваше страсно само мајка ми. Знам. Се сеќавам. На разделбите ја држеше долго во прегратката. Кога умре, мајка ми не го испушти цела ноќ од прегратка. Се затвори со него, во собата. Таа и сега е затворена со него. Јас не сум Давид. Нејзиниот син. Јас сум Коља, љубениот маж. Мирисот на татко ми за мене и сега е недофатлив. Тој е слаткиот превез околу неговото лице што го создаваше сивосиниот чад од лулето и далечниот поглед на неговите огромни очи, под високото чело. Затоа пушиш на луле, Давид? Тоа е неговото, нели, го прекинувам. Потврдува со главата. Го полни лулето. Полека го пали тутунот. Сивосиниот чад го обвива неговото лице како да е невидлива рака. Знаеш, Дина, за мене, како негов син, немаше пат до неговото срце. Иако, сум сигурен дека многу ме сакаше. Ама, кај него сè беше затворено во неговиот свет. Она што сакав да му го раскажам, обично, го цртав. Пред спиење, цртежот му ја оставав на неговата работна маса. Изутрината, по појадокот, тој ми го враќаше, без збор. Само со кус коментар под него. Никогаш не рече дека некој од тие цртежи му се допаднал. Не рече ни дека е добар, ни дека е лош. Вежбањето со сликарското перо е исто како и вежбањето со инструментот, рече само еднаш. И тоа не како препорака за мене, туку повеќе како размисла за својата работа. Постојано имав чувство дека јас сум единствениот неуспешен член на старото семејство Розенблат. Ќе останам засекогаш осуден на неуспех, си велев. Не бев ниту генијален виолинист, ниту генијален сликар. Сликар станав од потрага по мој пат, различен од оној на татко ми. Затоа беше толку важно за тебе да одиш во Рим? Ме горат неговите очи со пламенот на трогнатоста. Што, имам, значи, сепак, храброст да се приближам до тајната? Ќе престанам ли да ги набљудувам туѓите животи? Да, Дина. Затоа. Ти ме разбра. Кога, Давид? Секогаш. Потоа, долго лежи во мојот скут. Полека, нежно го поместувам. Се буди. Што е, Дина, каде ќе одиш? Спиј, му шепотам. Ќе одам кратко дома. Да си го земам куферот. А и моите ќе се јават. Потоа, ќе дојдам. Спиј, спокојно. 
      Никогаш толку брзо не сум го спакувала куферот. Петнаесет минути! И, пак, нема трага од моето присуство во овој стан. Нека уживаат во него Анета и Игор! Сега останува само да ги информирам моите. Не чекам да се јават тие. Јас ги барам. Тие се многу изненадени што јас им се јавувам. Диночка, чрчори мајка ми од другата страна на океанот, што е кај вас сега, пладне? Да, мамо, доцна попладне, всушност, квечерина. Само јас да не ве разбудив многу рано? Мора кај вас да се црни зори! Не, не, Диночка, па ти знаеш дека ние стануваме многу рано. Извини, мамо, ќе си прилегнете после. Ја изумив временската разлика. Дина, еве, тато сака да те праша нешто. Ајде, душо, облекувај се потопло кога одиш надвор по тоа снеговите. Татино, да те прашам нешто, знаеш, на една од овдешниве телевизии гледавме некоја репортажа за Македонија. Така некако се викаше, кризата во Македонија. Стварно ли е тоа што велат овде? Дека имало напнатост во земјата, дека снегот бил нешто како псевдовојна, дека ќе ги изменел границине, дека можела да исчезне и територијата и тоа комплет? Па, нормални ли се тие луѓе! Ама, јас не им верувам на овдешниве медиуми! Тие сè преувеличуваат! Известуваат и за настани што не се случиле. Затоа сакав ти да ми кажеш, ама, искрено, ќе има ли војна? Тато, не викај толку, сè е во ред овде. Овој снег е најобичен, многу убав снег. Иако, тој навистина е нешто чудесно, и студен и горешт. Како тоа? Објасни ми! Па, не може да се објасни. Во тоа е штосот, тато. Тоа мора да го доживееш. Туку да ти кажам нешто друго. Знаеш, на Свети Никола ќе одам на концерт. Аха, каков? Каде? Кој ќе настапува? Е, ова, е татко ми во вистинската форма, си велам. Сега ќе се изеде жив што е таму далеку, во канадската пустелија, како што милува да каже, и што не може да дознае повеќе. Еден квинтет. Квинтет Розенблат. Ги знам ли? Не може да ги знаеш, тато, нови се! Постојат од пред две години. Чекај, чекај, името ми е некако познато. Розенблат, Розенблат? Не ми текнува од каде ми е познато тоа име? Чекај, ќе ја прашам мајка ти, може таа се сеќава. Ја вика мајка ми. Дафино, ела ваму! Слушај, Диночка, на Свети Никола ќе одела на концерт, на некој нов квинтет во Скопје. Гледаш ти, си имаат таму културен живот, не како овде, само квизови и реклами. Баш убаво! Нови квинтети, тоа треба, а не бомби и војни! Туку, не ми текнува, немаше ли нешто како Квинтет Розенблат на времето? Како, кога, Дафино? Во наше време! Каде, во Скопје! Да, пред и по земјотресот? Да, тие беа оние Русине, кај паркот, на Илинденска, викна мајка ми. Таа секогаш знаеше сè! Да, точно! Знаев јас дека ги знам! Сум ги слушал, многупати. Добро, Диночка, штом си одиш на концертчиња и на такви работи, значи, добро ти е таму, нема зошто да си чукаме глава од грижа за тебе. Нема потреба, тато. Многу ми е добро овде, дома. Дај ми ја, сега, мама. Како си ми Диночка, вели мајка ми загрижена. Да не си настината? Така некако ми зборуваш на нос? Да не си бутурничава? Јадеш ли ти, дете, воопшто, нешто асолно или купуваш само бурек и јогурт и пица? Да си зготвиш сега во зимава убава супа од кокошка. Таа е многу здрава, за заштита на имунитетот. Стави си ја во фрижидер, така ќе ти трае неколку дена. Дина, така е, мора да си организирана во животот. Тоа е најважната работа. Јас и овде, со роднините, есенва направив еден тон зимница. Да има, да се најде, за гостите и за домашните. Не знаеш колку ми успеал овојпат ајварот! Да не му се верува на човек! Овде, со канадски пиперки нашиот ајвар ми успева дури подобро, се смее гласно. Е, оди сега, разбери го светот! Мамо, не се грижи, јас се хранам многу добро. Никогаш се сум се хранела толку добро. Освен кога ти готвеше за мене, £ велам. Таа плаче. Иако, не признава. Слушај мамо! Се сеќаваш на Анета Стефановска? Да, таа Анета, колешката од студии. Да не должам. Таа е мажена, има две девојчиња, вистински ангели. Имаат еден голем проблем. Немаат стан, мораат четворицата да живеат во едно мало одајче, кај родителите на Игор, мажот £. А немаат пари! И двајцата немаат работа! Згора на тоа, Игор е хронично болен. Да, има нешто со срцето. Сакам да им помогнам. Овој стан и без тоа е празен. Ако се всели Анета со мажот и дечињата овде, тогаш во нашиот напуштен стан конечно ќе се врати животот. Што велиш? Диночка, па тоа е прекрасна идеја! Тогаш нема да се грижам ден и ноќ за тоа кога ќе се врати Рада од Бугарија! А кај ќе живееш ти додека да се крене снегот, за да си одиш во Фиренца? И тоа не е повеќе важно, мамо. Изгледа ќе ја заборавам Фиренца, засекогаш. Ќе одам еднаш, да си ги земам сите ствари од станот и толку. А и без тоа стипендијата ми истекува на крајот на јануари! Да, добро, сине, а што ќе правиш дотогаш? Имам совршено решение, мамо. Од денес сум кај Давид. Давид?! Оној, оној твојот Давид?? Дина!! Да мамо, тој Давид. Тој е во Скопје! Веќе шест години. Тој е и во квинтетот Розенблат. А каде е сега тој? Дома, кај него. На Илинденска. Во вилата Розенблат. Знам каде е, вели. Ти таму секогаш се губеше како дете. Да, мамо. Ме чека! Па, што се задржуваш, дете! Трчај кај него! Ох, фала Богу, сега можам да спијам спокојно, издишува длабоко мајка ми. 
      Се јавувам кај Анета. Можете да се вселите, уште вечерва, £ велам. Веднаш доаѓаме! Дина, како да ти заблагодарам за ова? Не ми благодари мене? Ами кому? На тетка Рада и на снегот, се смеам. Анета, клучот ќе ти го оставам под чергичето, пред вратата. Конечно! Не сум повеќе чувар на празниот стан на моите. Во него се всели животот! Давид ме чека. Стои на прозорецот. Ме здогледа со куферот и веднаш истрча надвор. Ми го презема куферот. Не е тежок, вели, со најблагата насмевка во очите. Да. Јас сум модерен номад. Бела школка, како онаа на твојот прозорец. Се смее. Ми ја бушави косата. Дина, Дина!! Ајде да вечераме. Немам многу време, вели. Ме чека Моцарт! Нашиот молчалив ритуал на вечерите. Постојано се гледаме. Очите ни се радуваат. Тие се деца. Јас сум близу до тајната на животот. Ја допирам. Не сум, сè уште, во нејзиното срце. Но, го слушам неговото чукање. Јас сум гостин на мојот дамнешен сон. Гостинската одаја ми ги отвори вратите на срцето на Давид. Деновите капат како капавиците од стреите. Бдеења целоноќни. Бдеења целодневни. Кога тој спие, бдеам јас. Кога си легнувам, тој седнува крај креветот на мајка му. Грижата е полесна кога се дели. Не паѓа повеќе нов снег. Сепак, сè уште сета земја е блокирана од големите снегови. Не обрнувам внимание на она што се говори за снегот и за опасноста од него. За мене тој е она што беше и во детството, небески знак. Во одаите на Давид не продира светот. Само белината и блесокот на снегот. Ритам на секојдневието. Се свива околу срцето како исцелителен ритуал. Се будам со копнеж по спокојот на нашите тивки средби на трпезата, на ручекот и на вечерата. Ние сме болни, раните зацелуваат бавно. Имаме трпение и разбирање еден за друг. Претпладне тој работи кај себе, само кога некој друг е кај мајка му. Кога е сам, тогаш, тој секој час од претпладнето е крај нејзиниот кревет. Го слушам. Долу, на пробите. Сè е Моцарт во овие одаи. Сè е Николај Розенблат. Сè е Давид Розенблат. Вечерите ги минувам со мојата тивка, молчалива сенка во болничката соба. Госпоѓата Розенблат сè повеќе станува дете. Погледот е со секој ден сè подалечен. Таа е далеку, во нејзиниот свет. Се топи пред очите на сина си. Нејзиното кревко, неподвижно тело се преобразува во свеќа на поменот. Таа гори со пламенот на љубовта по оној, по кој £ копнее душата. Неа ништо повеќе не ја држи овде, на земјата. Сака да полета, да го прегрне оној што ја чека на небесата, веќе триесет години. Давидовото срце е рането од тоа што таа не го споменува неговото име. Како синот никогаш да не постоел во нејзиниот живот. Господи, потсети ја на среќата на мајчинството, кога го држела на градите. Богородице, потсети ја на блажениот трепет, кога го носела во утробата. Иљачот за болното срце на Давид е во тајната одаја на умот на онаа што го родила. Деноноќно го милувам без збор и допир. Со мислите. Со благиот молк, во кој пропаѓаме како во брачна постела. Зборот е отповеќе кога очите се милуваат. Сите наши ритуали на блискост немаат зборови. Кога јас ќе го најдам во ноќта заспан во леглото наспроти она на мајка му, првото движење на будењето е нежниот знак на покривалото. Тоа се шири самото од себе. Го обвивам со детски раце, неуки во љубовта. Моите се раце неуки. Има ноќи во кои двајцата липаме пригушено. Јас плачам за мајка му, за него, за мене и за моите, кои, сè повеќе, ми недостигаат. Тогаш ја црпам утехата од чистата, мека прегратка на рацете на Давид околу моето тело. Само така можеме да ја издржиме тежината на денот. Чистотата на постите Божикни. На служба сме кај отец Григориј. Давид останува до крај. Потоа, полека, одиме дома. Не мислам повеќе на онаа ноќ. Како таа, навистина, да беше пред векови. Не мислам на неа и кога минуваме на истите места, на кои одевме тогаш. Душата се чисти од товарот на минатото. Нема повеќе горчина во неа. Таа се преобразува во душа што разбира и простува. Знам дека многу одамна му простив на Давид. Но, тој не си простува себе си за некои нешта. Тие се за мене тајна. Никогаш не говориме еден за друг. Никогаш не прашуваме за другиот. Како што прават луѓе што се целосни туѓинци или најблиски пријатели. Тие немаат потреба од прашања, тие знаат сè. Утро. Се будам. Го нема него до мене. Ја слушам неговата виолина. Проверувам како е мајка му. Будна е. Жедна е. Прегорени, суви усни на страдалничката. Распукнати, ранливи. Долг поглед. Ме знае ли веќе која сум? Дали јас сум сега за неа жената без лице? Иако таа постојано ми го гледа лицето. Испитувачки, сонлив поглед. Очите се тешки за болниот. Пак, заспива. Четири часот по полноќ. Кај Давид. Лежам на софата, завиена во дебелата покривка. Околу мене, мирисот на топлото тело на Давид, и Моцарт. Во треска е пред концертот. Страв, дека не е подготвен доволно. Го тешам. Колку добро го знам овој страв во ноќта. Тој ме тера да ги уништувам сите мои писанија. Светлина. Ги тријам очите. Сум заспала на софата кај Давид. На масичката пред мене. Кафе и геврек. Шифри на љубовта. Блажен спокој околу мене. Топлина на дом. Копнеж по љубениот. Давид. Мила насмевка во неговите очи. Незабележлива за другите. Само јас го знам нејзиниот знак. Додека го пијам кафето, тој седи до мене на софата. Потоа, се извива како мачка, барајќи ја најмеката длабнатина од моето тело. Тониме во спокојот на утрото. Му шепотам. Кој е кај мајка ти? Сестрата, шепоти тој. Тогаш, спиј спокојно. Јас ќе те чувам. Не ме слуша. Веќе спие. 
      Дента пред Св. Никола. Давид е еремит во својот стан. Моцарт е неговата молитва. Не му пречиме. Го оставаме сам. Молитвата е благопријатна и за нашите срца. Рано утро. Сестрата. Помош £ треба. Да ја искапеме заедно болната. Света должност на љубовта. Света радост на благодарноста на онаа што го родила мојот живот. Солзи капат во водата. Мои се. Тажат за изминатиот живот на ова кревко тело, бело како гулабица. Зошто немав среќа да стапнам во нејзиниот живот порано, кога ќе ме запознаеше, кога ќе ја запознаев? Ќе ги знаеше моите мисли. Ќе ги знаев нејзините копнежи. Двете сме сострадалнички во меланхолијата. Професорот ми доаѓа на гости во нејзината гостинска соба. Гостинката прима гостин. Драга Дина, толку нестрпливо чекав да те видам. Ах, има толку работи што сакам да те прашам. За тебе и за Давид! Знам дека сум љубопитен како некоја пазарџика, ама, за волја на вистината, не се срамам заради тоа. Уф, те уплашив, нели? Кутро девојче, не требаше уште од врата да те нападнам со мојата љубопитност. Сè во свое време, нели? Ќе ми одговориш на моите прашања за тебе и Давид кога ќе дојде времето за тоа. Ми подава чинија со убави колачи. Посни! Божикни! Подарок од Лаура! Патем, таа многу те поздрави. Се каеше што веќе имала договорено со некои пријателки, инаку, ќе дојдеше и таа. Ама, ќе се видите утре, на концертот. Навистина, има право Лаура, вели, Дина ја видовме трипати досега, но, онака вистински, не успеавме да разговараме со неа. Да, има право мојата мудра жена! Во нашиве средби, додуша, имав можност да те набљудувам. Добро, добро! Пак почнав многу да зборувам, а не ми беше тоа намерата, оти, нели, затоа сум толку нестрплив, оти сакам, овојпат, да чујам што ти имаш да ми раскажеш за твоите авантури низ Европа. Само, првото прашање е, може по едно аперитивче, претпладневно? Вади од торбата едно шише. Еден роднина од Лазарополе ми донесе еден многу вкусен ликер ли е, ракија ли е, не знам точно, ама од ореви и некои други нешта, некоја тајна формула! Ама, вкусно, вкусно, дури и лековито! Значи, едно ликерче од Лазарополските ливади? Да, со задоволство, професоре. Ќе донесам чаши! Се смеам на неговата навика, во ист миг да говори за десет теми. Така, понекогаш, се заплеткуваше и на предавањата во неговите многубројни излети на мислата. На крајот забораваше за која тема беше почнал да говори, па моравме ние да го потсетиме. Наздравивме и еден миг седиме, молчејќи. Ликерот од ореви, од млади ореви, како што се поправи професорот, имаше навистина вкус на лековит пијалак. Почекајте, да му однесам една чашка од лекот на Давид! Ме гледа со искри во очите. Блага насмевка. Таа е полна со животна мудрост. Знае тој. Љубовта се храни од вакви капки на внимателност. Одам на прсти низ одајата на Давид. Не ме забележува. Свири. Не се врти. Полека, како да е пердув, ја спуштам чашата врз белиот лист на масата. На него пишувам. Лек за горешти гради! Шифра на љубовта. Професорот се намести најудобно во фотелјата и ме гледа со полузамижани очи. Што се случило со тебе во Европа, Дина? Мислите дека јас таму сум се променила? Да, толку многу, што се прашувам каде ли ми исчезна она ведро, храбро, неустрашливо девојче со најубавата црвена коса и со најблагите, најтажните и најголемите кафени очи. Тоа девојче, уште од првото мое предавање, ми причинуваше голема радост. Признавам. Ти во мене од првиот миг разбуди заштитнички чувства. Во тебе имаше една таква животна сила! Но и чистота! Да, сигурно и наивност. Ама, тоа е блажениот знак на младоста. Само тоа беше чудесната детска наивност, придружена од несекојдневна оригиналност во мислите, творбите. Не знам дали се сеќаваш? Сега, не знам точно во кој семестар беше. Ама, помнам, како сега да е. Ти дојде во мојот кабинет. Со едно купче листови испишани со поезија, врзани со црвена панделка. Ми ги даде, со молба, да ги прочитам. Уште ги имам! Да, многу добро помнам. Она што ми импонираше кај тебе како студентка беше твојот сигурен суд, остроумната, прониклива критика и анализа на делата. Се разбира, да не говориме за твојата ретка дарба за јазици, на која ти завидуваа сите твои колеги. Па, јас бев сигурен дека тоа девојче ќе го освои светот со еден потег! А што гледам сега? Воздржаност, страв, несигурност, затвореност во себе? Мислев дека она мое мило девојче со црвена коса, таа чудесна пеперутка, ќе се преобрази, на твоиве најубави години во животот, во една страсна, чувствителна, среќна жена! Очекував да ја видам со маж што ја обожува и со две прекрасни деца. Страв од животот гледам кај тебе, Дина. И тоа токму кај тебе? Каде отиде твојата страст за живот? Како да му одговорам, кога не смеам да му ја кажам вистината? Како да му објаснам, дека во мене изгоре таа страст во таа една ноќ со Давид? Како да му кажам дека тоа сега е простено и дека во мене, полека, се враќа истата силна желба за живот? Како да му кажам дека, фала Богу, се исцелувам, кога тој не ги знае моите рани?
      Од што се плашиш толку, мила Дина? Се плашев, професоре! Многу се плашев! Мислам дека сега, полека, се учам да не се плашам повеќе. А се плашев, пред да дојдам овде, по сите тие години во светот, најнапред од животот. Се плашев и од просечноста. Се плашев од животен пораз. Се плашев од големата љубов, по која, постојано, копнеам. Најмногу се плашев од она од што се плаши и Давид. Дека среќата ќе исчезне, ако стане нормалност во мојот живот. Оти, таа така ќе стане нешто просечно. Се прашувам, зошто за вас младите наједноставните работи се толку сложени? Дина, па, токму тоа е најголемата среќа! Големата љубов да биде за човекот секојдневие! Да се будиме и да заспиваме во прегратката на љубениот или на љубената! Не еден ден, не една недела, не една година, туку цел човечки живот, најдобро, вечно. Нашата надеж, нашиот христијански копнеж е еден ден да воскреснеме крај оние што ги љубиме! Тоа е така откако постои светот! Тоа го знаат обичните луѓе, подобро од вас, сензибилните, учени, надарени луѓе. Сите сте толку збркани. Што се случило со вас, мила Дина? Што направи таа Европа од сите вас, нашите надарени деца? Не знам, му велам. Можеби тоа се должи на фактот што нашите биографии се здробија на почетокот на животот, а не, да речеме, во зенитот. Кога пропадна Југославија ние имавме дваесет и три години! И можеби поради судирот на она на што нè учевте Вие, нашите татковци, и она, на што не учи денес големиот свет. Вие нас нè учевте на културен идеализам. А Европа ни се потсмева на тој копнеж по светска култура! Таа самата одамна го заборавила тој копнеж. Затоа е цинична со нас! Сака да ни ги испие животните сокови, дури и оние последните, оние што сè уште нè одржуваат во живот. Знаете ли колку е тешко да сакате цел живот да одите во земјата на Пруст, да живеете една година во Париз, да сте странец и сите да ве гледаат како да сте теле со три глави кога ќе го изговорите името Пруст? Затоа што тие веруваат дека вие сте варваринот од Балканот, кому тие допрва треба да му направат буквар, за да научи да чита и пишува! А вие одите кај нив, за да им кажете дека уште кога сте имале петнаесет години, кога сте седеле крај Вардар, во миризмите на неговите води сте се капеле во мирисите на чајот од липи на Пруст. Вие со жар во срцето ќе им раскажувате дека ние, Нора и јас, како студентки, по цели ноќи ги рецитиравме Вашите љубени Маларме и Рембо на Камениот мост! Ние, сонувачите на светската култура! Мене не ме научи да го љубам Пруст некоја невладина организација или некоја стара европска фондација за време на моите талкања по пустелијата Европа! На таа љубов ме научивте Вие, овде, во Скопје, оној град, за кој во Париз ме прашуваат дали е предградие на Истанбул или на Тирана? Затоа си доаѓаме овде од таа Европа како живи мртовци. Знам зошто е ваков и Давид. Ми се кине срцето кога го гледам! Затоа што во неговата болка се гледам себе си! Сме пиеле многу мастило на писателската меланхолија во егзил. А Европа и понатаму ни се потсмева, дури и кога нè затвора на аеродромите или на железничките станици, затоа што немаме депозит, немаме валидна виза, немаме валидно име, немаме авторски права да постоиме, затоа што сме £ секогаш сомнителни. Тие, во Европа, нема никогаш да ми поверуваат дека татко ми ме научи на тој восхит за светска култура, пред да дојде Европа во Македонија и од нашите животи да создаде најголем хаос. Сакаат да веруваат дека ние отсекогаш сме биле варвари, оти, ако не веруваат во тоа, тогаш нивните вистини за Македонија се лаги. А тие се лаги! Европа не ја познава Македонија! Ние сме за неа тајна, оти таа е арогантен незнајко. Колку го разбирам очајот на Достоевски во Европа! Јас не ги минав моите ноќи во казина, како тој. Ама и јас прокоцкав сè во таа љубена Европа! На восхитот за тој арогантен мавзолеј на мртви поети му ги подарив најубавите години од мојот живот. Спремна бев за еден блесок на таа љубена Европа да го жртвувам најскапоценото, моето потекло, љубовта за моите измачени роднини, како прабаба ми Ангелина. Затоа си направив виртуелна биографија за Казабланка, за да ги разголитам нивните виртуелни слики за Македонија. Боже, колку бев наивна кога мислев дека во секој европски чиновник се крие Пруст или Музил! Професорот молчи. Пие од иљачот од Лазарополските ливади како да е некој Болен Дојчин. Се држи за градите. Гледа во снегот. Зошто не си дојде порано дома, Дина моја, кога си го знаела сево ова? Не го знаев, професоре! Да, признавам, сепак, го знаев, ама не сакав да си го признаам тоа. Полесно беше да мислам дека за сè е виновен татко ми. А бездруго е виновен и тој и сите мои учители. И јас, Дина? Не, Вие сигурно не, професоре. Вие сте ми утехата дека има и поинаква Европа. Само таа не е повеќе онаму каде што ја барав, на Западот. Е, Диночка, за ова заслужувам уште една лековита голтка со миризмите од ливадите на Бистра. Бистра! Какво име за планина! Чиста поезија! Сега ми е топло околу срцето! Умно мое девојче, не знаеш каков мевлем се твоите благи зборови за мојата душа! Јадеме колачи и си кажуваме поетски имиња од македонската топонимија. 
      А за што му се лутиш на татко ти, ме прашува во еден момент? Не му се лутам, професоре! Не е до таму работата! Ние само многу дискутираме, на прекуокеански размери. Ама, навистина, ми тежат неговите идеи со кои ми ја полнеше главата како голем балон. Замислете си каков мора да биде таткото кој на десетгодишната ќерка за роденден £ ги подарува светските класици! Сто тома светски класици на литертурата! Неговата ќеркичка морала да постигне нешто големо, нешто што ќе му служи на сето човештво, како делата на Толстој или Балзак! Затоа што само она што е творечко е големо, тврдеше тој. А што има лошо во тоа, Дина? Има лошо, професоре! Од нас, вакви какви што сме, сега нема никој полза. Ние сме непродадени орхидеи. Никого во Европа не го интересираат нашите приказни. А Вие, нашите учители, ни велите дека со нив можеме да го освоиме светот? Ама, светот не сака да биде освоен од нас! Не од нас варварите од Македонија, од Балканот! Нашите приказни се за него или здодевни или неразбирливи, парадоксални. И замислете си ја сега ситуацијата! Цел живот ве учеле дека светот чека да го освоите, тоа, впрочем, е пораката на културниот иделизам на кој нè учевте. А кога ќе отидете, конечно, кај него, кај Големиот свет, тој ви вели дека нема никаква примена за вашите приказни. Каков да е роман, и најголемиот, што ќе го напише некој од нас, за нив, во светот, е нешто веќе видено. Сè направиле пред нас! Тие си ја напишале писмената работа навреме. Затоа се блескав мавзолеум, гробишта на уметноста! Ние, едноставно, сме задоцнети уметници за Европа. Драга Дина, тука морам да појаснам нешто. Кога реков, мислев дека ќе го освоиш светот, јас не мислев дека ти треба да го освоиш со тоа што ќе тргнеш во поход или, како што рече еднаш, во поклонение. Може никогаш да не отидеш на Запад, а, сепак, да го освоиш! Сите ние многу често го споменуваме Достоевски. Еве и ти го спомена неколкупати. Тој исто талкал многу и долго низ Западна Европа. Таму, нели, го прокоцкал сиот свој капитал! Дури £ останал должен на таа блескава Европа. Не нејзе, нели, ама, на некое нејзино казино. Дошол дома со празни џебови. Но, со душа што страдала, многу страдала! Затоа можел да напише ненадминати романи. Тој неговите дела ги напишал на руски. А што сакаш да сториш ти? Сакаш на Французите да им кажеш дека можеш и ти на нивниот јазик, оти во тој јазик толку го љубиш твојот Пруст, да напишеш исто таков роман како неговиот. Дури и да ти успее тоа, тоа нема да биде значајно ни за Французите ни за тебе, Диночка моја! Голем писател може да се стане само ако не се пишува поради класиците, поради восхитот за големите писатели. Не, Дина! Обратно! Треба да пишуваш затоа што не можеш поинаку! Како што мораш да дишеш, така мораш и да пишуваш. И тоа, не за издавачите или за критичарите. За себе, Дина! Кога ќе ти стане јасно дека ти не можеш да живееш без пишувањето, тогаш тоа ќе биде искрено. Делото, секогаш, мора прво да одговори на она прашање, што е најважно за уметникот лично. Што сакам да ти кажам со ова. Знаеш, јас сум професор, мора да држам педагошки предавања, нема спас од тоа! Нејсе, се шегувам! Ако твојот роман за миризмите на одајата на баба ти, одговори на прашањето што е значајно за тебе лично, тој ќе биде значаен и за другите. Мислам дека грешиш за татко ти. Можеби, тој, навистина, бил некој социјалистички просветител, како што љубиш да го нарекуваш. Ама, такви беа тогаш сите! Само што е исто толку возможно, тој тоа да го чинел затоа што забележал дека ти, навистина, имаш дарба за пишување. Па, ти ги сакаш приказните? Нели? Да, навистина ги сакам. Јас сум Шехерезада од европската Казабланка. И на тоа те тераше татко ти? Не! Тој не ги сакаше приказните на Шехерезада. Тој ја љубеше поезијата! Во социјалистички патос. Знаете, професоре, љубовта за приказните ја наследив од прабаба ми Ангелина. Таа е тајниот извор на мојата творечка интуиција. Затоа пишувам роман за миризмите на нејзината одаја. Да, Дина! Токму тоа е сета смисла на творештвото! Никому не би му било интересно некое дело во кое ти за миризмите го даваш истиот одговор како и Пруст. Тоа била неговата тајна! Ти треба да ја изговориш твојата тајна на миризмите! А веќе го имаш почетокот на тајната! Имаш твој збор за оној супстрат на сеќавањето по кое трагал Пруст! Ти имаш твој збор - зборот на баба ти Ангелина! Миризма! Чудесен збор! Мевлем за душата! Во него го има шумолењето на изминатото време. Таа твоја книга, мила моја Дина, ќе биде неповторлива не затоа што ќе биде тајната на миризмите, туку затоа што ќе биде тајната на Дина Аспрова за миризмите. Луѓето се неповторливи, Дина. Не делата! Делата се само сведоштва за неповторливата тајна на секој човек. Луѓето се вечни, не делата! Да! Професоре, тоа ми е сè појасно откако сум гостинка во оваа куќа! А зошто, тогаш, во тој стакленик Југославија никој не ни кажа, ниту еднаш, дека ние сме неповторливи, секој од нас, а не собраната мудрост на светските класици? Зошто сакаа да прават од нас епигони, безживотни орхидеи на духот, билки од воздух? Боже, Дина, каква јазична фантазија! Браво! Професоре, не се шегувајте со мене, јас навистина мислам така! Еве, јас сум таква орхидеа! Не знам ништо за животот, а веќе имам триесет и шест години? А ги знам сите интерпретации на Пруст! Сакам да Ви речам дека им се лутам на сите ботаничари што ме одгледуваа во тој југословенски стакленик затоа што нè учеа на идолатрија, а ние чекавме да ни го кажат овој искрен одговор, што ми го дадовте, сега. Да ми кажеше некој тогаш, која е тајната на творештвото, немаше да талкам толку долго низ светот. Да, Дина. Само, не заборавај и една друга работа. Каде ти ги откри миризмите на одајата на прабаба ти, овде или таму, на Западот? Таму, се разбира! Ќе ги видеше ли ако никогаш не си заминеше од тука? Не знам. Може, не! Миризмите твои, Дина, се секогаш знак, симбол за нешто друго, што за нас луѓето, вакви какви што сме, е невидливо. Тие се кај тебе шифра за нешто значајно. Кога ќе ја решиш таа шифра, ќе го напишеш и тој, за тебе, сигурно, голем роман. Оти, тој ќе биде романот на твојот живот! Добро. Да си одам сега! Лаура ме чека на ручек. На обичен, здодевен, просечен ручек на двајца старци, вљубени еден во друг како да се на дваесет години. Тоа е целата тајна на животот, драга моја Дина. Толку би сакал, да ја откриеш што е можно побрзо. Оти, не сакам, пак, да те изгубиме во Фиренца, кога, веќе, еднаш, ни се врати дома, во твојата Казабланка. А може ти ни го донесе и овој чудесен снег? Немаше ли ти една песна Снежно писмо? Се смееме, лесно и долго. 
      Ноќ. Во спалната на мајка му на Давид. Месечината плете невидливи венчиња врз нејзиното лице. Дишењето £ е речиси нечујно. После полноќ е. Давид е долу, во галеријата. Веќе цел час не се слушаат виолините. Пробата, значи, одамна завршила. Само, сигурно има и други нешта, кои мора тој да ги направи. Да се подготви толку амбициозен концерт, во вака тешки, извонрдно тешки услови, навистина е натчовечки напор. Тој е на крајот на силите. Сè трепери кај него во треската на творештвото и на големите очекувања. Сонот е посилен од желбата да чекам на него. Доцна во ноќта, ме допира ангел. Неговиот здив на моите усни. Очите горат во темнината. Се привива до мене. Шепот. Дина, толку се плашам! Како да се ослободам од овој страв што ми го одзема здивот? Тој ми го мати умот. Не знам што е добро, а што е лошо. Вечерва не можев да погодам ниту еден тон! Сведоштвото на паталец! Срцето му говори на срцето. Умот на умот. Душата на душата. И јас го знам тој страв. Ги знам судните маки на творештвото, Давид. Ти го имаш в рака инструментот, што го љубиш. Тебе ти е полесно! Јас имам само зборови. Тие во вакви ноќи ми се чинеа како да се најстрашните, најпразните зборови што, воошто, биле напишани. Црпи ја довербата од љубовта за татко ти. Свири за него, Давид! Тогаш, нема повеќе да се плашиш. Ќе бидеш предаден само на желбата да го погодиш најубавиот тон, затоа што во срцето ќе знаеш дека со секој тон ти му зборуваш на татко ти. Раскажи му ја болката твоја по него! Раскажи му ја меланхолијата на мајка ти по него. Кажи му колку го љубиш! Музиката е молитва на душата, а онаа на Моцарт, бездруго, најчистата. Моцарт е небеска радост и чистота на детството! Не грижи се, концертот ќе биде чудесен. Ти имаш ангел чувар. Ангелот на Моцарт во Казабланка. Николај Розенблат! Спиј, спиј сега! Тој има дванаесет години. Спие во мојата прегратка, мајчинска, топла. Невидливо ги бакнувам раните на неговото малечко срце. 
      Светлината на празникот Св. Никола ги грее одаите на Давид. Тој е целосно предаден на виолината. Таа и тој се едно. Свири откако се вративме од црква. Давид е бисерот во школката на виолината. За него не постои светот. Стравот не може да допре до него. Од него го чува неговиот ангел. Од нежноста на тонот се распукнува мразот во полумрачниот салон на мајка му. Време за ручек, за мајка му. Ја хранам, полека, трпеливо, залак, по залак, голтка, по голтка. Лицето £ свети со чуден внатрешен оган. Блага насмевка на усните. Јасен поглед на очите. Дина, кажи му на Давид да дојде. Не верувам дека го чув тоа јас! Тоа мора да е халуцинација на мојата желба. Оти толку ме боли душата поради неговата болка. Благиот сон! Се сеќавам на благиот сон. И во него таа го изговори моето име. Значи ли, дека таа и другпат нè слушала и разбирала? Колку се длабоки тајните на човечкиот ум! Очите £ се заковани врз павилјонот. Куќата на нејзиниот копнеж. Да може да стане, би одела по снегот. Во ноќница. Како во сонот. Но, нејзиниот поглед оди по снегот! Таа во желбата е во павилјонот и го гледа нејзиниот љубен Коља. Како да ја ословам, на македонски или на руски? Госпоѓо Розенблат! Навистина го знаете моето име? Диночка! Така те вика Давид кога мисли дека нема да го чуеш. Ги држам цврсто нејзините прсти. Сакате да дојде тој? Потврдува со главата. Знам како растат крила. Летнав кај Давид. Мигновено. Побрзо од мислата. Давид. Се буди. Се враќа од далечно патување. Мајка ти сака да те види. Мене, Давид?!! Не татко ми? Нема сила да говори. Плач, збиран во самотија долга триесет години. Слика од која во душата цути пролет. Давид се договара со мајка си за концертот. По секоја изговорена мисла, долго £ ги бакнува рацете, образите. Благодатта ги мие раните. Седам до него, а неговите зборови се иљачот за моите рани. 
      Квечерина. Два часа пред концертот. Силниот снег ме боцка по образите, влегува во очите. Бев да купам рози. Истите што ги видов на фотографиите од концертите на првиот квинтет Розенблат. Два големи букета седефесто бели рози, долги, со цврсти, крупни пупки. Случајно, во цвеќарата кај Градска болница, ги најдов истите рози, оние од фотографијата. Едниот букет сега стои крај креветот на мајка му. Таа го гледа со таинствен поглед. Во одаите на Давид владее спокојот. Стојам на прозорецот. Ги гледам луѓето, собрани на улицата, пред куќата. Чекаат на концертот. Има многу народ. Возбудена сум, небаре исто толку колку и Давид. Сè што е негово е и мое. И неговата тага и неговиот страв од пораз. Ние боледуваме од иста болест. Ја гледам групата млади луѓе, застанати пред капијата. Колку добро го познавам расположението, љубопитноста, восхитот за уметноста што зрачи од нивните лица! Не беше поинаку ниту во времето кога ние бевме на нивна возраст. Со колкава жед стоевме за карти за концертите, за фимските вечери во киното Вардар! А тоа веќе не постоело, ми рече деновиве еден познаник. Како е возможно такво нешто! Таму ги гледав најзначајните дела од историјата на филмот, му реков вчудовидена. Ништо не е вечно. Најмалку во вакви земји во пресврт, како Македонија, одговори тој лаконски. Во големото претсобје две млади девојки послужуваат на гардеробата, а други две продаваат влезници. Големиот средишен салон во галеријата е полн. Речиси до последниот агол. Неколку момчиња носат столови од другите простории, ги редат во дополнителни редови. И покрај силниот снег и студот, очигледно, владее голем интерес за концертот. Ги барам со погледот професорот и жена му. Ги гледам во првиот ред. Одам кон нив. И тие ме видоа. Ја креваат раката. Покажуваат на слободни места до нив. Тие чуваат места крај нив за мене и за Анета. Таа тукушто дојде. Анета, не знаеш колку ме радува да те видам овде, ја прегрнува професорот. Знам, твоето присуство многу ќе го израдува Давид, £ вели. По некое време се појавува и отец Григориј. Едно момче му отстапува место до нас. Ја виде ли Нора, ја прашувам Анета. Да. Седи во последниот ред. Сама? Со Иван. А Борис? Анета врти со главата. Зошто не дојде Игор? Ох, Дина, па овде за него би имало премногу народ! Рано е уште за него. Трпение, Дина, трпение! Колку што се зголемува бројот на посетителите, толку повеќе многумина од нив седнуваат крај ѕидот, на подот, на широките постолја на ниските прозорци. Во просторијата полека се шири некој чуден спокој. Последните посетители бесшумно ги заземаат местата. Една од младите девојки, кои прислужуваат на гардеробата, се појавува на вратата од одајата, десно од подиумот. Ја носи в раце вазната со розите, кои попладнево ги купив за Давид. Ја става на едно малечко масиче, на мало растојание од полукругот што го сочинуваат петте столици за музичарите. Потоа, до вазната, на масичето, малечката црна табла, со златниот натпис, Квинтет Розенблат. Срцето ми игра од радост. Во тој миг се гаснат светилките во аудиториумот. Само полукругот за музичарите е осветлен со светлината на рефлекторот од таванот. За миг завладеа апсолутна тишина. Низ ниските, големи прозорци свети белината на снегот. Сè е чудна зимска сказна. За мене таа во сиве овие години беше станала туѓа. Мислев дека повеќе никаде не живее ниту најмалечко парче, ниту најблед знак од овој внатрешен блесок, кој во тој миг ја обединуваше сета публика, претворајќи ја во едно големо око и уво. Ваквите доживувања на музиката ги познавам од времето кога овде студирав. И јас како младиве талкав од една концертна сала во друга. Тогаш во градот имаше многу богат музички живот. По коцертите останувавме со часови заедно. Расправавме за творештвото. Овој восхит за уметноста беше оној истиот, што, за прв пат, ми го пренесе татко ми, кога на пет години ме земаше на концертите на камерна музика во летните попладниња, во паркот. Јас тој восхит веќе одамна саркастично го исмевам како духот на стакленикот. Тоа му го реков и на професорот, во вчерашниот разговор. Но, еве, тој восхит живее и понатаму и кај овие млади луѓе, кои кога се распаѓаше Југославија имаа толку години, колку и јас кога седев крај татко ми, слушајќи ја музиката под гранките на миризливите липи во пролет. Кој ми дава право да го исмевам оној дух, што ме обликуваше и мене во уметник, се прашував? Во оваа галерија Давид спасил еден толку драгоцен фрагмент од духот на предаденоста на уметноста на нашите татковци. А што правам јас, создавам фикции, се кријам зад виртуелни биографии, од кукавичлук. Го гледам професорот. Тој седи до мене. Чудно блаженство блика од неговото розово бело лице. Се насмевна благо, ми ја стисна раката. Сè е добро, онака како што е, Дина! Не знаев што мислеше со тоа, но чувствував дека со тие зборови тој го изрази она што го сфатив и јас во истиот миг. Тогаш, од споредната одаја се појавија, еден по еден, четворица музичари. Двете девојки, со виолите, излегоа први, по нив еден виолинист и еден виолончелист. По една минута апсолутен мир, на вратата од соседната соба, лево од осветлениот круг, од темнината се појави Давид. Се поклони, пријде еден чекор понапред. Добравечер и добредојдовте! Гласот на Давид не трепери повеќе. Тој говори со силен занес. Квинтетот Розенблат настапува со својот прв концерт на камерна музика. Како што, можеби, знаете, квинтетот го основавме пред две години, во спомен на еден квинтет со истото име, кој овде, во Скопје, постоел неколку години. Го основал татко ми, виолинистот Николај Розенблат, во годината кога сум се родил, 62-тата. Квинтетот постоел цели дванаесет години, значи, сè до смртта на татко ми, 74-тата. И тогашниот квинтет Розенблат свиреше на истава адреса, во истава куќа. Дури и во истава одаја. Да, и на истово место во неа! Овде, каде што стојам вечерва! Само што тогаш овде, каде што сега е галеријата, беше нашиот стан. Концертите, најчесто, се одржува во домашниот салон. На нив учествуваше со свои прилози на клавирот и мајка ми, Агата Розенблат. Постарите меѓу вас бездруго паметат дека татко ми Николај настапувал и на многу други места во градот. Покрај домашните концерти, најмили му биле оние во стариот театар, крај Вардар, или во паркот, во летните концерти на отворено. Со овој концерт почнуваме со музичките вечери на Моцарт во Скопје. Меѓутоа, на почетокот на низава концерти, ќе ги свириме оние дела на Моцарт, кои татко ми најмногу љубеше да ги свири. Тоа се, најнапред, четирите чудесно убави гудачки квинтети на Моцарт со Кехелова ознака 515, 516, 593 и 614. Потоа, две виолински сонати. Од виолинскиот концерт број 4, во Д-дур, ќе го изведеме третиот став, рондо, анданте грациозо. Освен тоа ќе чуете и четири дивертименти. Татко ми особено го љубеше дивертиментото со Кехелова ознака 136. Му ги посветуваме нему, во спомен на триесетте тешки и долги години без него. Ви благодарам што дојдовте, и покрај, навистина, столетниот снег! Вие, публиката, сте најдостојниот и најтрајниот симбол за предаденоста на татко ми на музиката, под покривот на овој дом. Публиката одговара на поздравното слово на Давид со силен и долг аплауз. Знаев дека во него има толкава сила на уметник, за која јас не сонував ниту во најсмелите сонови за моето писателско творештво. Тој е мајстор, со скромноста на најмалечок калфа на великиот Творец. Долго се концентрира, дури лесно ја извива палката. Погледот му е студен, далечен, недопирлив. Во него гори некоја небаре неземска, студена жар. Сега, слушајќи ја музиката на Моцарт, во оваа најчудесна ноќ во земјата, која јас фиктивно, поетски, самоиронично, како сакате, ја нарекувам Казабланка, во која се плашев да допатувам пред два месеци, го разбирам советот на професорот Огненов. Можеби, јас напразно го барам одговорот по мојата тајна на творештвото по славните градови на Западна Европа. Давид и неговите колеги музичари го свират во Скопје Моцарт, и во овој миг овде е срцето на Европа. Концертот трае подолго од планираното време. Квинтетот свири четирипати на бис. Кога аплаузот конечно се смирува, музичарите можат да се повлечат. Музиката направи долго да немам ниту сила, ниту желба да проговорам ниту еден збор. Сè уште во галеријата владее некој раскошен блесок, што не може да го растера ниту веселиот џагор на посетителите. Иван приоѓа со подавалник со неколку чаши со пенливо вино. Откако наздравивме по повод успешниот концерт, професорот и неговата жена, останаа да седат. Отец Григориј разговара со неколку момчиња. Анета стои некаде со Нора. Професорот £ шепоти нешто на жена си. Глетката е толку убава, што не сакам да им пречам. Сакам, барем, за миг да бидам сама, да не говорам, и да не слушам ништо друго освен ехото на Моцартовата музика во душата. Стојам пред масичката со розите. До таблата со името квинтет Розенблат, на масата, има фотографија. На неа е татко му на Давид, со колегите музичари. Го препознав салонот на мајка му. Таа седи пред клавирот, завртена во полупрофил кон фотографот. Тоа е онаа жена во бело, онаа од градината. Ми се сврти во главата од некој силен трепет во мене. Давид неверојатно личи на татко му. Тој на фотографијата морал да биде на возраст на Давид. Го барам со очите мојот живот. Очите го наоѓаат. На другиот крај на салонот, крај вратата. Изгледа многу радосно. Разговара со Иван и се смее. Нора и Анета, неколку чекори подалеку од нив. Давид не ме забележува. Не може да види дека го голтам со погледот. Тоа го гледа Нора. Ја крева чашата со вода. Ми наздравува, насмеана. Нема повеќе конкуренција. Ние сме сестри. Да, тој многу личи на татка си, нели, Дина, ми се придружува професорот. Неговата жена стои некаде, со неколку постари жени. Ми беше драго што првиот човек со кого разговарам по концертот е токму професорот. Не можам да зборувам многу по концертите, му велам. Секогаш се сокривам во некој агол, да не ме види никој, или си одам дома. Да, Дина, тоа е прочуеното треперење на душата во ритамот на музиката, долго, многу долго откако ќе замре и последниот тон. Ти знаеш можеби, некои философи велат дека музиката е разговор на душата со Бога. Сигурно е најчистата молитва на уметниците. Да, Професоре, тоа му го реков вчера на Давид. Знаете, го фати онаа прочуена криза пред концертот. Мислеше дека нема да му успее да свири онака како што сака. Ништо значајно. Гледате, денес свиреше како ангел! Од таа музика мора долго да трепери душата. Да, Дина и јас го познавам тоа чувство. Кога бев млад, тоа беше во мене многу силно. Јас бев вистински еремит, знаеш, бев див, затворен во себе, осаменик. Лаура ме доместицираше во обичниот свет на животот. Таа од мене направи питомо домашно животно! Навистина, не се шегувам! Јас сум сега како оние пудлиците! Понекогаш помислувам дека ти си исто таков еремит. Треба да размислиш дали не е крајно време некој да те доместицира! Се шегувам, Дина! Ама, нешто друго сакав да ти кажам. Кога девојчето пред почетокот на концертот ја внесе вазнава со розиве, ми се пристори дека видов зрак од оние убави времиња во Скопје, кога во овој дом свиреше Коља. Агата постојано поставуваше ваков букет од рози во сите агли на салонот во кој таа музицираше со него. Можеби има некоја од фотографиите, горе, кај Агата, на кои може да се види ист ваков букет од рози крај клавирот. Чудно, нели? Убаво што Давид се сетил на тој обичај на мајка му. Му кажувам дека јас го потсетив на тоа. Видов фотографии во албумот, му велам. Не вели ништо друго. Погледот благодари посилно од зборот. Дина, ајде да седнеме, замолува, ме болат нозете. Јас заборавам дека не сум повеќе млад! Седиме на столовите, на кои претходно седеа музичарите. Снегот проблеснува низ прозорските стакла само за миг, кога снежната завеса ќе ја осветлат фаровите на автомобилите, што лазат по улицата. Салонот се празни. Го барам со погледот само Давид! Во него вечерва виолинистот се ослободи од долгогодишното прогонство. Неговото сликарство нема повеќе да тагува по музиката. Тој сега прави сè онака како што правеше татко му на концертите, вели професорот замислено. Го гледаме внимателно обајцата. Разговара со луѓе од публиката. Со радост во очите. Со љубопитност за мислењата на посетителите за концертот. Да, верувај ми, Дина! Ми се чини ја гледам насмевката на Коља. Па и тоа што сака, по концертот, сите да одиме горе, во неговиот стан, на некој пијалак и малечка закуска. Тоа е исто така еден стар ритуал по концертите на квинтетот Розенблат! Боже, колку беа убави тие времиња кога нè разденуваше овде, во овој салон, во разговорите за Моцарт, за Толстој, Пруст и што ти не друго. На крајот пеевме стари македонски песни. Да, сите љубевме да се поднапиеме! Пуста младост! А дали се сеќаваш што вели Пруст за цвеќињата и за жените, ме прашува професорот, додека нежно ги милува пупките на розите. Не се сеќаваш? Гледаш, Дина, јас се сеќавам, значи, не сум толку сенилен како што мислите вие младите! Ах, да, Пруст знаеше дека цвеќињата и жените, многу повеќе од книгите, го приближуваат уметникот до Adoration perpetuelle, до оној вечен восхит. Мислам дека и мојот секогаш замислен Давид денес го доживеа истото искуство. Туку, што велиш, не ли е време да го побараме и да му честитаме за извонредниот концерт? А каде е тој? Ах, ене го, кај Нора! Да. А таму е, гледам, и жена ми, а и отец Григориј! Ајде, Дина, да им се придружиме и ние. Одете Вие, професоре. Ќе одам горе, кај мајка му. Таму е сестрата. Можеби сака да си оди. Ќе дојдам после, ако најдам некој да ме одмени. Тој ме прегрнува, ме бакнува во образот со татковска грижа и приврзаност. Одам кон претсобјето низ соседната, предна одаја. Девојките седат врз клупите, пијат вино и срдечно се смеат за нешто што им раскажува некое момче. Го слушам гласот на Давид. Се смее. 
      Сестрата е уште кај госпоѓата. Вели дека била будна цело време додека од долниот кат се слушала музиката. И Давид бил кај неа. Пред некоја минута. Разговарал со мајка му за концертот. Се радувал поради мајка му. А таа сега спие во длабок мир. Како овде да е само со телото. Лицето не е повеќе детско. Лице на старица, во некој таинствен спокој. Нема грч, нема болка во него. Сите конфликти се разрешени. Влегува отец Григориј. Дина! И јас посакав да ја видам тетка Агата. Како е? Будна ли е? Не. Спие, му велам. Со небески спокој. Некој непознат спокој. Нешто кај неа е изменето, нели, оче Григориј? Ах, Дина! Што знаеме ние за човечката душа? Ајде, Дина, дојди овде, во салонот. Да седнеме малку, пред да одиме кај Давид, на закуската. Отецот е многу замислен. Гледа низ прозорецот. Кепенците се отворени. Седиме во полумрак. Само светлината на снегот ја осветлува собата. Ви се допадна ли концертот? Што? Ах, да, чудесен беше! Отсутен сте, му велам, што Ве мачи? Може да Ви помогнам? Ах, Дина, ти веќе многу ми помогна, со тоа што му помогна на Давид да си го оствари овој драгоцен сон. Концерт во спомен на љубениот татко! Каква радост за Давид! А мене ме јаде друга јанза. Близината на тагата, на загубата на тетка Агата. Добро си забележала. Кај неа нешто се менува. Таа е веќе на правиот пат. Постојано мислам на благиот сон, оче Григориј, оној што Ви го раскажав. Да, се сеќавам, Дина. Ама, Господ е милостив, не нè остава без знаци на благодат. Знаеш, бев пред концертот кратко овде, кај тетка Агата. Ги гледаше розите, го милуваше Давид како да има дванаесет години, му даваше препораки за некои места, го потсетуваше како татко му ги свирел некои ставови. Толку беше јасна, во сè, неверојатно! Ја прашав кој ги донел розите. Диночка, одговори. Имаше некој блажен насмев на усните, го бакна Давид во челото. Потоа, долго молчеше. Давид ја имаше положено главата во нејзиниот скут. Во еден миг тетка Агата се сврте кон мене и само рече. Таа ја знае тајната на оваа куќа. Јас мислам дека таа мислеше на тебе. На мене? Зошто би мислела на мене? Па, таа не ме знае? Те знае, Дина, те знае. Таа го знае твоето име. Нејсе! Што мислиш, зошто вечерва таму беа розите? Ги кренав рамената. Седевме со Давид пред да почне концертот, продолжува да говори отецот. Тој беше многу трогнат, Дина. Ти си го потсетила дека мајка му секогаш ги купувала истите рози за концертите на татко му. Да, знам, друг ќе рече случајност, затоа што во скопските цвеќари отсекогаш имало исти рози. Јас, пак, велам, тоа е таинствен знак на милост, за мојот драг другар, кој, навистина, многу страдаше додека не се појави ти, Дина. Првпат го слушаш да свири јавно, нели? Да, едвај изустувам од возбуда. Свирењето е за Давид борба со себе и со своите внатрешни огради, Дина. Никогаш нема да поверува дека добро свирел, колку и често да му се вели тоа. Никој не може да свири толку добро како што свирел Николај Розенблат! По долги години, мислам дека се некои петнаесет години, вечерва го слушам првпат да настапи јавно како виолинист. Ако му речеш дека е виолинист, ќе те поправи, ќе рече тој бил само скромен љубител на музиката. Затоа не нашол сила, веднаш, да дојде кај тебе и да те праша за впечатокот. Од страв дека, можеби, те разочарал во твоите очекувања. Тој и сега трепери од страв дека не бил добар! Оди, Дина, побарај го ти! Професорот и жена му. Одат по скалите, нагоре. Им велам дека ќе дојдам, малку подоцна. Сакам да бидам за миг сама со Давид. Тие се потсмевнуваат. Галеријата е празна, полумрачна. Го гледам. Стои на подиумот, крај масичката, свртен со грб кон влезот. Се врти. Во раката ја држи фотографијата на татко му. Молчи. Го гушкам, како што сè гушнува брат, во топла, мила, широкограда прегратка. Давид, колку чудесно свиреше! Ме погоди во дното на душата! Свиреше како чудесен син на ангелот на Моцарт од Казабланка! Се смее. Навистина? Да, Давид. Толку ме трогна твојот концерт, што долго не бев во состојба да се вратам во реалноста. Тогаш не сум во состојба да зборувам или да седам со многу луѓе. Професорот рече дека тоа бил прочуениот трепет на душата откако ќе замрела музиката! Бев горе, кај мајка ти. Сестрата рече, ти си разговарал со неа по концертот? Да. Замисли, Дина, го слушала целиот концерт! Ми кажа точно и прецизно каде сум бил извонреден, но и каде требало да поработам. Тоа е мајка ми како што ја паметам. Најдобриот музички педагог во Скопје! Имаше толку јасна мисла. Како музиката да ја избистрила сета збрканост од последниве години. Како зборувавте? На руски? Не! И тоа ме зачудува. Фала Богу што £ е подобро. Барем, сега нема да се грижам толку, барем, вечерва ќе можеме да прославиме за концертот и за Св. Никола, именденот на татко ми, онака, како што тој правеше. Што велиш ти? Тебе најмногу треба да ти заблагодарам! Без твојата помош не ќе можев да се подготвам за концертот. Ах, Давид! Не ти помогнав јас! Сè направи ти! Сети се, колку ноќи и денови вежбаше! Како нема да сте добри! Навистина бевме добри, Дина? Извонредни бевте! Сигурно? Неповторливи бевте. Сигурно, сосем сигурно?! Ангели бевте! Доста е тоа или сакаш уште пофалби? Хм, да! Засега! Блесок во неговите очи од кој ми се потсекуваат нозете од возбуда. Се смееме. Шегата настрана, Давид! Само, сакам да ти кажам нешто. Нешто што вечерва, можеби, е важно за мене. Толку важно што може да ми го измени животот. Додека ве слушав како го свирите Моцарт, и тоа во овие столетни снегови во Скопје, во оваа чудесна ноќ во земјава, во која се плашев да дојдам, јас сфатив дека, можеби, напразно го барам одговорот по тајната на творештвото по славните градови на Западна Европа. Таа е онаму каде што се вистинските творци. Ти си творец, Давид! Имаш мајсторство во техниката, длабока музичка интуиција и чувство за најнедофатливата модулација на тонот, а притоа, ти не си свесен за таа голема дарба. Оти си скромен, како некое чираче, кое си мисли дека никогаш нема да направи толку убави чевли како оние на мајсторот. Си реков, Давид го свири Моцарт, и во овој миг овде е срцето на Европа. Тој не вели ништо. Усните му треперат. Не знае што да прави со рацете. На вратата се појавува девојката од галеријатта. Го бара, му вели, го чекале горе. Да, еве сум, £ одговара нервозно, гледаш, разговарам со Дина, ќе дојдеме. Одиме? Нежно ми ги допира врвовите на прстите. Професорот задоволно се насмевнува додека нè гледа. Отец Григориј, крај прозорецот, стои потпрен на ѕидот, во разговор со еден од виолинистите од квинтетот. Ме виде. Блага насмевка му го осветлува лицето. Се огледувам низ одајата, пред да изберам место каде да седнам. Нора седи со лежерно раширени раце врз наслонот на старата англиска фотелја, во средината на собата. Крај неа, Иван. Каде е Анета, ја прашувам Нора. Мораше да си оди, одговара. Децата и Игор. Знаеш. Со грбот ми се свртени двајца мажи и две девојки. Седат до Иван. Не ми се познати. Изгледа се дојдени во придружба на членовите на квинтетот. Виолинистот седи на подот, под светлината на високата светилка, врз дебелиот, волнен килим со маслинесто зеленикави и бели шари. Двете девојки од гардеробата ги послужуваат гостите. Одајата е полна со радост, со лесен разговор, со смеа и музика. На постолјето од едниот прозорец, седната, ја откривам кревката фигура на госпоѓа Огненова. Пред неа, на мермерната плоча, чаша црвено вино и чинија со малечки закуски. До неа, во големата ниска фотелја во стилот на софата, удобно седи професорот. Пие вино. Потпевнува некоја француска песна. Младата музичарка до него го слуша со восхит. Не го гледам Давид. Може отишол кај мајка му. Ќе одам кај отец Григориј, си велам. Или ќе седнам до професорот. Некој ме допира за раката. Се вртам. Давид. Седи на големата софа, до ѕидот, помеѓу кујната и влезната врата. Така, човек ја има пред очи целата одаја. Ме гледа со зажарени очи додека отпива голтка вино од чашата. Седни до мене, Дина! До него, во меката софа, покриена со бело платно. Пропаѓам во мекоста на софата. Со телото се навалувам врз него. Спокој. Ни се допираат нозете, рацете, рамената. Трпки од милина. Минути, вечност. Сè додека го слушам неговиот здив до мене. Сакам засекогаш да се топлам на оганот на неговото тело. Знае што чувствувам. Гориме со истиот пламен. Трепериме во ист ритам како што трепери листот кога го милува благ пролетен ветрец. Се врти за миг кон мене. Ме погледнува. Неговото рамо се потпира врз моето со сета тежина. Колку ми воскликнува душата од тој сладок товар! Кога би можеле да останеме засекогаш така. Да бидеме слеани, без зборови. Најсилно чувствуваме кога само се гледаме. Се голтаме со погледот, кога не говориме. Блажен молк. Тонеме во него. Забораваме дека има други околу нас. Погледот на отец Григориј почива врз Давид. Тие се блиски. Како браќа се. Отецот се радува со нас, седнати еден до друг. Немаме желба да учествуваме во разговорот на другите. Повеќе расеано потслушнуваме. Не сме способни да ги одвлечеме мислите од желбата да си паднеме во најстрасната прегратка. Професорот нè гледа под око. Постојано му наздравува на надарениот син на изгубениот, љубен пријател. Лицето на Давид зрачи со благост. Сè во него е нежност што ме опива. Напати во очите му читам тивка тага. Кога го гледа професорот. Сигурно мисли на татка си. На мајка си. Кај неа вечерва е патронажната сестра. Давид може само така да биде послободен. Еден од младите, седнати во аголот на подот, на гостите им говори за шифрите на еротиката скриени во македонската народна песна. Ако судам по гласната смеа на девојките, тој со тоа го забавува целото друштво. За да илустрира, ги потпевнува рефрените од народните песни што ги анализира. Во еден момент, погледнува кон Давид. Го прашува. Имаш нешто од народната? Покажува кон регалот со книгите, на спротивниот ѕид. Таму има многу и убаво подредени компактни дискови. Давид му потврдува, без збор. Климнува со главата. Момчето чека неколку секунди. Чека да стане Давид. Да побара. Давид седи удобно навален. Има блага насмевка на усните. Преде од милина како мачка до огниште. Момчето станува. Самото бара по најдобриот музички пример за неговата теорија. Потоа, извикува. А, еве, најдов нешто убаво. Еве, ви, една македонска песна. Однадвор, облечена во невиноста на детска игра! Однатре? Што да ви кажам? Најсуптилна љубовна сцена! Меѓу редови, чиста еротика! Не се смејте! Тоа можам научно да ви го докажам! Да го чуеме примерот! Само, притоа, молам, најголемо внимание да се обрне на она што е меѓу редовите! Ќе видите! Тоа ти е најсуптилната еротска слика. Споредлива со оние на Фрагонар или Матис! Го пушта дискот. Ги оџагорува очите. Ги начулува ушите. Како научник што нестрпливо чека на резултатот од експериментот, со показалецот дава знак за почеток на музиката. Останатите реагираат со уште погласна смеа. Заедно со првите звуци на свирката на чалгиите, почнува и тој, тивко, но, јасно, да го потпевнува рефренот на песната. Ајде дали знаеш, паметиш Милице, кога си бевме малечки, ај, кога се двајцата љубевме. Смеата на сè подобро расположеното друштво се заканува да ја намали евидентноста на експериментот. Професорот нема да е професор, ако не се замеша. Моли за тишина. Требало внимателно да го чуеме клучниот рефрен во полза на теоријата на младиот музичар. Патем, истакнува, и тој самиот, одамна го делел истото мислење за апокрифната еротика на народниот поет. Еве, извикува, професорот. Нели ова е најчудесната слика на љубовната жед на двајца млади, вљубени. Слушајте го овој бисер на прустовска сензуалност, изразен со просто слово народно, македонско! И самиот пее. Иако, пред минута, му беше забранил да пее на момчето со убавиот глас. Ај, кога се двајцата љубевме, Милице, во чичовото градинче, ај, кај шарените цвеќиња, трендафил цвеќе цутеше, Милице, ај, на градите ти капеше, ти на скутот ми спиеше, Милице, ај, тогаш ти лице целував, лице ти беше спотнато, ај, на гради оган ти гореше. Ајде, нека ми каже некој некоја поубава шифра за состојбата на блаженството по љубовниот акт! Младиот музичар триумфира. Слатко се кикоти. Ужива во неговата духовитост. За професорот и да не говорам! Во неговата дарба за виц и хумор уживав уште на студиите. Сепак. Не се осудувм да го погледнам Давид. Ситуацијата е смешна. Уште повеќе, ако се знае мојата естетска строгост. Не ја сакав, порано, многу народната музика. Ама, од песнава ме обзема смеа. И тага. Љубовната слика, скриена меѓу редовите на песната, беше нашата љубовна ноќ. Давид мораше да се сеќава на играта со името Розенблат. И таа ноќ тој ми ги покриваше градите со зелени лисја. Розови лисја, ми шепотеше, тоа биле усните на Давид Розенблат. Поклопувањето ме натера да се вцрвам. Давид не ме гледа. Што ако не мисли на истото? Што ако не се сеќава на таа вечер? За мене тоа беше таа вечер! А што ако, за него, таа е само една обична вечер од многуте, поминати со други жени? Се вртам кон него. Ме гледа. Ја положува главата на наслонот. Лежи со замижани очи. Никој од добро расположените гости, кои се надмудруваат во сè по длабинско психолошките анализи на песната, што ја пуштаат секогаш одново, не знае дека со тоа не погодуваат во нашата рана. Не можат да знаат дека јас и тој имавме таква тајна градина. Во онаа ноќ. Нора ги иритира машките дискутанти со тоа што се обидува анализата на песната, по секоја цена, да ја заврти во полето на нејзините родови студии и социологијата на женската еманципација. Секој ја врти водата на својата воденица! Давид се наведнува кон масата. Си налева вино. Се врти кон мене. Дина, па, ти немаш ништо за пиење! Прости! Расеан домаќин. Шепоти. Не сака да го наруши спокојот во кој тониме. Јас пијам вино. Сакаш и ти? Да. Во гласот сум ја збрала сета моја благост. Да разбере, дека ми подава лековит пијалак за рането срце. За што ќе наздравиме, Дина? За концертот, изустувам исто со шепот. Ах, не, Дина. Здравицата беше аплаузот. Како би било, за снегот? Да престане да паѓа, вели. Не, не ми пречи повеќе, го уверувам. Нека паѓа цел век. А за Казабланка, Дина? Нема повеќе Казабланка, Давид. За Европа? Нема повеќе ни Европа. Ја има само одајата на прабаба ми. Ги најде ли нејзините миризми, Дина? Најдов една од нив. Која? Миризмата на детската и на небеската радост. Моцарт! Моцарт е миризмата на одајата на баба ми. Таа е во моето срце. Ме гледа долго. Тој знае кој е за мене Моцарт. За кого ќе наздравиме, тогаш, Дина? За оние што не се тука. За оние што денес имаат именден. За љубените имиња. Наздравуваме во молк. Седи замислен. Рацете ги шири врз наслонот. Лежи, навален на наслонот, со затворени очи. Со едната рака ми го допира рамото. Сосем нежно. Си игра со мојата коса. Со раката скриена од погледите на другите под мојата долга коса, ми го милува вратот и увото. Се вртам кон него. Не ги отвора очите. Не се помрднува. Го гледам. Така и јас уживам во неговата близина. Речиси невидливите знаци на неговата потрага по погодниот момент за блискост ме оставаат без здив. Ме гледа. Очите му светат со чуден блесок. Треба да погледам како е мајка ти, му шепотам. Можеби £ треба нешто? Всушност, сакам да избегам од него. Сакам да останам сама. Ќе дојдам и јас, Дина! Станувам од софата. Неговата рака цврсто ме прегрнува околу половината. Под изговор, дека ми помага да станам. Претпазливо се ослободувам од цврстиот стисок. Ме остава да појдам неколку чекори пред него. Така може непречено да ме посматра. На крајот на тивкото, долго претсобје ме престигнува. Стои, до мене. Полека, многу полека ја отвора вратата. Ме гледа со продорен поглед. Пред вратата од спалната сме. Таа спие. Сестрата задремала во фотелјата. Спокој. Давид само нежно ја допира покривката на мајка му. Гледа во неа со длабока тага. Ја изгаснува светилката до креветот. Само светлината на снегот од прозорецот ја осветлува собата. Одиме на прсти до вратата. Полека ја затвора вратата зад мене. Полумрачниот салон. Големиот клавир. Ја видов мајка му, седната пред него. Во белиот фустан. Млада. Со чудесно убавата руса коса. Давид е до мене. Главата му е наведната. Ме фаќа за рака и ме повлекува во мрачниот салон. Ме притиска силно на ѕидот. Ме бакнува, диво, сурово, силно и болно. Кога по толку долг копнеж по неговите усни, ги почувствував повторно врз моите, ми се стори дека телата ни се распукнуваат од желба, како плодот на зрелата калинка. Мислам дека ќе се распаднам на парчиња од неговите силни и гладни раце. Ми ги бакнува усните со жарта на изминатите седумнаесет години. Виор од бакнежи ми ги пали очите, челото, образите, вратот. Сакам тој оган да ме стопи, да ме направи облак од милина и блаженство. Сакам без трага да се разложам во неговото тело. Тоа не е оној Давид, од онаа ноќ. Овој е жесток во својата желба, силен и неодолив во страста, вистински освојувач со нежноста на допирот. За неговите витки, жедни, горешти раце нема скришни места во моето тело. Секоја точка од него трепери од пламенот на неговиот здив. Горешт здив врз моите разголени гради. Го милувам како да не стоиме во салонот, крај спалната на мајка му. Ме бакнува долго. Лицето мое гори во неговите раце. Некаде се отвори врата. Тоа не им пречи на жедните усни да продолжат, како во треска, да трагаат во темницата по моето тело. Се истргнувам од неговата силна прегратка. Тој оди зад мене многу полека, ги влече небаре нозете. Пред огледалото, ја доведувам во ред разбушавената коса. Давид стои зад мене. Ме гледа. Нема повеќе страст во очите. Само бесконечна тага. Тој, нешто, претчувствува. 
      Погледите на другите се дебели книги за нашата скриена љубовна страст. Меѓу мене и Давид седи отец Григориј. Давид е расеан, отсутен. Музичарите си заминуваат. Ги испраќа до врата. Професорот Огненов долго ме гледа. Лаура, жена му, влегува во собата. Сега таа беше половина час кај мајка му на Давид. Отец Григориј прелистува некоја монографија за флорентинските музеи. Фиренца! Кога ли беше тоа? Сè ми се чини толку далечно и нереално. Нора лежи во прегратката на Иван. Тој постојано £ го бакнува челото, ја положува раката на нејзиниот стомак. Јас и отец Григориј се погледнуваме. Ние, имено, ја знаеме нивната тајна. Професорот станува, минува крај Нора, ја погалува татковски по косата и седнува до мене. Во очите има блесок на голема радост. Тој, навистина, нè сака сите нас како негови деца, ми проблеснува низ глава. Давид седи во фотелјата пред нас, крај Нора и Иван. Ги гледа со љубопитност. Давид, му се обраќа професорот. Среќен? Тој само климнува со главата. Се смее. Како би било сега да ни ги покажеш ветените цртежи, му вели тивко, но, енергично професорот. Мора ли баш сега, одговара Давид мрзоволно. Ти ни вети, Давиде, дофрла отец Григориј. Сирота Дина мораше на секој од нас да ни раскажува реферати за нејзината Казабланка, оти и таа ни го вети тоа. Сега ти треба да си стоиш на зборот, нели? Добро. Се предавам. Ќе ви ги покажам најновите цртежи и некои стари илустрации на Данте Алигиери, вели Давид. Достоевски? Прашува загадочно отецот. Да, и неколку илустрации од Браќа Карамазови. Имам еден цртеж што, сигурно, ќе £ се допадне на Нора. Да? Нора, веднаш, скока од фотелјата. Која личност? Иван Карамазов, вели Давид. Ах, тој е скришната љубов на Дина, не е мој тип. Мој тип е Митја Карамазов, нели, љубов моја? Го бакнува во устата нејзиниот Иван. Давид долго ме гледа. Ме испитува. Се враќа од галеријата со голема мапа. Ја ослободува работната маса. На неа ги постила цртежите на девојчињата на Анета. Еве ги, моите најнови работи. И најмилите, вели тој. Ангели, уште деца. Чудесни се. Тоа го вели со непознат трепет во гласот. Така се викаат, ангели, уште деца? Прашува професорот. Да. Така, вели Давид, тивко. Се свртува кон мене. Стојам зад него, малку подалеку од масата. Цртежите ги гледам преку неговите рамена. Ме повлекува до себе. Потоа, ни ги покажува илустрациите на Божествената комедија и три скици од Браќа Карамазови. Иван Карамазов. Катја. Грушенка. Еве го мојот избор, извикува Нора. Грушенка! Давид, стоиш ли на зборот дека смеам да си изберам еден цртеж? Да, Нора, се разбира. Избери, слободно. Знам што сакам, му вели. Грушенка! Повели, Нора, цртежот е твој. Само имам уште една молба до тебе, Давиде. Сакам шифра! Ех, не може да се извлечеш толку лесно! Сакам шифра како онаа кај цртежите на Злите духови, оние исчезнатите. Сите се смеат. Да, ви реков јас дека немам такви цртежи, се оправдува Давид, ама, вие не сакавте да ми верувате. Еве, гледате и самите. Нема никакви зли духови меѓу моите цртежи. Само ангели, деца и големи страдалници. Нора, јас немам шифра за тебе, £ вели Давид спокојно. Ох, зошто Давиде? Нора глуми навреденост. Оти шифрата е секогаш многу лична. Најди ја ти самата или прашај ја Дина, вели Давид, може таа има некое решение за тебе. Нора ме гледа. И што ќе £ кажеш на дадичка, наместо шифрата на Давид? Ја гледам долго. Таа е кај тебе и Иван ми проблеснува да £ кажам. Како мислиш? Така, Нора. Размисли: Грушенка и Иван, тајната на исцелениот циничен ум. Да. Точно! Ме прегрнува и ме бакнува. Умна на дадичка, голема да пораснеш! И последниот гостин си заминува. Нора. Стојам на прозорецот. Таа е пред колата. Гледа угоре, во прозорецот. Блага насмевка. Ја крева раката за поздрав. Во одајата владее спокој. Седам на крајот на каучот. Давид лежи со главата во мојот скут. Долго седам. Му ја милувам косата, лицето. Спие како преморено, мало дете. Го покривам со кебето, што беше префрлено преку едната од фотелјите. Ги раскревам остатоците од прославата. Ги гаснам светилките. Полека, ја затворам вратата. Погледнувам. Во спалната е спокојно. Не влегувам. Гостинската соба. Гостинка во куќата од мојот сон. Одајата на мајка му на Давид. Мислам на сликата од сонот. Таа, боса, во ноќница, стои во павилјонот. Четирите монахињи и Крстот во снегот. Заспивам со мислите кај Давид. 
      Мисла ранобудница. Со студена јанѕа проткаена. Мајка му!! Таа не се разбуди тоа утро. Ниту во мугрите. Додека сè уште спиеше денот. Ниту кога се разбуди денот. Ниту кога почна силно да снежи. Ниту кога ја допрев нејзината студена рака. Ледено чело, небаре цела ноќ да била во павилјонот, облечена само во ноќница. Таа не беше повеќе меѓу нас. Во студената ноќ, во павилјонот, таа чекаше да се појави копнежот на нејзините соништа. Љубениот Николај Розенблат. Таква е вечната љубов на Агата Розенблат. Таа е и онаа на баба ми Агатија. И таа цели дваесет и четири години чекаше да дојде дедо ми од небесата. Сестрата уште спие во фотелјата. Ја будам со благ допир врз раката. Не сетила кога оваа сенка си заминала низ прозорецот. Давид. Првиот копнеж на будењето мое. Денес, првата болка на денот и на многу други денови на тагата по мајка му. Спие. Спокојно. Дете е. Има дванаесет години. Го изгубил татко му. Вчера, за миг, ја преболи таа болка. Музиката. Моцарт. Му се чини дека ќе најде иљач и за сите други болки. И за страдањето на мајка му. Таа вчера имаше јасна мисла. Како кога беше млада. Ах, да знаевме да ги читаме знаците како прабаба ми Ангелина! Немаше да ја оставиме да си замине сама на правиот пат. Како да му ја зацелам раната на разделбата, премила бабо Ангелино? Со љубовта твоја и со децата. Сè е од Бога. Сè е добро. Зборови иљачи. Благослови ја Боже душата на Агата Розенблат, повторува во мене молитвата. Давид спие, во спокоен, блажен сон. Го будам со допирот. Премногу е длабок сонот за нежниот допир на раката. Го будам со милување на косата. Срцето спие. Главата е во небески облак. Не го сеќава срцето милувањето на главата. Го будам со растреперени усни на неговите топли, преслатки усни, горешти од сонот. Не ми одговараат очите. Тие спијат. Ми одговара желбата на неговите усни. Таа е жедна по моите. Насмевка на лицето. Зар може да не е среќен денот што те буди со усните на љубената? Давид, мил мој Давид! Му шепотам на увото. Разбуди се, душо моја. Разбуди се! Треба да одиме кај мајка ти. Се протегнува. Ги отвора очите. Сонливо. Како е таа изутринава? Будна ли е? Си отиде сестрата? Давид! Мајка ти спие. Во небески спокој. Во прегратките на татко ти. Не ги разбира моите шифри на тагата. Не сум јас мајсторот на шифрите. Тој е мајсторот. Или не сака срцето да ги разбере, иако умот ги разбрал, уште пред да ги изговорам. Одеднаш, сепак, бескрајна тага и очај во неговите огромни, детски очи. Давид! Знае како растат крила ангелски. Лета кон мајка си. Со крик, од кој се тресат ѕидовите на вилата Розенблат. Во него е собрана сета негова тага, триесетгодишна! Срцето ми крвави во неговите рани. Сега тој не сака да ја испушти мајка му од прегратка. Како што таа не го испуштила од раце љубениот маж. Седи на возглавјето, потпрен на перницата. Во цврстата прегратка, мајка му! Солзите негови ги мијат од нејзиното лице сите траги на тагата. Остави ме сам со неа, вика. Не знам дали тоа ми го вели мене или на сестрата. Двете излегуваме. Автомат на должноста проработува во мене. Отец Григориј. Знаел. Го очекувал повикот. Летам! Доаѓам, веднаш, вели. Другарчето мое! Професорот. Нора. Иван. Анета. Нижам низа од воздишки на тагата. Не ме држи земја да седам овде, во станот на Давид, кога знам во какви маки е тој, крај студеното тело на мајка му. Не тропам. Ако тропнам, ќе ме избрка. Влегувам. Сака да викне, сака да е сам. Не го слушам крикот во очите матни. Сакам да сум дел од неговата тага. Сакам да сум дел од неговата цврста прегратка на разделбата од мајка му. Таа не е само неговата мајка. Таа е во срцето на сликата на моето детство. Таа беше предвкусот на мојата љубов за него. Јас сум Рут, верната снаа. Таа ми е сверква. Заедно ја оплакуваме. Двајцата сме нејзини деца. Давид. Шепотам во густиот здив од тагата негова. Треба да ја измиеме. Да ја подготвиме. Каде £ е невестинското руво, рувото за умирање? Ми покажува со едно речиси невидливо движење со главата кон ниската комода. Не сака да се помрдне. Се плаши, притоа да не исчезне тоа љубено тело од неговата прегратка. Ги отворам фиоките. Во најдолната, завиено во бела свилена шамија, невестинското руво. Како да подигам бисери, го поткревам нежно. Го положувам на комодата. Ја одрвзувам шамијата. Фустан од мека свила и бела чипка. Го гледам Давид. Таа во тоа лето, кога ја гледав низ портата, седела во невестинскиот фустан во градината, прашуваат без збор моите очи. Тој немо потврдува. Влегува отец Григориј. Срцето ми го раскинува тагата во очите на Давид кога погледот му се вкрстува со оној на најмилиот другар. Ги оставам за миг сами. Варам кафе за сестрата. Таа е шастисана. Се измачува, си префрлува. Како можела да ја фати толку силна дремка? Да не ја сети кога си заминала? Толку ноќи поминала крај нејзината постела. Ниту еднаш не задремала. Така сакала да си замине, не си префрлувајте попусто, ја тешам. Инаку, разделбата ќе £ била потешка. Господ е милостив. Тој знае колку можеме да носиме. Не се измачувајте, Ве молам. Доаѓа отец Григориј. Го одбива понуденото кафе. Имаме многу поитни работи, Дина. Давид сака самиот да ја подготви мајка му. Ако сака, можам да му помогнам, му велам. Знаеш ти Дина, моето другарче поарно ќе се мачи, отколку да побара помош од тебе. Оди, биди со него. Одам кај Давид. Заедно ја миеме кожата на упокоената дури се преобразува во неземски знак. Солзите на Давид ги бришам со усните мои, пред да капнат на нејзината кожа. Чистото тело невестинско го облекуваме во белината на невестинското здолниште. Таа сака на небесата да застане до мажа си пред Христа како што застанала пред олтарот до него. Нејзината како копрена мека коса ја чешлам полека, како песна тажачка. Ја плетам во плетенка на млада девојка. Ја гледам пред себе и нејзината рака, како ја плете мојата коса во плетенка. Тајната на љубовта. Светата тајна на љубовта. Одајата на Агата Розенблат мириса со миризмата на одајата на прабаба ми Ангелина. Небаре ова тело измачено, во кое душата го доживеа мачеништвото на вечната љубов на жената за мажот, да станало мироточиво, како она на светителите, сета одаја мириса на благиот, нежен мирис на расцутени рози во пролет. Благоухание. Миризливото срце на Агата Розенблат дише со миризмата на розите. Давид седи до одарот. Главата ја положил на неговиот раб. Тоа е неговата тажачка за мајка си. Раката моја во неговата. Во најцврстиот стисок на утехата. Црпиме сила еден од друг. Кога тој ќе премали, јас го крепам. Кога мене ме тресе неземски студ, тој ме топли со својата животна жар. Јас сум неговата жена. Тој е мојот маж. Светата тајна на љубовта. Бдеј, Дина, не премалувај од болка. Шепоти благиот глас на баба Ангелина од миризмата на розата. Бдеј, додека трае тајната. Моето срце чука со срцето на Давид. Тој е во срцето на тајната. Јас сум во неговата прегратка. Еден ден, и јас ќе бидам во срцето на тајната. Тогаш ќе замрат сите стравови во мене. Ги повторуваме молитвите за упокоената. Литанија на болката. Литанија на молитвата за благослов на душата. За мирен пат, прав пат до Бога. За спокој на душата. За спокој на место светло, место миризливо, каде што зрачи светлината на Лицето Божје. Синот ја испраќа мајка си со молитви, изговорени на руски. На јазикот на нејзиниот копнеж. На јазикот на нејзината меланхолија. На јазикот на нејзината љубов. Болката на Давид одекнува низ сите одаи, како од небото да роси нежни лисја од роза. Ковчегот £ го постиламе со цветовите на белите рози, што £ ги подарив вчера. Рози на разделба. Ронам цветови бели врз рувото невестинско. Знаеше таа дека тие ќе ги ронам на нејзиниот одар. Затоа ги гледаше со таен блесок во очите. Сите сме збрани сиот ден и сета ноќ околу ова кревко тело. Тоа сè повеќе личи на розовите пупки што го покриваат нејзиното невестинско руво. Наизменично секој од нас чита од Евангелието и постојано од Псалмите. Вечнаја памјат, вечнаја памјат, вечнаја памјат. Заветот на вечната љубов и паметење на упокоената одекнува низ одаите во кои таа го поминала животот. Не се одвојувам од Давид. Затоа што тој не се помрднува од одарот на мајка си. Утрото на разделбата од мајка му на Давид, од жената што е во срцето и на моето детство, е најстуденото утро во таа зима. Ковчегот е прекриен од нејзините љубени бели рози. Вилата Розенблат се простува од својата ќерка со најсилната миризма на розите. Ковчегот со белите рози лебди врз рамената на Давид, Гаврил, Борис и Иван. Се симнуваме зад него по скалите. Гаврил е патеводителот. Неговата нога тргнува кон градината. Агата Розенблат минува за последен пат низ нејзината чудесна градина. Неколку минути мирува во павилјонот. Свјати Боже, Свјати Крепки, Свјати Бесмертни, помилуј нас! Трисветото, највозвишената молитва до Бога, одекнува во студенилото на утрото. Додека стоиме пред железната капија, однекаде се слуша клавирска музика. Музичкото училиште е близу, прошепотува некој. Небески знак на Агата до нас, прошепотува Лаура зад мене. Давид. Сака да седи крај ковчегот и во возилото на Погребалното. Не сака да ја остави мајка си ниту за миг сама. Бара некого со погледот. Дина, оди кај Давид, ми шепоти Лаура. Таа отсекогаш знаеше сè! Цврстиот стисок на неговата рака. Седиме во возилото што е претворено во еликсир на розовата миризма. Давид трепери како лист. Го прегрнувам, го држам на градите. Зошто мораше да ми ја одземе токму сега? Зошто не почека барем еден ден? До кога ќе ме казнува заради мојот очај, оној од пред половина век? Ох, Дина, Дина! Толку боли во душата. Знам, ме казни затоа што вчера ја заборавив мојата тага и бев за миг среќен. Тоа е крикот на Давид до Бога. Го утешувам. Давид, никој не те казнил. Таа сакаше да си оди токму во таа ноќ. Таа знаеше дека си среќен. Затоа можеше да си замине. Затоа што многу те љубела останала со телото толку долго кај тебе, иако со душата била веќе одамна кај татко ти. Давид, нели ти ми велиш дека нема три тајни, дека тие се една. Ти ја знаеш таа една тајна, изворот на животот.
      Давид е еремит на својата тага. По погребението на мајка си не излегува од нејзината одаја. Трет ден на помен. Секој ден отец Григориј разговара со молкот на неговата тага. Се надева, можеби ќе посака да дојде со нас до нејзиниот гроб. Одиме сами. Секој ден носам една бела роза на нејзиниот гроб. Шифрата на љубовта на Розенблат. Бдеам во ноќите. Чекам во неговиот стан да ја отвори вратата и да влезе. Пишувај, Дина, тајната тропа на врата. Бдеј, Дина, со перото, додека трае тајната. Ти си во нејзиното срце. Одајата на Давид е миризливата одаја на прабаба ми Ангелина. Таа е градината на мајка му. Таа е мојата топла Казабланка од променадите. Во неа имам шест години. Имам бел фустан. Скокам на една нога. Таа е павилјонот на татко му. Таа е нашето катче во паркот. Во срцето сум нејзино. На тајната. Во мене шумолат сликите на минатите животи во овие одаи. Јас ги јадам нивните миризми. Сите се миризми на љубовта. Раката е помудра од умот. Таа го слуша диктатот на срцето. Ја пишувам приказната наша. Давид и Дина. Првата реченица тече како водите на Вардар. Во тоа време љубев долго да читам во некоја книга. Не смееше никој да ми пречи, сè додека не ја прочитавдо крај. Полноќ. Приказната е свиток, врзан со бела панделка. Го оставам пред вратата на одајата на мајка му. Бдеам. Не спијам. Во срцето на тајната сум. Сите одаи на Давид се одаите на моето срце. Нема повеќе друг простор. Само просторот на срцето. Фала ти бабичке, што ми ја откри тајната. Знам каде беше скриена. Во летните плодови наредени врз стариот креденец. Тие се љубовни писма на летото до зимата. А оваа зима е многу длабока, бабичке премила. Столетни снегови натежнале над Македонија. Ти ги знаеш. Тебе не ти треба поука за историјата на столетните снегови. Утро е. Свитокот мој е уште дете сираче, оставено пред врата. Чека на топла прегратка. Одам на пазар, низ снегот, со две крошни. Едната е од мајка ми, другата е од мајка му на Давид. Ги купувам сите миризливи плодови на тезгите на пазарџиите на пазарот Буњаковец. Одам низ снегот со миризмите на одаите на моето срце. Свитокот мој сираче, уште лежи на подот. Утре почнува новата година. Последната вечер во годинава. Миризливо срце на љубовта. Смеам ли да влезам во просторот на неговиот сон? Со трепет стапнувам во спалната одаја на Давид. Тајната на Давид. Големото златно платно! Тука било, отсекогаш. Тоа ме поздравува како мил познаник, со векови невиден. Каде беше, Дина? Што те задржа толку? Бев во поклонение! Каде? Зад седум гори, зад седум реки, кај роднините по дух. Те препознаа ли, Дина? Тие никогаш досега не те беа виделе? Од раѓање. Не. Не ме знаат тие. Што научи кај нив, Дина мила? Сликата ме гледа со очите на Давид. Ја научив тајната на меланхолијата. Тајната на тепихот на спомените. Каде си сега, Дина? Бдеам, крај тебе, другарче златно. Чекам да ми се врати мажот. Што е тој? Морепловец. Пловеше по морето на меланхолијата. Ќе се врати. Знам јас. Затоа бдеам. Ќе дојде во мојата топла Казабланка. Пристаниште без море, пристаниште на морепловците на меланхолијата. А што правиш ти, другарче златно? Бдеам, Дина. Чекам да се врати Давид. Срцето камено му е скршено. Јас ја чувам тајната на неговото срце од крв и месо. Тајната на верата. Тајната на жедта по Живиот Бог. Тајната на Псалмите Давидови. Бдеам и јас заедно со Давидовата слика. Ја послав целата одаја со летните плодови. Таа е миризливо срце. Мек облак од благоухание. Надвор отчукува полноќ. Надвор луѓето ја слават новата година. Надвор блеска огномет. Надвор татне небото. Овде е небески спокој. Како да го исцелам неговото рането срце, бабо Ангелино? Со трпенито на љубовта и со радоста детска. Во одајата на баба ми е Моцарт. Во тишината одекнува виолинскиот концерт на ангелот на Моцарт во Казабланка. Николај Розенблат. Давид го слуша татка си. Бдееме сите заедно. Давид молчи. Мугри се. Излегувам по гевреци. Пекарот е ангелот на мугрите. Мириса на леб и симити. Четири гевреци и еден леб, вели тој. Ми ја научил и тој шифрата на љубовта. Пред мојата врата, пред вртата на Давид, свиток. 
      Прстите ми треперат. Чекале седумнаесет години да го отворат овој свиток. Виновна беше горделивоста моја детска. Прстите и тогаш беа поумни од мене. Тие беа жедни за овие три листа. Три листа! Три листа. Три листа! Пожолтена хартија за цртање. Достоевски! Злите духови! Розенблат. Сигнатура. Под неа, стилизиран лист на роза. До неа, големо Д. Напишано во старата калиграфска школа, како онаа на Албрехт Дирер. Во големото Д, едно, речиси, невидливо, малечко А. Два датуми. 1979, до името Розенблат. 23 јули 1987, под големото Д. Само тоа. Мајсторот на уметноста на шифрите! Придружно писмо! Испраќач, Давид Розенблат. Адресата во Рим. За Дина! Премалувам. Немам сила да го отворам писмото. Седнувам на постелата негова. Големото платно ми е сведок на возбудата, како тогаш, на тагата неизмерна. Љубена Диночка! Колку ќе сакав да те видам уште еднаш пред моето големо платно. Колку ќе сакав да ги допрам усните по кои умирам од жед, кога ќе ти го врачев подарокот мој скромен. Ништо не значи цртежот, Дина моја! Тајната е во сигнатурата. Таа е венчален запис. Тоа беше нашата ноќ. Ти си мојата жена. Јас сум твојот маж. Вечно ќе го љубиш. Светата тајна на љубовта. Тоа беше твојот шепот кога ми стана жена. Тој шепот е мојата надеж. Ако останев сега кај тебе, не ќе знаев што сум жртвувал за твојата љубов. Цел живот сонував за оваа изложба во Рим. Сакав да ја види татко ми. Не доживеа. Нему му ја посветувам. Јас сум бил секогаш крај тебе, Дина. Ти си мојата биографија. Ти си мојата татковина. Оди, те молам, кај мајка ми. Таа ќе дојде на мојата изложба во Рим. Отворањето е по еден месец. На почетокот на септември. Ти имаш уште распуст. Те молам, дојди со неа. И ако посакаш, остани во Рим. Само, јас не можам да го барам тоа од тебе. Не сакам да ги жртвуваш твоите соништа за Европа и за роднините по дух само за да бидеш со мене. Ти имаш само деветнаесет години! Ако! Ќе чекам! Ќе чекам на тебе додека го завршиш големото патешествие, за кое ќе ти требаат двесте години. Адресата на мајка ми е, Агата Розенблат, Илинденска 9. Мојата најголема надеж е дека ти ќе станеш светлината и за мајка ми, како што ми стана мене. И јас бев во мрак, пред да те видам крај мојата слика. Мајка ми многу тагува. Твоите приказни би ја извлекле од меланхолијата. Оди на Илинденска. Види ја куќата со број 9 и напиши иста таква чудесна приказна, како онаа за Вардар и за дрвото, и за нашата градина. Подари £ ја приказната на мајка ми. Те молам! Можеби тоа ќе ја извлече од темницата. Затворена е во куќата. Не сака да ја види градината. Од тага по татко ми. Тоа беше неговата градина. Ти ја имаш дарбата низ зборот да ги покажеш невидливите нешта. Диночка, те љубам во мислите, секој миг во денот и ноќта. Те чекам во Рим. Со мајка ми или сама! Како што сакаш ти! Твојот маж, Давид Розенблат.
      Плачев само јас или и целата одаја? Три дена се давев во морето од солзите што ја исполни одајата. Господ милостив ме поучи со горчилото на болката, колку ме чинеше мојата горделивост. Со што го платив влогот на мојата желба постојано да бегам од оние што ме љубат? Со загубата на мојата единствена љубов. Денови, молитви за прошка. Го молам копнежот мој да ми прости. Оставам пред вратата на одајата заклучена во молкот на Давид шифри на љубовта. Гевреци и калинки. Ден прв. Миризливо писмо од четири гевреци, две калинки и две зимски лубеници. Ден втор. Миризливо писмо од четири гевреци, два симити и три круши, зреени во неговата спална одаја. Ден трет. Миризливо писмо од четири гевреци, две калинки и три грозда грозје, зреено на гредите од таванот на одајата на прабаба Ангелина во бегалската барака крај Млинот Куманово. Ден четврт. Миризливо писмо од четири гевреци, три дуњи и три портокали, зреени на ридовите во Рим. Ден петти. Празник на исцелителот на душите Св. Наум Охридски. Миризливо писмо. Молитва. Пастрмка охридска, четири гевреци. Шише црно вино. Миризливите писма не се враќаат. Невидливиот примач ја отвора секој ден во ист час нечујно вратата. Нема одговор на молитвата. Го слушам како снови секоја ноќ пред вратите на неговите одаи. Јас сум во срцето на тајната. Чекам на него во брачната постела. Тагата ми ја познава само молчаливиот другар на ѕидот, големото платно. Од него во сонот капат рози врз мојата глава. Кога Господ ги услишува молитвите, тој ни го кажува одговорот преку зборовите на другите. Во претсобјето сум. Штотуку сакав да излезам. Слушам, на масичката, под големото огледало, заѕвонува телефонот. Не ја отворам веднаш вратата.Чекам. Се надевам дека ќе се појави Давид. Тој сепак останува во својата келија. Излегувам во претсобјето, ја кревам слушалката. Отец Григориј. Дина, утре на Бадник, чекајте нè кај вас. Кажи му на Давид. Ќе ви дојдеме на гости. Дојдете велам, семејството Розенблат секогаш имало отворени врати. Во колку да ве чекаме, оче Григориј? Во осум. А како ми е другарчето? Уште ли е еремит? Да. Обајцата бдееме, секој во својата одаја на срцето. Тишина. Полноќ. Ден шести на молитвата за прошка. Вечер е Бадник. Света Ноќ. Рождество Христово. Некаде во куќата се отвора врата. Чекори. Тивки, нечујни. Некој оди на прсти. Станувам. Полека, се вртам кон вратата. Кон него, кон оној што е сликата на мојата душа. Очите на неговата душа, потопени во морето од жар во мене. Во нив се вљубив мигновено. Пред да го чујам гласот. Пред да го допрам телото негово. Пред да го почувствувам мирисот на црномурната кожа негова. Душите се вљубуваат први. Очите се ангели на душите. Телото е само видливиот знак за душата. Ми прости, прашува мојата душа?Да. За навек. Одговара неговата. Свет трепет. Море сум од трпки блажени. Трепет на некоја најслатка, непозната жар. Блажена треска на душата. Неговата душа ми ги шепоти небесните зборови во моето срце. Копнееја нашите души една за друга. Седумнаесет години. Повеќе и од нашите тела. Знаев. Сè што е во мене сакаше отсекогаш да се прелее во неговото тело. Само затоа што душата сакаше да е едно со неговата. Силна река на најнежната страст се излива врз мојата кожа од тие црни очи. Допир на крилја на пеперутка на усните. Неговите усни. Небото и земјата не постојат повеќе. Облак од блажен трепет. Околу мене, во мене. Светот трепери. Снегот и гранките од старата липа под прозорецот се наведнуваат за да го чујат неговиот љубовен шепот. Толку е длабока тајната сила на неговиот допир. Ме обзема облак од неговото тело и раце. Долго, бесконечно долго ме бакнува. Давид. Изворот на здивот на животот. Неговите усни на моите. Пак, имам сила. Пак, дишам. Со неговиот здив. Ме држи цврсто до себе. Копнеам да исчезнам во него. Да не постои ништо друго околу нас. Или да исчезнеме ние за светот во љубовта. Големото платно нè варди цела ноќ. Треперам, како неговата рака да ме допрела за првпат, иако ја знам секоја дамка на неговата кожа. Давид, му шепотам на увото, прости ми за болката што ти ја нанесов тебе, за болката што си ја нанесов себе. Јас се казнив себе си посурово, тогаш, кога мислев дека ти си ме заборавил, дека ти си ме оставил. Останав дете, тогаш, кога ти станав жена. Од таа ноќ чекам на тебе, Давид. Не живеев. Немав тело. Тоа замре во она утро кога не те видов пред големата слика, ова мое другарче златно. Дина, сè е простено. Нашите души си простија една на друга. Нашите очи се љубат веќе одамна без срам, а со голема жед. Нели нашите молчаливи ручеци беа најслатките љубовни прегратки? Те знам, Дина. Ти си мојот живот. Го знам секој дел на твојата кожа. Те сонував сиве овие години со голема желба по тебе. Во нас двајцата беше замрен животот. И јас немав тело, Дина! Тоа е живо само кога е со тебе. Само досега нашите тела не сакаа да си кажат колку се жедни едно за друго. Од страв пред болката на разделбата! Диночка, знеш ли колку сонував за ова детско тело во мојата прегратка? Во срцето ме боли твојата болка. Ама, сепак, £ благодарам што го заспала ова тело во стогодишен сон. Знаеш колку сакав да ја разбудам страста во тебе, Диночка? Знам, таа спиеше во тебе цело време. Те гледав секој ден. Те допирав, со неуки, чисти раце. Ти спиеше крај мене, во леглото, за да ми бидеш сестра во болката. Без тебе немаше да ја издржам болката за мајка ми. Не сакам повеќе да мислам на морето на мојата меланхолија во Европа, на горчилото што го изголтав таму. Мислев дека Господ ме казнил затоа што, кога те изгубив, се предадов на светот, на блесокот на славата, на парите, на лесните страсти. Кога се обидов да те искорнам од моето срце, го искорнав и изворот на животот, мојата жед по Бога. И јас талкав, Диночка, како и ти. Ти талкаше низ европските музеи и библиотеки, а јас низ темницата на отфрленоста од Бога. Затоа сега е сè простено! Сакам да ми бидеш жена, во сите дни и во сите ноќи. Сакам да сме во тајната на љубовта, како што беа мајка ми и татко ми. Неговите усни трагаат по сите скришни места на моето тело. Неговите раце ги учат моите неуки раце на уметноста на љубовта. Давид е мајсторот на скриените пораки, тој ги знае најнежните допири. Во срцето на тајната сум. За нас не постои светот. Воздухот шумоли како крила на ангел. Баба Ангелина. Таа е ангелот на одајата. Не ја гледам. Го сетив допирот на нејзината рака. Шепот небески. Во мене. Надвор од мене. Како да му ги измијам крвавите рани, бабичке мила? Со тајната на љубовта твоја. И со онаа на децата. Свет трепет ми го исполнува срцето. Тајната на љубовта. Се будам во топлата прегратка на Давид. Тој спие. Срцето ми препукнува од среќа. Трчам низ одаите во куќата, низ галеријата, истрчувам боса во градината. Го будам градот. Снегот е горешт во мојата топла Казабланка. Не ми студи. Стојам боса, во ноќница, во павилјонот. Го слушам шумолењето на крилата во воздухот. Музиката на ангелот на Моцарт во Казабланка. Гласот на Давид. Стои на прозорецот од кујната. Дина, дојди дома. Што стоиш боса во снегот? Ќе се смрзнеш. Не ми студи, Давид! Снегот е горешт! Имало и такво нешто, горешт снег! Од него цути во душата пролет. Давид. Две раце на моите рамена. Нежен допир. Како крилата на небески ангел. Дина, доста седиш во градината! Дојди кај мене, да те стоплам, ќе смрзнеш. Боса си, во ноќница во снегот! Диночка! Не ми студи, Давид. Така ја сонив и мајка ти. Во благиот сон. Стоеше во ноќница, боса, во снегот, овде во павилјонот на татко ти. Чекаше. Тогаш не знаев дека благиот сон бил предвкус на горчилото на разделбата. Ме покрива со палтото. Ме крие во себе, во топлината на цврстото, топло тело. Снегот се топи, Дина. Што е со Фиренца? Ах, треба да одам само уште еднаш, за да си ги земам преостанати работи од станот. Стипендијата и без тоа ми истекува на крајот на јануари. Само, би било штета да го оставиме убавото станче со поглед на флорентинските цркви три недели празно. Давид, ќе дојдеш со мене? Ќе ти ги покажам ренесансите долапи со сликите на Ботичели, каде што седев на столчето како чуварка на ремек-делата. Ги знам, Диночка, и јас бев талкач по Европа. Ама, три недели во станчето во најубавиот град на светот? За тоа ќе размислам Диночка. Ќе дојдеш со мене, Давид? Да, каде што ќе посакаш. Ах, заборавив да ти кажам, ми шепоти, се јави отец Григориј. Ќе дојде на ручек. Не чекал в црква. Му ја кажа нашата тајна? Да. Ама, ја знаел, одамна. Дојди дома, Дина, вечер е Бадник. Ќе чекаме гости. Празник е. Рождество Христово. Мојата душа е жедна по Бога, по живиот Бог. Псалм 41, 2. Тајната на љубовта. Тајната на верата. Тајната на животот. Третата тајна од благиот сон, му шепотам. Нема три, Диночка, тие се една тајна. Тие се едно име. Христос. Го слушам шумолењето на крилата во воздухот. Музиката на ангелот на Моцарт во Казабланка. Давид, слушаш? Да, слушам. Бдеј, Дина, во срцето на тајната сте. Гласот на ангелот на градината, Агата Розенблат. 

      

   

1